Molino, Kallvell və Korbett amfibiya qüvvələrinin komandanlığı və idarə olunması barədə geniş yazıblar. Molino vurğulayırdı ki, komandirlər birgə ekspedisiya əməliyyatlarının aparılması sənətində kifayət qədər təcrübəyə malik olmalıdırlar. O, 1757-ci ildə Roşford əməliyyatı zamanı Mordauntun uğursuzluğunu bu cür mürəkkəb əməliyyatların icrasında kifayət qədər təcrübə və biliyə malik olmayan şəxsi heyətin mənfi nümunəsi kimi göstərirdi. Polkovnik-leytenant Ceyms Vulf da bu qiymətləndirmə ilə razılaşırdı. Bundan əlavə, Molino komandirlər arasında yarana biləcək xırda qısqanclıqlara və şəxsi ziddiyyətlərə də diqqət çəkirdi. Bu iki çatışmazlıq, yəni “yekdilliyin olmaması” və “bilik çatışmazlığı” 1982-ci il kampaniyası boyunca müxtəlif dərəcələrdə və müxtəlif vaxtlarda özünü göstərdi.
1982-ci ildə aydın görünürdü ki, qoşun növləri arasında qarşılıqlı fəaliyyət yenidən ciddi sınaq qarşısında qalmışdı və mövcud komandanlıq zənciri heç də ardıcıl və ahəngdar deyildi. Bunun kökləri ən yüksək rəhbərliyə gedib çıxırdı və əvvəl də qeyd olunduğu kimi, Soyuq müharibənin spesifik şəraiti ilə əlaqəli idi. Nəticədə Nortvuddakı Hərbi Dəniz Qüvvələrinin komandanlığı əsasən açıq okean əməliyyatları üzrə ixtisaslaşmış zabitlərdən formalaşdırılmışdı və onlar uzaq bölgədə həyata keçiriləcək amfibiya əməliyyatına nisbətən az hazır idilər. Tapşırıq Qüvvələrinin Komandanı da, Aviadaşıyıcı Tapşırıq Qrupunun Komandanı da sualtı qayıqçı idi.
Kommodor Klapp öz təcrübəsinə görə sahilyanı əməliyyatlar və hava müharibəsi üzrə mütəxəssis idi, həm suüstü donanmada, həm də dəniz aviasiyasında xidmət etmişdi. Gənc zabit olduğu dövrdə Koreya müharibəsi zamanı dəniz artilleriyasının sahildəki hədəflərə təsirini öz gözləri ilə görmüşdü. HMS “Puncheston” gəmisinin komandiri olarkən isə İndoneziya qarşıdurması zamanı qurxa patrullarını sahilə çıxarmış, sahilyanı manevrləri təmin etmişdi. O, həmçinin HMS “Victorious” gəmisində yerləşən 801-ci “Buccaneer” eskadrilyasına komandanlıq etmiş, Amfibiya Müharibəsi Kommodoru vəzifəsinə təyin edilməzdən əvvəl Birgə Dəniz Əməliyyat Hazırlığı Qərargahının direktoru olmuşdu. HMS “Norfolk” gəmisinin icraçı zabiti olarkən 1974-cü ildə Tulonda “Exocet” raketlərinin sınaqlarında iştirak etmişdi ki, bu da onun üçün olduqca dəyərli təcrübə idi. Bir sözlə, Kommodor Klapp qədər Amfibiya Tapşırıq Qrupunun Komandanı vəzifəsinə təcrübə, təhsil və hazırlıq baxımından uyğun zabitlər çox az idi. Buna baxmayaraq, o özü də həm şəxsi hazırlığında, həm də qərargahının bilik və bacarıqlarında boşluqların olduğunu etiraf edirdi.
1978-ci ildən əvvəl kontr-admiral Vudvordun suüstü və ya suüstü hədəflərə qarşı müharibə təcrübəsi çox az idi, sahilyanı və amfibiya əməliyyatları üzrə isə ümumiyyətlə təcrübəsi yox idi. Buna baxmayaraq, 1982-ci ildə o, Aviadaşıyıcı Tapşırıq Qrupunun Komandanı oldu. Vudvordun bu vəzifəyə Kral Hərbi Dəniz Qüvvələrinin həmin dövrdə amfibiya müharibəsi üzrə ən təcrübəli komandiri olan Üçüncü Donanmanın komandanı kontr-admiral Derek Reffell əvəzinə təyin edilməsi həm Klappın (Amfibiya Tapşırıq Qrupunun Komandanı), həm də Tompsonun (Desant Qüvvələrinin Komandanı) ciddi narazılığına səbəb olmuşdu. Onların xatirələrində Vudvordla yaşadıqları fikir ayrılıqları və gərginliklər haqqında çoxsaylı qeydlər var. Maraqlıdır ki, belə gərginliklərin mövcud olması Vudvordun özü üçün də müəyyən mənada yenilik idi. O, “100 Days” kitabının ikinci nəşrində həm hava, həm də amfibiya müharibəsi sahəsində kifayət qədər təcrübəsinin olmadığını, eləcə də formal olaraq özünə bərabər statusda olan digər komandirlərlə lazımi səviyyədə əlaqə qura bilmədiyini etiraf etmiş, lakin faktiki olaraq əməliyyat teatrındakı ümumi komandan rolunu müdafiə etmişdi.
