Hər iki tərəf digərini daha uzun müddət tab gətirməkdə üstələyəcəyinə inanır, lakin iqtisadi sanksiyalar, Hörmüz boğazının ikili blokadası və hərbi eskalasiya təhlükəsi qlobal riskləri yüksək səviyyədə saxlayır.
Blokadalar və artan inflyasiya İran iqtisadiyyatına ciddi təzyiq göstərsə də, Tehran bu çıxılmaz vəziyyətdən qaynaqlanan təzyiqə həm ABŞ-dən, həm də qlobal iqtisadiyyatdan daha dözümlü görünür.
Pakistan vasitəçiliyi ilə əldə edilmiş son dərəcə kövrək atəşkəs hələ qüvvədə olduğu halda, uğurlu diplomatiyanın perspektivləri təhlükəsizlik təminatlarından, mərhələli sanksiya yumşaldılmasından və kiçik insidentlərin yenidən tammiqyaslı müharibəyə çevrilməsinin qarşısını almaq üçün diqqətli vasitəçilikdən asılı olacaq.
Tehranın dözümlülüyü
Tramp administrasiyası belə görünür ki, ABŞ-nin İran limanlarına qarşı blokadasının nəticədə Tehranı Ağ Evin maksimalist tələblərinə boyun əyməyə məcbur edəcəyinə əmindir.
Lakin İran İslam Respublikasının tam təslim olacağı ssenarini təsəvvür etmək çətindir. 1979-cu ildən bəri İran Vaşinqtonun onu təcrid etmək cəhdləri qarşısında davamlı olaraq diqqətəlayiq dayanıqlıq nümayiş etdirib, uzunmüddətli xarici təzyiqlərə həm tab gətirib, həm də onları ustalıqla aşmağı bacarıb.
“İran, ehtimal ki, kəskin azalmış neft gəlirləri ilə həftələrlə idarə edə bilər və heç olmasa müəyyən müddət ərzində quyuları bağlamadan nefti saxlamağa da qadirdir”, - deyə iranəsilli amerikalı müəllif, jurnalist və “NBC News” əməkdaşı Human Macd “The New Arab”a müsahibəsində bildirib.
O, həmçinin qeyd edib: “Bu müddətdə İran Hörmüz boğazını effektiv şəkildə bloklamağa davam edəcək və bununla dünya iqtisadiyyatına təsir göstərəcək.
İran Prezident Trampın düşündüyündən daha uzun müddət tab gətirə bilər və müharibənin dəyəri artdıqca, həmçinin münaqişəni dayandırmaq üçün təzyiq gücləndikcə, Tramp iranlılarla razılaşma üzrə kompromisə getmək və ya qoşunlarla İrana müdaxilə etmək arasında seçim etməli olacaq”.
Vaşinqtonun məhdudiyyətləri
ABŞ və İran təhlükəli və uzunmüddətli gərginlik şəraitində qalarkən, Amerika ictimai rəyinin Tramp administrasiyasının strateji hesablamalarına ciddi təsir göstərdiyinə şübhə yoxdur.
“Bu müharibə olduqca qeyri-populyardır və onun yaratdığı yüksək inflyasiya noyabrda keçiriləcək aralıq seçkilərdə respublikaçıların genişmiqyaslı geriləməsi ilə nəticələnəcək. İctimai rəy, seçki hesablamaları və Prezident Trampın məşhur qısa diqqət müddəti onu İran rejimindən əvvəl çıxış yolu axtarmağa sövq edə bilər”, - deyə ABŞ-nin Tunisdəki keçmiş səfiri Qordon Qrey “The New Arab”a bildirib.
Tramp administrasiyası belə görünür ki, ABŞ-nin İran limanlarına qarşı blokadasının Tehranı Ağ Evin maksimalist tələblərinə boyun əyməyə məcbur edəcəyinə əmindir. Lakin İran İslam Respublikasının tam təslim olacağı ssenarini təsəvvür etmək çətindir.
“Nüvə dosyesində Tramp özünü çıxılmaz vəziyyətə salıb. Onun on il ərzində Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planını (JCPOA) “tarixin ən pis razılaşması” adlandırmasına baxmayaraq, müharibə uzandıqca həmin saziş hər gün daha yaxşı görünür. Çünki o, İranın nüvə proqramını cilovlamağa nail olmuşdu və proqramı ciddi yoxlama rejiminə tabe etmişdi”, - deyə Qrey qeyd edib.
