Müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində çalışan mütəxəssislər üçün öz peşələri ilə bağlı akademik müzakirələrdə iştirak etmək bəzən çətin olur. Problem yalnız vaxt tapmaqda deyil, həm də ondadır ki, hərb peşəsi haqqında irəli sürülən fikirlərin böyük hissəsi şəxsi heyətin istifadə etdiyi silah, texnika və avadanlıqlarla, yaxud onların tətbiq üsulları ilə çox az əlaqəlidir. Digər tərəfdən, müdafiə sahəsinin dili getdikcə daha mürəkkəb və anlaşılmaz hala gəlib. “Yeni” və “innovativ” ideyalar isə o qədər dəbə çevrilib ki, anlayışlar, doktrina, öyrənilmiş dərslər və “analitik nəticələr” iç-içə keçərək insanı asanlıqla çaşdıra bilir.

Müəlliflər bu kitabı giriş xarakterli vəsait kimi təqdim etsələr də (kitab bu gün müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində geniş müzakirə olunan dəb xarakterli ideyaları tanıtmaq və izah etmək baxımından həqiqətən də çox uğurludur), onun əhatə dairəsi bununla məhdudlaşmır. Kitab bu ideya və yanaşmaların bir-biri ilə necə qarşılıqlı əlaqədə olduğunu, dəyişikliklərin hansı formada meydana çıxdığını və ən əsası, bugünkü vəziyyətə necə gəlib çatdığımızı izah etməyə çalışır. Bütün bunlar müasir müharibənin ümumi konteksti daxilində təqdim olunur. Müəlliflər müharibənin “normaları” anlayışını “iştirakçıların davranışlarını və reaksiyalarını istiqamətləndirən qaydaları və çox vaxt qeyri-müəyyən cavab mexanizmlərini formalaşdıran davranış nümunələri”, müharibənin “formaları” anlayışını isə “həm dövlətlərin, həm də qeyri-dövlət aktorlarının müharibə aparmaq məqsədilə istifadə etdikləri vasitə və üsullar” kimi izah edirlər. Kitab müxtəlif mənbələrə, o cümlədən yüksək vəzifəli praktiki mütəxəssislərlə aparılmış müsahibələrə əsaslanır. Müəlliflər müharibənin forma və normalarının həm müasir müzakirələrlə, yəni yuxarıda qeyd olunan dəb xarakterli konsepsiyalarla, həm də son illərdə şahidi olduğumuz reallıqlarla necə qarşılıqlı təsirdə olduğunu izah edirlər. Burada əsas diqqət Ukraynaya yönəlsə də, kitab yalnız bununla məhdudlaşmır.

Hər iki müəllif hərb peşəsi sahəsində tanınmış tədqiqatçılardır. Təqaüddə olan quru qoşunları zabiti Uoker avtonom silah sistemləri mövzusunda fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsinə malikdir və insan hüquqları ilə mülki itkilərin qiymətləndirilməsi sahəsində geniş təcrübəyə sahibdir. Keçmiş hərbi dəniz zabiti Roberts isə RUSI-də Hərbi Elmlər Direktoru olduğu dövrdə böyük populyarlıq qazanan “Western Way of War” podkastının aparıcısı kimi tanınır. Hər iki müəllif real hərbi xidmət təcrübəsinə malikdir və orduların praktikada necə fəaliyyət göstərdiyini yaxşı anlayırlar. Eyni zamanda onlar son onillikdə ortaya çıxan ən mübahisəli və bəzən həddindən artıq iddialı nəzəriyyələrin formalaşdığı analitik mərkəzlər və akademik mühitlə sıx əlaqəlidirlər. Özlərinin ifadəsi ilə desək, bunlar “dəbə çevrilmiş meyillərdir”.

