Ordu.az xəbər verir ki, bu barədə “The National Interest” nəşri yazıb.

“Neftdə təhlükəsizlik və sabitlik yalnız müxtəliflikdədir”. Uinston Çörçillin 1913-cü ildə Britaniya parlamentindəki məşhur çıxışında səsləndirdiyi bu fikir enerji təhlükəsizliyinə aid olsa da, daha geniş mənada bütün resurslara, mallara və nəqliyyat əlaqələrinə də şamil olunur. Təchizat mənbələrinin diversifikasiyası və bazarlara sərbəst, açıq çıxışın təmin edilməsi qlobal iqtisadiyyatın fəaliyyətinin əsas şərtlərindəndir.

İrandakı müharibə Fars körfəzi və Hörmüz boğazının, eləcə də qlobal enerji təchizatının təhlükəsizliyinə diqqəti artırıb. Bu müharibə dünya üzrə neftin, gübrələrin və digər malların qiymətlərinin artmasına səbəb olub.

Böhran fonunda İranın şimal-qərbi ilə həmsərhəd olan Cənubi Qafqaza isə nisbətən az diqqət yetirilir. Ermənistan, Azərbaycan və Gürcüstan kimi ölkələr ABŞ, İsrail və İran arasında mümkün eskalasiyaya cəlb olunmamaq üçün vəziyyəti ehtiyatla idarə edirlər”, - deyə nəşr bildirib.

Müəllif qeyd edib ki, Azərbaycan mühüm neft və qaz istehsalçısıdır və Türkiyə, İsrail və İtaliya da daxil olmaqla bir çox ölkəyə enerji ixrac edir.

“O, eyni zamanda qlobal bazarlar üçün əhəmiyyətli gübrə istehsalçısıdır. Gürcüstanla birlikdə Azərbaycan Mərkəzi Asiyadan enerji, gübrə, taxıl və digər malların tranziti üçün kritik çıxış təmin edir. Regionun infrastrukturu, boru kəmərləri, limanlar, dəmir yolları, avtomobil yolları və hava dəhlizləri Yaxın Şərqdəki geosiyasi qeyri-sabitlik fonunda əlaqəliliyin qorunmasında mühüm rol oynayır və alternativ təchizat marşrutlarının əhəmiyyətini artırır. İrandakı müharibə Mərkəzi Asiya-Cənubi Qafqaz-Qara dəniz-Aralıq dənizi dəhlizinin qlobal iqtisadi sabitlik üçün strateji əhəmiyyətini daha da artırıb.

Son aylarda Donald Trump administrasiyası uzun müddətdir münaqişə vəziyyətində olan Azərbaycan və Ermənistan arasında sülhün təşviqinə ciddi siyasi kapital yatırıb. 2025-ci il avqustun 8-də Ağ Evdə keçirilən görüşdə Azərbaycanın Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan “Beynəlxalq sülh və rifah naminə Tramp marşrutu”nun (TRIPP) (Zəngəzur dəhlizi-red.) inkişafı barədə razılığa gəliblər. Bu təşəbbüs Azərbaycan, Ermənistan və Azərbaycanın Naxçıvan eksklavı arasında dəmir yolu əlaqələrinin bərpası və genişləndirilməsini nəzərdə tutur və marşrut İranın şimal sərhədi boyunca uzanır”, - deyə məqalədə vurğulanıb.

Nəşr bildirib ki, daha geniş baxışda TRIPP Ermənistan vasitəsilə Türkiyə ilə Azərbaycanı birləşdirən və Xəzər dənizi üzərindən resurslarla zəngin Mərkəzi Asiyaya qədər uzanan daha böyük əlaqəlilik şəbəkəsinin bir hissəsi kimi nəzərdə tutulur.

“ABŞ-nin Mərkəzi Asiyaya çıxışı baxımından strateji əhəmiyyətini nəzərə alaraq, Vaşinqton hələ İrandakı müharibədən əvvəl Ermənistan hissəsi üçün təhlükəsizlik dəstəyi göstərməyi nəzərdən keçirirdi.

2026-cı il yanvarın 13-də ABŞ-nin dövlət katibi Marko Rubio və Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan Vaşinqtonda keçirilən görüşdən sonra TRIPP-in həyata keçirilməsi çərçivəsini elan ediblər. Fevral ayında ABŞ-nin vitse-prezidenti Cey Di Vens regionda ABŞ maraqlarını irəlilətmək və infrastruktur inkişafını dəstəkləmək məqsədilə Ermənistan və Azərbaycana səfər edib. Daha əvvəl isə 2025-ci ilin oktyabrında Mərkəzi Asiyanın beş ölkəsinin liderləri ilə görüşdən sonra Prezident Tramp Qazaxıstan və Özbəkistan prezidentlərini 2026-cı ildə Mayamidə keçiriləcək G20 sammitinə dəvət etmişdi və bununla Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyaya ABŞ marağının artdığını göstərmişdi.

Hazırda TRIPP Azərbaycan, Ermənistan və Naxçıvan arasında dəmir yolu əlaqələrinin bərpası və genişləndirilməsinə yönəlib, o cümlədən Ermənistan ərazisindən keçən və Bakını Naxçıvan, oradan isə Türkiyənin Dilucu-Qars xətti ilə birləşdirən yeni 43 kilometrlik hissəni əhatə edir.

