İlk baxışda “Mesh” şəbəkə sadəcə “Wi-Fi” texnologiyasının başqa bir növü kimi görünə bilər. Əslində isə burada söhbət konkret texniki reallaşdırmadan deyil, rabitə şəbəkələrinin qurulması prinsipindən gedir.
“Mesh” şəbəkə nədir?
“Mesh” şəbəkə qovşaqların və ya cihazların bir-biri ilə birbaşa əlaqə yarada bildiyi mərkəzləşdirilməmiş şəbəkə topologiyasıdır. Bu yanaşma məlumatların ötürülməsi üçün bir neçə mümkün marşrut yaradır. Əgər bir marşrut əlçatan deyilsə, sistem digərindən istifadə edə bilir.
Ənənəvi şəbəkədə əksər əlaqələrin keçdiyi mərkəzi nöqtə, yəni marşrutlayıcı, baza stansiyası, server və ya digər qovşaq mövcuddur. Əgər bu element sıradan çıxarsa və ya onunla əlaqə itərsə, şəbəkənin fəaliyyəti pozulur.
“Mesh” şəbəkəsi çoxsaylı qovşaqların qarşılıqlı fəaliyyəti əsasında işləyir. Bu qovşaqlardan biri internet və ya WAN kimi xarici şəbəkəyə qoşula bilər. Digər qovşaqlar isə ona birbaşa və ya aralıq cihazlar vasitəsilə qoşulur. Nəticədə xətti zəncir deyil, bir-biri ilə əlaqəli qovşaqlardan ibarət şəbəkə yaranır.
Belə bir şəbəkədə məlumatlar müxtəlif marşrutlarla ötürülə bilər. Ən yaxın qovşaq əlçatan olmadıqda və ya rabitə kanalı həddindən artıq yükləndikdə paket alternativ marşrut vasitəsilə göndərilə bilər. Bu, dinamik marşrutlaşdırma vasitəsilə həyata keçirilir. Dinamik marşrutlaşdırma müəyyən anda ən səmərəli yolu müəyyən edən alqoritmlər toplusudur.
Bu zaman müxtəlif amillər nəzərə alınır: qovşaqların əlçatanlığı, əlaqənin keyfiyyəti, gecikmə, şəbəkənin yüklənməsi, kanalın vəziyyəti və digər parametrlər. Praktikada bu o deməkdir ki, “Mesh” şəbəkə statik struktur deyil. O, şəraitdən asılı olaraq marşrutlarını dəyişə bilir.
Belə şəbəkələrin əsas xüsusiyyətlərindən biri özünü bərpa etmə qabiliyyətidir. Əgər qovşaqlardan biri fəaliyyətini dayandırarsa, qonşu qovşaqlar trafiki yenidən istiqamətləndirərək məlumat ötürülməsini davam etdirə bilər. Bu, “Mesh” şəbəkənin toxunulmaz olduğu anlamına gəlmir. Əgər qovşaqların sayı çox azdırsa və ya bütün mümkün marşrutlar kəsilibsə, əlaqə yenə də itiriləcək. Lakin alternativ marşrutların mövcud olduğu hallarda belə şəbəkə yalnız bir mərkəzi elementdən asılı olan sistemlə müqayisədə daha dayanıqlıdır.
“Mesh” şəbəkələrinin növləri
“Mesh” şəbəkələri qovşaqların qoşulma üsuluna, topologiyasına və arxitekturasına görə fərqlənə bilər. Onlar bir neçə əsas növə bölünür.
Tam “Mesh” topologiyası
Tam “Mesh” topologiyasında hər bir qovşaq şəbəkədəki bütün digər qovşaqlarla birbaşa əlaqəyə malik olur. Əgər şəbəkədə altı qovşaq varsa, onların hər biri digər beş qovşağa qoşulur.
