“Onun hamısını müəyyən etmək, yerini tapmaq və çıxarmaq çətin olardı”, - deyə iqtisadi sanksiyalar, nüvə silahlarının yayılmaması və İran siyasəti üzrə tanınmış amerikalı ekspert Riçard Nefyu “Anadolu” agentliyinə bildirib.

Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin (BAEA) məlumatına görə, İran 60 faiz saflığa qədər zənginləşdirilmiş təxminən 440,9 kiloqram (972 funt) uran toplayıb. Bu göstərici silah səviyyəsi hesab edilən təxminən 90 faiz həddindən bir pillə aşağıdır.

Lakin həmin ehtiyatın bir hissəsinin vəziyyəti 2025-ci il zərbələrindən və müntəzəm yoxlamaların dayandırılmasından sonra qeyri-müəyyən olaraq qalır.

Ehtiyatın yerləşdiyi yer məsələsi əsas mövzuya çevrilib. Onun saxlanılması və mümkün köçürülməsi son müharibədən sonra davam edən ABŞ-İran gərginliyində əsas məsələlərdən biridir.

Mart ayında İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi bildirmişdi ki, ehtiyat zədələnmiş nüvə obyektlərində dağıntılar altında qalıb.

O qeyd edib ki, materialın çıxarılması mümkündür, lakin İranın onu yaxın vaxtda bərpa etmək planı yoxdur.

Bu ayın əvvəlində ABŞ Prezidenti Donald Tramp bildirib ki, İranın uranı zənginləşdirməsinə icazə verilməyəcək və Vaşinqton həmin materialı geri götürəcək. O, eyni zamanda etiraf edib ki, bu proses “uzun və çətin olacaq”.

Yer barədə qeyri-müəyyənlik

2025-ci ilin iyun ayına qədər İran üç əsas zənginləşdirmə obyektini, Natanz, Fordo və İsfahanı idarə edirdi. Daha sonra İsrail və ABŞ zərbələri nüvə infrastrukturunu hədəf aldı.

Ekspertlər deyirlər ki, uranın həmin obyektlərdə qaldığını təsdiqləyən müstəqil məlumat yoxdur.

ABŞ Energetika Nazirliyinin nüvə silahları kompleksində çalışmış təcrübəli nüvə mühəndisi Robert Kelli “Anadolu” agentliyinə bildirib ki, ehtiyat gözlənilən zərbələrdən əvvəl başqa yerə köçürülmüş ola bilər.

O, İranın 2025-ci il mayın 22-də BAEA-ya göndərdiyi müraciətə diqqət çəkib. Tehran həmin müraciətdə artan gərginlik fonunda zənginləşdirilmiş uranı qorumaq üçün “xüsusi tədbirlər” görmək hüququnu özündə saxladığını bildirmişdi.

Kellinin sözlərinə görə, bu bəyanat həssas materialın köçürülməsinə hazırlıq görüldüyünü göstərirdi.

BAEA fevral ayında məxfilikdən çıxarılan sənəddə bildirmişdi ki, agentlik İranın bütün zənginləşdirmə fəaliyyəti ilə bağlı işləri dayandırıb-dayandırmadığını təsdiqləyə bilmir və ötən ilki zərbələrə məruz qalan obyektlərdə uran ehtiyatının həcmini müəyyən edə bilmir.

Məhdud giriş səbəbindən BAEA İranın zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarının “hazırkı həcmi, tərkibi və ya yerləşdiyi yer” barədə məlumat verə bilmədiyini bildirib.

“Materialı Fordoda saxlamaq son dərəcə riskli olardı”, - deyə Kelli bildirib və dərinlikdə yerləşən obyekti nəzərdə tutub.

O əlavə edib ki, materialın istehsalı yavaşdır və İran Fordo kimi obyektlərdə təxminən hər üç həftədə bir silindri doldura bilir.

Onun sözlərinə görə, həmin silindrlər istehsaldan dərhal sonra başqa yerlərə, xüsusilə də BAEA müfəttişlərinin əvvəllər mövcudluğunu təsdiqlədiyi İsfahana köçürülürdü.