İran limanlarına qarşı ABŞ blokadasını “strategiya adı altında kobud alət” adlandıran Beynəlxalq Böhran Qrupunun İran layihəsi direktoru doktor Əli Vaez “The New Arab”a deyib ki, bu addım “İrana təzyiq göstərə və ticarəti poza bilər”, lakin Vaşinqtonun istədiyi “siyasi təslimi” təmin etməyəcək və nəticədə “üzüağ çıxış yolu olmadan təzyiq Tehranın mövqeyini sərtləşdirəcək, onu təslim etməyəcək”.
Doktor Vaezin sözlərinə görə, “stabil tarazlıq” yaratmaq əvəzinə, bu “Nə müharibə, nə sülh” vəziyyəti ən yaxşı halda “canlı sursatla eskalasiya idarəçiliyi” kimi təsvir edilə bilər.
Dayanmış danışıqlar, Tehrana qarşı sanksiyaların davam etməsi, Livandakı münaqişənin sürməsi və ABŞ-nin İrana qarşı davam edən dəniz təzyiqi ilə xarakterizə olunan indiki vəziyyət bahalıdır, lakin iranlılar üçün dözülməz deyil.
Doktor Vaez izah edib ki, bu “Nə müharibə, nə sülh” status-kvosunun əsas problemi Tehranın dəniz rıçaqlarının yalnız son nəticədə güzəştlə dəyişdirilə biləcəyi halda real fayda verməsidir.
Əks halda İranın Hörmüz boğazına hazırkı blokadası “bahalı itaətsizlik simvolu”ndan başqa bir şey deyil.
Diplomatik irəliləyiş perspektivləri
Həm Vaşinqton, həm də Tehran diplomatiyaya maraqlı olduqlarını bildirirlər. Lakin hər iki tərəf tanış ardıcıllıq dilemmasında ilişib qalıb. İran ciddi danışıqlar üçün ilkin şərt kimi sanksiyaların yumşaldılmasını tələb edir, ABŞ isə əvvəlcədən güzəştlər istəyir.
Bu çıxılmaz vəziyyət irəliləyiş qarşısında əsas maneəyə çevrilib və danışıqlar təkrarən ilk addımı kimin atacağı məsələsində tıxanır.
Buna baxmayaraq, razılaşma ehtimalı qalır. Macd hesab edir ki, irəliləyiş perspektivləri bəzi müşahidəçilərin düşündüyü qədər qaranlıq deyil və diqqətli diplomatiyanın hələ də tərəflər arasındakı uçurumu bağlaya biləcəyini göstərir.
ABŞ ictimai rəyinin Tramp administrasiyasının strateji hesablamalarında böyük rol oynadığına şübhə yoxdur.
“Tramp administrasiyası anlayıb ki, təkcə bombardman rejimi dəyişməyəcək, xalqı ayağa qaldırıb hökuməti devirməyəcək və ya ABŞ və İsrailin tələblərinə tam təslim etdirməyəcək. Buna görə Tramp bunu qələbə kimi təqdim edə biləcəyini və JCPOA-dan daha yaxşı göstərə biləcəyini düşünsə, hansısa razılaşmanı nəzərdən keçirəcək”, - deyə iranəsilli amerikalı jurnalist bildirib.
Macdin sözlərinə görə, Vaşinqton baxımından yeni razılaşma JCPOA-nı üstələyəcək, çünki onun şərtləri, hətta yenilənmiş müddət maddələri ilə belə, on il əvvəl əldə ediləndən daha irəli gedəcək.
Uran zənginləşdirməsinin dayandırılması ilə birlikdə belə çərçivə Qərbə 2015-ci il sazişindən daha aydın üstünlüklər verərdi.
Bundan əlavə, İranın hərbi imkanlarının zəiflədilməsi və İsrailin İran hava məkanında nisbətən sərbəst fəaliyyət göstərə bilməsi fonunda, İranın raket arsenalı toxunulmaz qalsa belə, onun İsrail və ya ABŞ-nin digər müttəfiqləri üçün ekzistensial təhlükə yaratdığı arqumentini davam etdirmək getdikcə çətinləşir.