Bu struktur məlumat ötürülməsi üçün çoxsaylı marşrutlar yaradır. Qovşaqlar arasındakı kanallardan biri əlçatan olmadıqda məlumat başqa marşrutla ötürülə bilər. Bununla belə, modullar arasında böyük məsafələr olduqda və ya siqnalın qarşısında çoxlu maneələr olduqda bu arxitektura müəyyən çətinliklərlə üzləşir.
Qismən “Mesh” topologiyası
Qismən “Mesh” topologiyasında hər qovşaq bütün digər qovşaqlarla birbaşa əlaqəyə malik olmur. Bəzi qovşaqlar birbaşa qoşulur, digərləri isə məlumatları aralıq qovşaqlar vasitəsilə ötürür. Belə şəbəkədə də məlumatların ötürülməsi üçün bir neçə marşrut mövcuddur, lakin əlaqələrin sayı tam “Mesh” topologiyası ilə müqayisədə daha azdır.
Qismən “Mesh” topologiyası adətən simsiz şəbəkələrdə, sensor şəbəkələrində, sənaye sistemlərində, “Mesh” “Wi-Fi” sistemlərində və qovşaqların bütün digər cihazlarla birbaşa əlaqə yaratmasının vacib olmadığı digər şəbəkələrdə istifadə olunur.
İnfrastruktur əsaslı “Mesh” şəbəkələri
İnfrastruktur əsaslı “Mesh” arxitekturasında şəbəkə əsas qovşaq rolunu oynayan xüsusi “Mesh” marşrutlayıcıları üzərində qurulur. Onlar marşrutlaşdırma, məlumat ötürülməsi və xarici şəbəkələrə qoşulma funksiyalarını yerinə yetirirlər. Bu arxitekturada istifadəçi cihazları “Mesh” marşrutlayıcılarına qoşulur. Lakin istifadəçi cihazlarının özləri digər qovşaqlar arasında məlumat ötürülməsində iştirak etməyə bilər.
Müştəri əsaslı “Mesh” şəbəkələri
Müştəri əsaslı “Mesh” arxitekturasında istifadəçi cihazlarının özləri bir-biri ilə əlaqə yarada və məlumat ötürə bilir. Belə şəbəkədə cihaz yalnız məlumat göndərən və ya qəbul edən son nöqtə deyil, həm də digər cihazlar üçün aralıq qovşaq rolunu oynaya bilər.
Müştəri əsaslı “Mesh” şəbəkələri ad hoc şəbəkələrinə bənzəyir. Onlar daimi baza infrastrukturuna ehtiyac olmadan yaradıla bilər və qovşaqlar müstəqil şəkildə bir-biri ilə əlaqə qura bilər. Belə şəbəkələr adətən mərkəzləşdirilmiş infrastrukturun olmadığı və ya qovşaqların yerini tez-tez dəyişdiyi mühitlərdə istifadə olunur.
Hibrid “Mesh” arxitekturası
Hibrid “Mesh” arxitekturası infrastruktur əsaslı və müştəri əsaslı yanaşmaları birləşdirir. Belə şəbəkədə əsas “Mesh” marşrutlayıcıları mövcud olur, lakin bəzi istifadəçi cihazları da məlumat ötürülməsində iştirak edə bilir.
“Mesh” marşrutlayıcıları şəbəkənin əsasını təşkil edir, istifadəçi qovşaqları isə bir-birinə və ya digər qovşaqlar vasitəsilə məlumat ötürərək şəbəkəni tamamlayır. Bu tip arxitektura simsiz şəbəkələrdə, sensor sistemlərində, ad hoc şəbəkələrində, insansız sistemlər şəbəkələrində və taktiki rabitə sistemlərində istifadə oluna bilər.