Kitabda analitik mərkəzlərdən, universitetlərdən və digər akademik xarakterli mənbələrdən geniş istifadə olunsa da, müəlliflər Qərbin müdafiə və təhlükəsizlik təşkilatlarının rəhbərləri və aparıcı mütəxəssisləri ilə də müsahibələr aparıblar. Ukrayna müharibəsindən əvvəl həmin müsahibələr zamanı toplanmış məlumatların böyük hissəsi “yeni döyüş meydanını formalaşdıracağı gözlənilən çevik və əsasən qeyri-ənənəvi tədbirlər toplusunu” proqnozlaşdırırdı. Sonra isə müəlliflərin də qeyd etdiyi kimi, Ukrayna müharibəsi baş verdi. Müəlliflər üçün bunu hərbçilərin və akademiklərin yenidən səhv nəticələr çıxarmasının növbəti klassik nümunəsi kimi təqdim etmək çox asan olardı. Lakin onlar bunun əvəzinə anlayışlar, doktrina və öyrənilmiş dərslərdən ibarət mürəkkəb sistemi təhlil etməyə çalışır, orduların necə düşündüyünü, problemlərə necə yanaşdığını və nəticədə həm düzgün, həm də bəzən yanlış şəkildə necə öyrəndiyini izah edirlər. Bu yanaşma təqdirəlayiq və faydalıdır.

Bu kitabı oxuyarkən belə qənaətə gəlmək asandır ki, müasir müharibədə o qədər çox dəyişən amil mövcuddur ki, bəlkə də heç kim diqqəti yönəltmək üçün möhkəm ümumi meyillər müəyyən edə və ya faktı uydurmadan ayıra bilməyəcək. Müəlliflər kitabı bir əsas mesajla yekunlaşdırırlar: kontekst həlledici əhəmiyyət daşıyır. Onlar kitab boyunca bu fikri uğurla izah edir və genişləndirirlər. Sübut kimi görünən bir çox məqam (hərbi düşüncə isə çox vaxt həm sübut, həm də kontekst baxımından zəif olur) zaman keçdikcə tamamilə fərqli məna kəsb edə bilər. Texnologiya, dəyişiklik, insan təbiəti və müharibə aparılması arasındakı dinamik əlaqə kitab boyunca aydın və səlis şəkildə izah edilir. Bu kitab sizə hazır cavablar verməyəcək, lakin bu mürəkkəbliyin bugünkü döyüş meydanlarında necə meydana çıxdığını çox uğurla izah edəcək.

Bu gün müharibə və hərbi fəaliyyət sahəsində baş verən dəyişikliklər barədə yazılan saysız-hesabsız “məlumatlı” və “dərin təhlilli” şərhlər və akademik əsərlər insanı asanlıqla bezdirə bilər. Sanki hər yeni dəyişiklik tamamilə görünməmiş və misilsiz hadisə kimi təqdim olunur. Yeni kitablar “mütləq oxunmalıdır” və ya “oyunun qaydalarını dəyişən əsər” kimi qiymətləndirilir, lakin bir neçə ay, hətta bir neçə həftə sonra onların iddiaları tamamilə təkzib olunur. Belə şəraitdə haradan başlamağın və ya müasir müharibənin qarşılıqlı əlaqəli elementlərini necə anlamağın özü də çətin məsələyə çevrilir.

Bu kitab yalnız həmin mövzular və anlayışlar haqqında giriş vəsaiti deyil. O, həm də müasir müharibəyə və müasir müharibə haqqında düşüncə tərzinə giriş rolunu oynayır. Bugünkü vəziyyətə necə gəlib çatdığımızı başa düşmək üçün hər iki istiqaməti anlamaq vacibdir. Müəlliflərin də qeyd etdiyi kimi, hadisələrə praqmatik və ayıq baxışla yanaşdıqda müharibənin aparılması üsulu əslində çox az dəyişib. Bu kitab son dövrlərdə müharibə haqqında necə düşündüyümüzə və insanların müharibələri necə apardıqlarına dair olduqca səmimi və təravətli qiymətləndirmə təqdim edir.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az