Komponent komandirləri arasında rabitə problemləri mövcud siqnal-rabitə sisteminin zəifliyi səbəbindən daha da ağırlaşırdı. Klapp və Tompson həm HMS “Hermes” gəmisində yerləşən Vudvordla, həm də Nortvuddakı Tapşırıq Qüvvələrinin Komandanı admiral Fildhausla radio vasitəsilə normal əlaqə saxlamaqda çətinlik çəkirdilər. Bununla belə, bütün bu fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, yadda saxlamaq lazımdır ki, müharibə “çətinliklər seçimidir”. Əgər Vudvord bəzən “laqeyd” davranırdısa, onda Turennin məşhur fikrini də unutmamalıyıq: müharibəni ən az səhv edən tərəf qazanır. Aydın görünürdü ki, müəyyən məqamlarda komponent komandirləri arasındakı münasibətlər Kvebekdə Vulf və Saunders arasındakı əməkdaşlığı deyil, Kartaxenada Ventvort və Vernon arasındakı qarşıdurmanı xatırladırdı.
Vudvordun əməliyyat teatrında bütün məsuliyyəti daşıyan vahid komandanın mütləq lazım olduğu barədə iddiası Korbett üçün yəqin ki, təəccüblü olardı. Həqiqətən də Korbett yazırdı:
“Böyük Pitt dövründən etibarən bizim təcrübəmiz heç vaxt birgə ekspedisiyaları vahid dəniz və ya quru qoşunları baş komandanının tabeliyinə vermək və ona dəniz və quru qoşunlarının tələbləri arasında seçim etmək səlahiyyəti vermək olmayıb. İki baş komandan arasında mümkün fikir ayrılıqları riski, aid olmadığı qoşun növünün imkan və məhdudiyyətlərini kifayət qədər bilməyən bir nəfərin səhv qərar verməsi riskindən daha az təhlükəli hesab edilirdi”.
Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki, Korbett daha sonra hər iki komponent komandirinin üzərində dayanacaq və onların fikir ayrılıqlarını həll edəcək daha yüksək Birgə Qərargahın funksiyasını da izah edir. 1982-ci ildə Reffellin qərargahının xeyli hissəsi Vudvordun sərəncamına verilərək onu lazımi şəxsi heyətlə təmin etmişdi.
Aviadaşıyıcı Tapşırıq Qrupu ilə Amfibiya Tapşırıq Qrupu komandirləri arasında yaranan gərginliyin əsas səbəblərindən biri də 1981-ci ilə qədər Kral Hərbi Dəniz Qüvvələrinin amfibiya qüvvələrinə faktiki olaraq arxa çevirməsi idi. Britaniyanın sülh dövründə formalaşdırdığı ilk və yeganə amfibiya donanması hələ 1950-ci illərin məhsulu idi. Amfibiya Müharibəsi Kommodoru vəzifəsi 1982-ci ildən əvvəlki illərdə əvvəlcə ləğv edilmiş, sonra isə yenidən bərpa olunmuşdu. Donanmanın öz hava dəstəyinin kifayət qədər gücə malik olmaması səbəbindən düşmən müdafiə etdiyi sahildə əməliyyat teatrına giriş ehtimalı demək olar ki, yox idi. Ekspedisiya qüvvələrinin dost limanında sahilə çıxarılması nəzərdə tutulurdu. Tompson bunu “qırmızı xalça yanaşması” adlandırırdı. Buna görə də suüstü donanmanın əsas vəzifəsi nəqliyyat gəmilərini müşayiət etməkdən ibarət idi. Müəyyən mənada bu vəziyyət Korbettin bəhs etdiyi düşüncə tərzinin dəyişməsini dəqiq əks etdirirdi:
“Donanmanın vəzifələri, konvoylarda olduğu kimi, qoşunları yalnız daşınma zamanı qorumaqla başa çatmır. Bu yalnız təyinat məntəqəsi dost ölkə olduqda mümkündür. Normal halda isə təyinat düşmən ərazisi olduqda və əməliyyatın ilk anından müqavimət gözlənildikdə, donanmanın üzərinə bundan da ağır vəzifələr düşür”.
Sahil əsaslı aviasiyanın dəniz üzərində hava əməliyyatlarını təmin edəcəyi və donanmanın əsas vəzifəsinin GIUK xəttinin şimalında Sovet İttifaqını saxlamaq olacağı gözlənildiyindən, 1982-ci ildə Kral Hərbi Dəniz Qüvvələri bərabər gücə malik rəqibə qarşı həyata keçirəcəyi ekspedisiya xarakterli əməliyyat teatrına giriş kampaniyasına hazır deyildi. Bu uyğunsuzluğun aradan qaldırılması doktrina baxımından ardıcıllıq və ona riayət olunması ilə mümkün olardı. NATO-nun “Allied Tactical Publication 8” (ATP 8) sənədi amfibiya əməliyyatlarının aparılması üçün qəbul edilmiş əsas standart idi və bu gün də belədir. Lakin 1982-ci ildə həm Tapşırıq Qüvvələrinin Komandanı admiral Fildhaus, həm də Aviadaşıyıcı Tapşırıq Qrupunun Komandanı komandanlıq zəncirinin qurulması ilə bağlı bu sənədin tövsiyələrinə əməl etmədilər və Hərbi Dəniz Qüvvələrinin amfibiya məsələləri üzrə əsas mütəxəssisi planlaşdırma prosesindən kənarda saxlanıldı.
Əlbəttə, sülh dövründə aparılan planlaşdırma və hazırlıqla müharibənin reallıqları arasında böyük fərq var. Vudvordun bu vəzifəyə təyin olunmasının arxasında duran bütün səbəbləri heç vaxt tam öyrənə bilməyəcəyik. Bəlkə də bilməli olduğumuz yeganə məqam odur ki, Levin və Liç düzgün şəxsi seçdiklərinə tam əmin idilər. Hadisələrin sonrakı inkişafı göstərdi ki, böyük ehtimalla onlar haqlı idilər.
Təəssüf ki, növbəti mübahisəli mövzu bu günə qədər davam edən başqa bir məsələdir: briqadir Toni Vilson və 5-ci Piyada Briqadasının fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