ABŞ rəsmiləri 2025-ci ilin iyununda hesab edirdilər ki, İsfahandakı yeraltı qurğularda ehtiyatın böyük hissəsi saxlanılır. Bu barədə media məlumat yayıb.

Kelli bildirib ki, İsfahanın yeraltı obyektlərinin zərbələr nəticəsində ciddi zədələndiyini göstərən aydın sübut yoxdur.

ABŞ-nin B-2 bombardmançıları İsfahana bunkerdağıdan bombalar tətbiq etməyib, çünki obyekt həddindən artıq dərində yerləşirdi. Birləşmiş Qərargah Rəisləri Komitəsinin sədri general Den Keynin brifinqinə görə, əvəzində obyekt “Tomahawk” raketləri ilə vurulub.

Kelli materialın məhv edildiyi barədə iddiaları rədd edib və Trampın “nüvə tozu” ifadəsini tənqid edib.

“Bu, elmi termin deyil”, - deyə o qeyd edib və əlavə edib ki, saxlama konteynerləri ətrafdakı tikililər vurulsa belə, bütöv qalacaq şəkildə hazırlanır.

Kelli bildirib ki, zənginləşdirmədə istifadə olunan uran heksaflorid (UF6) birləşməsi çox vaxt yanlış anlaşılır.

“Çox adam deyir ki, bu qazdır, ilk səhv də budur. Bu, qabın içində ağ bərk kristaldır, kvars kristallarına bənzəyir. Sentrifuqada isə qızdırıldığı və çox aşağı təzyiqə salındığı üçün qaz halında olur”, - deyə o bildirib.

Kelli iranlıların İsfahana yenidən kiçik bir dəlik açdıqlarına dair xəbərlərə istinad edib: “Əgər bir nəfər sürünərək içəri girə bilirsə, oradan 50 kiloqramlıq (110 funt) çəni, yəni bərk UF6 balonunu da çıxarmaq olar”.

Onun sözlərinə görə, hər silindr təxminən 50-55 kiloqram (110-121 funt) çəkir və iki nəfər tərəfindən daşına bilər.

“Bu materialın geri dönməz şəkildə orada kilidlənib qalması fikri, məncə, əsaslı deyil. Haradadır? İstənilən yerdə ola bilər”, - deyə Kelli bildirib.

“Təhlükəli əməliyyat”

ABŞ mediası yazıb ki, hərbi planlaşdırıcılar Trampa zənginləşdirilmiş uranın çıxarılması ilə bağlı mürəkkəb əməliyyat barədə brifinq veriblər. Bu əməliyyat minlərlə hərbçi və ağır texnika ilə bir neçə həftə davam edə bilər.

Plan müdafiə vasitələrinin zərərsizləşdirilməsini, ehtimal olunan paraşüt hücumu ilə dayaq məntəqəsinin yaradılmasını, həmçinin logistika və çıxarma əməliyyatları üçün ərazinin nəzarətə götürülməsini nəzərdə tuta bilər.

Ekspertlər deyirlər ki, hətta materialın yeri məlum olsa belə, onu güc tətbiq etməklə çıxarmaq son dərəcə çətin olacaq.

“Bunu effektiv şəkildə həyata keçirmək üçün yüzlərlə, hətta 1000-dən çox şəxsi heyət tələb oluna bilər və ehtimal ki, bu, atəş altında baş verəcək. Heç kim bunu tövsiyə etməz”, - deyə Nefyu qeyd edib.

O bildirib ki, hər hansı əməliyyat dağıntıların təmizlənməsi üçün ağır texnika, tələlərin, təhlükələrin və materialın müəyyən olunması üçün qruplar, eləcə də xüsusilə hava yolu ilə daşınma üçün xüsusi idarəetmə və nəqliyyat sistemləri tələb edəcək.

“Bunu atəş altında etmək o deməkdir ki, sizə silahlar, sursat və sair lazım olacaq. Bu, mümkünsüz deyil, amma çətindir”, - deyə Nefyu vurğulayıb.