“Mesh” şəbəkələrinin üstünlükləri və çatışmazlıqları
“Mesh” şəbəkəsinin əsas üstünlüyü vahid nasazlıq nöqtəsinin olmamasıdır. Əgər cihazlardan biri sıradan çıxarsa, bu, mütləq bütün şəbəkənin fəaliyyətinin dayanması demək deyil. İkinci üstünlük çevik miqyaslandırma imkanlarıdır. Əhatə dairəsini genişləndirmək və ya sistemin dayanıqlığını artırmaq üçün şəbəkəyə yeni qovşaqlar əlavə edilə bilər. Bu prinsip əsasında öz-özünə formalaşan və özünü bərpa edən şəbəkələr yaratmaq mümkündür.
Üçüncü üstünlük yükün balanslaşdırılması imkanıdır. Məlumatlar müxtəlif marşrutlarla ötürülə bildiyi üçün şəbəkə trafiki paylaya və ayrı-ayrı marşrutların həddindən artıq yüklənməsinin qarşısını ala bilir. Bu, xüsusilə çoxlu cihazın eyni vaxtda fəaliyyət göstərdiyi iri sistemlər üçün vacibdir. Bu üstünlüklərə baxmayaraq, “Mesh” şəbəkələr radio rabitəsinin fiziki məhdudiyyətlərini aradan qaldıran universal həll deyil.
Divarlar, relyef, məsafə, metal konstruksiyalar, hava şəraiti, radio maneələr və digər siqnal mənbələri əlaqənin keyfiyyətinə təsir göstərir. Bundan əlavə, onlar adətən sadə mərkəzləşdirilmiş sistemlərlə müqayisədə daha bahalıdır, xüsusilə çoxlu qovşaqların, radio modullarının, antenlərin və digər avadanlıqların tələb olunduğu hallarda. Həmçinin, əgər qovşaq daim aktiv qalmalı və məlumatları yalnız özü üçün deyil, digər qovşaqlar üçün də ötürməlidirsə, o, adi ikitərəfli rabitə kanalı ilə müqayisədə daha çox enerji sərf edir.
Digər çətinlik isə quraşdırma və texniki xidmətin mürəkkəbliyidir. Şəbəkədə qovşaqların sayı nə qədər çox olarsa, onun vəziyyətinə, kanalların keyfiyyətinə, marşrutlaşdırmaya, yükə və potensial nasazlıq nöqtələrinə nəzarət etmək bir o qədər çətinləşir.
Hərbi tətbiqlər üçün “Mesh” şəbəkələr
“Mesh” şəbəkələr döyüş meydanında rabitənin təmin edilməsində getdikcə daha mühüm rol oynayır. Bu həm ənənəvi taktiki radiostansiyalar üçün arxitektura, həm də düşmən arxasında dərinlikdə fəaliyyət göstərən PUA-lar üçün sabit idarəetmə kanalının yaradılması vasitəsi kimi istifadə olunur. Bundan əlavə, muxtar və ya yarımmuxtar PUA sürülərinin inkişafı üçün paylanmış rabitə strukturu vacib əhəmiyyət daşıyır.
“Mesh” rabitəsi həmçinin PUA-ların, yerüstü robot platformalarının, idarə olunan sistemlərin, operatorların və komanda məntəqələrinin vahid şəbəkədə birləşdirilməsinə imkan verir.
Rusiya PUA-larında “Mesh” texnologiyası
Hazırda peyk əsaslı PUA idarəetmə sistemlərinə çıxışı olmayan Rusiya PUA istehsalçıları bu texnologiyanın inkişafına xüsusi diqqət yetirirlər. Xüsusilə, “Mesh” şəbəkələri vasitəsilə idarəetmə 2025-ci ilin payızından etibarən “Geran”, “Gerbera” və V2U kimi PUA-larda geniş şəkildə tətbiq olunur və kamera və onlayn idarəetmə imkanları ilə təchiz edilmiş zərbə və kəşfiyyat variantları üçün əsas rabitə kanalı rolunu oynayır.