İranın özünün də mövcud çıxılmaz vəziyyətdən çıxaraq diplomatik irəliləyişə getməsi üçün ciddi səbəbləri var. İqtisadi təzyiq altında olan və sanksiyaların yumşaldılmasına açıq ehtiyac duyan Tehran etibarlı təhlükəsizlik təminatları ilə müşayiət olunacağı təqdirdə yeni razılaşmaya meylli ola bilər.
“İran və ABŞ atəşkəslə bağlı bir-birinə qarşı risk oyunu oynayırlar. İran iddia edir ki, ABŞ atəşkəsi pozur, ABŞ isə əksini deyir. Lakin qarşılıqlı ittihamlara baxmayaraq, müharibə yenidən başlamayıb. İranın hesabı budur ki, ABŞ əvvəl göz qırpacaq, ABŞ isə yəqin ki, səhvən düşünür ki, İran təzyiq altında çıxılmaz hala düşüb əvvəl geri çəkiləcək”, - deyə Macd bildirib.
“Böyük ehtimalla hər iki tərəf, yəqin ki, vasitəçilərin köməyi ilə, “göz qırpmadan”, müharibəni bitirən razılaşmaya, ardınca isə nüvə məsələsini yekunlaşdıran sazişə gələcəklər”, - deyə o əlavə edib.
Qeyri-sabit status-kvo
Yüksək dərəcədə qeyri-müəyyən ABŞ-İran qarşıdurması hələlik idarə olunan risk mərhələsindədir. Həm Vaşinqton, həm də Tehran vəziyyətə nəzarət etdiklərini düşünsələr də, heç biri qarşı tərəfin növbəti addımlarını tam proqnozlaşdıra bilmir.
Bu “Nə müharibə, nə sülh” mərhələsini xüsusilə təhlükəli edən məqam odur ki, hətta kiçik bir yanlış hesablama belə hazırda mövcud olan kövrək tarazlığı sürətlə dağıda bilər.
Ağ Evin aydın müəyyən edilmiş diplomatik çıxış yolu olmadan davamlı təzyiq siyasəti strateji ətalətə çevrilmək riski daşıyır. Sanksiyalar və blokadalar Tehrana real xərclər yükləsə də, indiyədək Tramp administrasiyasının istədiyi siyasi güzəştləri təmin etməyib.
Əksinə, belə tədbirlər İran İslam Respublikasının müqavimətə və özünə güvənməyə əsaslanan inadkar xarici siyasət kursunu daha da möhkəmləndirir.
Eyni zamanda, ABŞ daxilində artan daxili siyasi təzyiqlər və iqtisadi məhdudiyyətlər administrasiyanın manevr imkanlarını daha da daralda bilər və uzunmüddətli qarşıdurmanı davam etdirməyi getdikcə çətinləşdirər.
İran isə davamlı təzyiq qarşısında ciddi dayanıqlıq göstərib. Lakin onun, xüsusilə Hörmüz boğazı ilə bağlı, pozuculuğu silaha çevirmək qabiliyyəti bunu real sanksiya yumşaldılmasına çevirə bilməzsə, getdikcə azalan fayda verir. Diplomatik irəliləyiş olmadan uzunmüddətli iqtisadi gərginlik strateji itaətsizliyi strateji durğunluğa çevirə bilər.
İrəliyə baxdıqda, həm ABŞ, həm də İran birtərəfli qaydada həll edə bilmədikləri ardıcıllıq dilemmasında ilişib qalıblar. Mənalı irəliləyiş çox güman ki, xarici vasitəçiliklə yanaşı, hər şeyi əhatə edən böyük sazişdən daha çox, mərhələli etimad quruculuğu tədbirləri tələb edəcək.
Bu kontekstdə məhdud sanksiya yumşaldılmasını nüvə və regional məsələlər üzrə yoxlanıla bilən öhdəliklərlə birləşdirən mərhələli yanaşma diplomatik həllə aparan ən real yol kimi görünür.
Lakin belə səylər olmazsa, indiki dayanıqsız tarazlıq beynəlxalq ictimaiyyəti son dərəcə narahat edəcək, çünki kövrək atəşkəs sözün həqiqi mənasında istənilən an çökə bilər.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