Nefyu əlavə edib ki, material silindrlərdə möhürlənmiş və düzgün qablaşdırılmış halda qaldığı müddətdə təhlükəsiz daşına bilər.

“Ən böyük problem onun hücum nəticəsində zədələnməsi, məsələn, onu daşıyan yük maşınlarına pilotsuz uçuş aparatı zərbəsi endirilməsi olardı”, - deyə o bildirib.

Kelli deyib ki, hətta materialın İsfahanda olduğu fərz edilsə belə, əməliyyat son dərəcə mürəkkəb olardı.

“Onlar düşmən atəşi altında qazıntı aparmalı olacaqlar, insanlara yemək gətirməli və yatacaq yerlər hazırlamalı olacaqlar, çünki bu iş bir gecəyə bitməyəcək. Bu, kifayət qədər böyük və təhlükəli əməliyyatdır”, - deyə o qeyd edib.

Keçmiş presedent

ABŞ əvvəllər də xaricdə nüvə materiallarını təhlükəsizləşdirib. Ən məşhur nümunə 1994-cü ildə həyata keçirilmiş “Operation Sapphire” əməliyyatıdır. Həmin vaxt ABŞ Qazaxıstana təxminən 600 kiloqram (1322 funt) silah səviyyəli uranı ABŞ-yə köçürməkdə kömək etmişdi.

Lakin bu missiya İranda nəzərdə tutulan potensial əməliyyatdan fərqli olaraq ev sahibi hökumətin razılığı ilə həyata keçirilmişdi.

“Konkret olaraq ABŞ qazaxlara dedi ki, bu material çox qiymətlidir... Məncə, simvolik olaraq təxminən 50 milyon dollar idi. Sadəcə icazə verin, bunu edək”, - deyə Kelli bildirib.

O əlavə edib ki, İran da ABŞ ilə əməkdaşlıq edə bilər. İran razılaşsa, materialın çıxarılması və ya konteynerlərin təhlükəsiz daşınması üçün xüsusi qruplar cəlb oluna bilər.

Kelli BAEA-nın hərbi əməliyyatda iştirak edəcəyi ilə bağlı fikirləri rədd edib.

“Mən sizə deyərdim ki, BAEA-nın Amerika hərbi əməliyyatında həmin materialları çıxarmaq üçün iştirak etməsi sıfır dərəcədə ehtimal olunandır”, - deyə o bildirib.

Onun sözlərinə görə, agentlik əvvəllər İraq kimi əməliyyatlarda yaxından çalışsa da, öz əməkdaşlarını Amerika hərbi qrupunun tərkibində sahəyə göndərməz.

Çirklənmə və təhlükəsizlik riskləri

Kelli bildirib ki, yeraltında saxlanılan urandan radiasiya riskləri nisbətən məhduddur və işçilər üçün geyimdən istifadə və əl yuma kimi əsas qoruyucu tədbirlər kifayət edə bilər.

Lakin o, “kritiklik təhlükəsizliyi” ilə bağlı risklər barədə xəbərdarlıq edib. Bu halda konsentratlaşdırılmış nüvə materialı nəzarətsiz reaksiya yarada bilər.

Kelli konteynerlərin bir-birindən ayrı saxlanılmasının vacibliyini vurğulayıb: “Məsələn, əgər xüsusi təyinatlılardan ibarət bir qrup altı ədədini ələ keçirib helikopterə üst-üstə yığsa, onlar helikopterdəki hər kəsi nüvə reaksiyası ilə öldürə bilərlər”.

O, həmçinin İranın yeganə fəaliyyət göstərən nüvə stansiyası olan və ölkənin elektrik enerjisinin təxminən 2 faizini təmin edən Buşehr Atom Elektrik Stansiyasına mümkün hücumlarla bağlı narahatlığını ifadə edib: “Əgər hansısa səbəbdən Buşehr reaktoruna hücum etsələr... o zaman çox böyük qəza yarana bilər. Bu, Çernobıl qədər böyük olmaz, daha çox Fukusimaya bənzəyər və bu, çox pis olardı”.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az