Adətən Rusiya PUA-larında Çin istehsalı olan “Xingkay Tech” şirkətinin XK-F358 “Mesh” modemlərindən istifadə olunur. Çin şirkəti olan “Shenzhen Sinosun Technology” tərəfindən istehsal edilən HX-50 seriyalı marşrutlayıcıların istifadəsi də sənədləşdirilib.
Hazırda belə modullar hər bir PUA-da quraşdırılmır. “Mesh” şəbəkələr adətən kütləvi buraxılışlar zamanı, eyni vaxtda çoxlu sayda “Şahed” havada olduqda istifadə edilir. “Mesh” şəbəkələr sayəsində bəzi PUA-ların marşrutları və ya davranışları hətta hücum zamanı da dəyişdirilə bilir. Bəzi aparatlar təhlükəli zonalardan uzaqlaşa, digərləri isə Ukrayna müdafiəsinin daha az effektiv olduğu istiqamətlərə yönələ bilər.
Bu yanaşma qrup halında həyata keçirilən hücumun ümumi sağqalma qabiliyyətini artırır, çünki PUA-lar vəziyyətdəki dəyişikliklərə operativ reaksiya verə bilirlər. Belə şəbəkə daxilində PUA-ların fəaliyyətinin koordinasiyası müxtəlif formalarda həyata keçirilə bilər. Düşmənin alqoritmlərdən və ya süni zəka elementlərindən istifadə etdiyi hallar qeydə alınıb. Bu halda PUA-lar arasındakı qarşılıqlı fəaliyyət avtomatik şəkildə baş verir.
Eyni zamanda məlumatlara görə, hazırda operator tərəfindən idarə olunan istiqamətləndirmə praktikada daha effektiv hesab olunur. Bununla belə, alqoritmlərin özü artıq sistemə inteqrasiya edilib. Sistem müəyyən ərazidə bir PUA-nın radioelektron mübarizə və ya hava hücumundan müdafiə sistemlərini uğurla keçdiyini avtomatik aşkar edə və bunun əsasında digər “Şahed”ləri operatorun birbaşa müdaxiləsi olmadan oxşar marşrut üzrə yönləndirə bilir.
Belə sistemlərin inkişafında növbəti məntiqi mərhələ tam muxtariyyət ola bilər. Bu halda bütün qrup operatorun iştirakı olmadan fəaliyyət göstərəcək. Ekspertlərin fikrincə, hazırkı inkişaf tempi nəzərə alınarsa, belə həllər artıq 2026-cı ildə ortaya çıxa bilər.
Eyni zamanda Ukrayna məhsullarında “Mesh” şəbəkələrinin istifadəsi ilə bağlı açıq mənbələrdə az məlumat mövcuddur. Bu, qismən peyk əsaslı idarəetmə sistemlərinin ciddi rəqabəti ilə bağlıdır. Bununla belə, bu texnologiyadan PUA-larda, insansız quru platformalarında və Ukrayna istehsalı olan taktiki radiostansiyalarda istifadə olunur.
Qısa nəticə
PUA-lar üçün “Mesh” şəbəkələr PUA-ların yalnız ayrıca vasitələr kimi deyil, həm də bir-biri ilə əlaqəli qrup şəklində fəaliyyət göstərməsinə imkan verən əsas texnologiyalardan biridir. Bu texnologiya rabitə məsafəsini artırır və ayrı-ayrı qovşaqların itirilməsi halında sistemin dayanıqlığını yüksəldir.
Ukrayna üçün isə Rusiyanın bu cür həlləri geniş miqyasda tətbiq etməsi əlavə çağırış yaradır. Bu həm radioelektron mübarizə sahəsinə aiddir, artıq yalnız kamikadze tipli PUA-ları kor etmək və ya saxta siqnallarla çaşdırmaq kifayət etmir, həm də hava hücumundan müdafiə xətlərinin təşkilinə təsir göstərir. Çünki PUA-lar hücum zamanı vurulan aparatların faizinə dair məlumatlar əsasında öz marşrutlarını muxtar şəkildə yenidən qura bilərlər.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
