“Operation Epic Fury” əməliyyatı boyunca ABŞ qüvvələri bir neçə təyyarə itirib. İtkilərin səbəbləri müxtəlif olub: rabitə problemlərindən mexaniki nasazlıqlara, İranın zenit raketlərindən dost atəşinə qədər.
Bəzi analitiklər iddia ediblər ki, bu hadisələrin çoxunun, xüsusilə də dost atəşi ilə bağlı olanların qarşısını ABŞ və müttəfiqləri Fars körfəzi ətrafındakı sıx döyüş məkanını daha yaxşı başa düşsəydilər, almaq olardı. Buna cavab olaraq, Müdafiə Kəşfiyyat Bölməsi (DIU) ABŞ pilotları və yerüstü heyətlərin ətraf mühiti daha yaxşı anlamasına kömək etmək üçün yeni “ümumi əməliyyat mənzərəsi” proqram təminatı axtarır.
Təyyarələr “ümumi əməliyyat mənzərəsi”nə necə çatır?
Ümumi əməliyyat mənzərəsi döyüş meydanının paylaşılan, real vaxt rejimli görüntüsüdür. Buraya dost təyyarələrin mövqeləri, düşmən təhdidləri, relyef, hava şəraiti, hər şey daxildir. Məqsəd komandadakı hər kəsin eyni döyüş meydanı mənzərəsini gördüyü vahid situasiya məlumatlılığı yaratmaqdır.
Təyyarələr bir-birini müxtəlif üsullarla “görür”. Radar əsas aşkarlama vasitəsidir; o, radio dalğalarının müntəzəm impulsunu göndərir və başqa təyyarənin məsafəsini, sürətini və istiqamətini müəyyən edə bilir. IFF (Identification Friend or Foe) daha bir vacib vasitədir, bu, transponder əsaslı sistemdir və bu sistemdə təyyarələr siqnal göndərir, dost təyyarələr isə kodlaşdırılmış cavabla reaksiya verir. “Link 16” və MADL kimi məlumat bağlantıları təyyarənin mövqeyini, kimliyini və təhdid məlumatlarını müttəfiqlərlə paylaşır. IRST (infraqırmızı axtarış və izləmə) kimi sensorlar passiv aşkarlamaya imkan verir. Bütün digər vasitələr nəticə vermədikdə isə pilotlar digər təyyarələri vizual olaraq görə bilərlər, halbuki sensorlar hava döyüşlərinin baş verdiyi məsafəni artırdıqca görmə qabiliyyəti getdikcə daha çox köhnəlmiş üsula çevrilib. Ümumilikdə identifikasiya tək sistem deyil, təbəqəli prosesdir.
IFF-ni daha yaxından nəzərdən keçirməyə dəyər. IFF pozulduqda və ya nəzərdə tutulduğu kimi işləmədikdə, təyyarələr naməlum və ya düşmən kimi görünə bilər, bu isə dost atəşi hallarının yaranması ehtimalını doğurur. IFF sistemində sorğulayıcı siqnal göndərir, transponder isə kodlaşdırılmış mesajla cavab verir. Əgər transponder nasazlıq edərsə və ya yanlış kodla cavab verərsə, yaxud kənar siqnal müdaxiləsi ötürməni bloklayarsa, təyyarələr arasında koordinasiyanın pozulması demək olar ki, qaçılmazdır.
İdentifikasiya səhvləri “Epic Fury”də itkilərə səbəb olub
“Epic Fury” əməliyyatındakı müxtəlif itkilər bir-birini aydın şəkildə “görə” bilməmək problemi ilə bağlı olub. ABŞ-yə məxsus bir neçə F-15E Küveytin hava hücumundan müdafiə sistemlərinin dost atəşi nəticəsində itirilib. İraq üzərində KC-135 “Stratotanker” yanacaqdoldurma təyyarəsinin itirilməsinin isə transponder nasazlığı nəticəsində baş verdiyi görünür. Əsas problem paylaşılan məlumatların çatışmazlığı və sistemlərin uyğunsuzluğudur.
Xüsusilə nəqliyyat təyyarələri daha köhnə avionikaya əsaslanır və məhdud real vaxt məlumatına malikdir. “Epic Fury” uğursuzluqlarında iştirak edən təyyarələrin heç biri, belə demək mümkündürsə, “kor” deyildi, lakin onlar ziddiyyətli məlumat dəstləri əsasında fəaliyyət göstərirdilər, bu isə problemin yaranması ehtimalını artırırdı.
Köhnə nəsil aparat təminatı Hərbi Hava Qüvvələri üçün böyük problemdir. Müxtəlif tipli və müxtəlif nəsillərə aid təyyarələr fərqli sensorlardan istifadə edir və onların çoxu bir-biri ilə əlaqə qura bilmir. Müvəqqəti həll yollarına radiolar və kommersiya texnologiyaları daxildir, lakin bunlar tam etibarlı həll deyil. Daha davamlı həll isə bütün ABŞ təyyarələrinin tam şəkildə şəbəkələşdirilməsinə imkan verən universal standart olardı.
DIU məhz bunu edəcək açıq arxitekturalı proqram təminatı hazırlamağa ümid edir: dost və düşmən təyyarələri, relyef və missiyalar daxil olmaqla bütün məlumatları vahid, ardıcıl döyüş məkanı mənzərəsində birləşdirmək. Nəticə real vaxt yeniləmələri olan vahid ekrana inteqrasiya ediləcək, hər şeyi üst-üstə yerləşdirən “hərəkətli xəritə”yə bənzər bir sistem olacaq. Məqsəd platformalar arasında qavrayışı standartlaşdırmaqdır.
Bu proqram təminatının taktiki nəticələri təyyarələr, yerüstü platformalar və sair arasında daha aydın identifikasiya hesabına dost atəşinin azalması olacaq. Paylaşılan məlumatlılıq sayəsində koordinasiya da yaxşılaşmalıdır. Real vaxt məlumat yeniləmələri və paylaşımı hesabına qərar qəbul etmə müddətləri də yaxşılaşmalıdır. Əslində, məlumat sürətinin artması böyük ehtimalla döyüş effektivliyini yüksəldəcək.
Strateji tərəfdən isə proqram təminatının təkmilləşdirilməsi məlumat inteqrasiyasının kritik əhəmiyyət daşıdığı şəbəkə mərkəzli müharibə tendensiyasına işarə edir. Gələcək döyüşlərin daha mürəkkəb və məlumat baxımından daha ağır olacağı gözlənilir, bu isə məlumat parçalanması ilə bağlı risklərin yalnız artacağı deməkdir. Gələcək münaqişələrdə qalib gəlmək döyüş məkanına dair məlumat paylaşımının və “görmə” qabiliyyətinin yaxşılaşdırılmasından asılı olacaq.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