Enerji inteqrasiyası da inkişaf edir. Ermənistan elektrik sistemini Azərbaycanla sinxronlaşdırmaq planlarını açıqlayıb, Azərbaycan isə Naxçıvana elektrik xətti çəkir ki, bu da daha geniş Azərbaycan-Türkiyə-Avropa elektrik dəhlizinin bir hissəsinə çevrilə bilər. Xəzər dənizində dəniz külək enerjisi layihələri elektrik ixrac imkanlarını daha da artıra bilər. Əgər Ermənistan nüvə energetikasını inkişaf etdirərsə, Türkiyə və Gürcüstana elektrik ixracı əhəmiyyətli dərəcədə genişlənə bilər”, - deyə müəllif bildirib.

Məqalədə vurğulanıb ki, bu təşəbbüslər Türkiyənin Asiya ilə Avropa arasında strateji tranzit mərkəzi kimi rolunu artırır.

“Dəmir yolu inkişafını Türkiyənin Rizə yaxınlığında yerləşən yeni İyidere logistika limanı tamamlayır. Bu liman multimodal mərkəz kimi nəzərdə tutulub və regionun nəqliyyat infrastrukturu ilə inteqrasiya olunacaq.

Lakin İrandakı müharibənin uzanması TRIPP-in qısa müddətli həyata keçirilməsini çətinləşdirə bilər. İran artıq münaqişədən əvvəl bu layihəyə qarşı çıxırdı və onu Cənubi Qafqazda təsirini zəiflədə biləcək geosiyasi təşəbbüs kimi qiymətləndirirdi. Tehran xüsusilə Azərbaycanın Türkiyə və İsraillə yaxın münasibətlərindən narahatdır.

Təklif olunan dəmir yolu marşrutunun böyük hissəsi İran sərhədi boyunca uzanır. Müharibənin ilk günlərində İran pilotsuz uçuş aparatları Naxçıvanda hava limanına zərbə endirib. Buna cavab olaraq Azərbaycan hava məkanının bəzi hissələrini məhdudlaşdırıb və İranla sərhəd üzərindən yük daşımalarını azaldıb. Bu hadisələr daha geniş nəticələr doğura bilər: İran və Rusiya hava məkanlarının əsasən bağlı olduğu şəraitdə Azərbaycan və Gürcüstan Avropa ilə Asiya arasında şərq-qərb istiqamətli uçuşlar üçün dar, lakin kritik hava dəhlizi rolunu oynayır.

Orta Şərqdəki böhran və Cənubi Qafqaz ilə Mərkəzi Asiyanın qlobal ticarət axınları üçün artan əhəmiyyəti regiona daha geniş strateji yanaşmanın zəruriliyini göstərir. Uğur əldə etmək üçün Vaşinqton TRIPP-i C5+1 platforması ilə inteqrasiya etməyi və onun əhatəsini enerji, minerallar, gübrələr, nəqliyyat, məlumat infrastrukturu və elektrik ötürülməsini əhatə edən əlavə layihələrlə genişləndirməyi nəzərdən keçirməlidir”, - deyə müəllif yazıb.

Nəşrə görə, bu genişləndirilmiş baxış Gürcüstan-Rumıniya Qara dəniz sualtı kabeli kimi layihələri də əhatə edə bilər.

“Azərbaycan, Gürcüstan, Rumıniya və Macarıstan tərəfindən dəstəklənən bu layihə Azərbaycan dəniz külək enerjisi, Gürcüstan hidroenerjisi və potensial olaraq Ermənistan nüvə enerjisi ilə istehsal olunan elektrik enerjisini birbaşa Avropa bazarlarına ötürə bilər.

Digər prioritet Gürcüstanın dəmir yolu və liman infrastrukturunun modernləşdirilməsidir. Dərin dəniz limanı olmadığı üçün Gürcüstan Poti və Batumi limanlarından daha böyük mərkəzlərə əlavə daşımalar həyata keçirir ki, bu da xərcləri artırır. ABŞ İnkişaf Maliyyə Korporasiyasının maliyyələşdirdiyi Poti Yeni Dəniz Limanının genişləndirilməsi imkanları artırsa da, Anaklia limanının inkişafı Gürcüstanın rəqabət qabiliyyətini qorumaq üçün həlledicidir.

Cənubi Qafqaz infrastruktur əsaslı geosiyasətin yeni mərhələsinə daxil olur. İrandakı münaqişə regional dinamikaları dəyişdikcə regionun əhəmiyyəti artır. Qara dəniz-Xəzər tranzit çərçivəsi Cənubi Qafqazı Mərkəzi Asiya ilə Avropanı birləşdirən əsas dəhliz kimi möhkəmləndirə və geosiyasi təsiri yenidən balanslaşdıra bilər.

ABŞ bu transregional dəhlizin arxitekturasının formalaşdırılmasında mühüm rol oynaya bilər. Kifayət qədər geniş yanaşma və öhdəliklə həyata keçirilərsə, TRIPP ABŞ və onun əsas müttəfiqlərinin maraqlarına xidmət edən strateji dəhliz yaratmaq imkanı təqdim edir”, - deyə nəşr bildirib.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az