Ordu.az xəbər verir ki, bunu Ermənistanın sabiq xarici işlər naziri Zöhrab Mnatsakanyan bildirib.
“Həddindən artıq diqqət suveren ərazinin 43 kilometrlik hissəsinə yönəlib və layihənin əsl əhəmiyyətini müəyyən edən daha geniş geosiyasi və iqtisadi dəyişikliklərə çox az diqqət yetirilib. Bu, yanlış yanaşmadır.
TRIPP sadəcə yerli infrastruktur layihəsi deyil. Ermənistan üçün bu, daha geniş mənada imkanlar pəncərəsidir. Layihə Avrasiya ticarət marşrutlarının yenidən formalaşması prosesinə daxil olur. Burada geosiyasi gərginliklər və təchizat zəncirlərindəki pozuntular dövlətləri və biznesləri Asiya ilə Avropa arasında malların hərəkət məntiqini yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur edir.
Bu dəyişikliklərin mərkəzində Orta Dəhliz - Transxəzər marşrutu dayanır ki, bu marşrut Çin ilə Avropanı Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaz və Türkiyə vasitəsilə birləşdirir. Hazırda bu marşrut hələ kifayət qədər inkişaf etməyib və nisbətən bahalıdır. Lakin onun əsas üstünlüyü başqa yerdədi, diversifikasiya imkanındadır. Elə bir dünyada ki, Rusiyanın ərazisindən keçən şimal marşrutu sanksiyalarla məhdudlaşdırılıb, dəniz yolları isə təhlükəsizlik risklərinə məruz qalır, alternativ marşrutların mövcudluğu strateji dəyərə çevrilir”, - deyə o qeyd edib.
Mnatsakanyan vurğulayıb ki, bu kontekstdə TRIPP Ermənistanı formalaşmaqda olan şərq-qərb ticarət şəbəkələrinə çıxışla təmin edə bilər.
“Düzgün istifadə olunarsa, bu layihə ölkənin uzunmüddətli iqtisadi təcridini yumşalda və onun rolunu elə bir regionda artıra bilər ki, burada əlaqəlilik güc mənbəyinə çevrilir. Lakin imkanın olması hələ iştirak demək deyil. Azərbaycan və Türkiyədə aparılan infrastruktur inkişafı göstərir ki, Ermənistanı tamamilə kənardan ötən alternativ marşrutlar formalaşa bilər. Buna görə də risk təkcə TRIPP-in yanlış idarə olunması deyil, həm də Ermənistanın onu kənardan ötən sistemin periferiyasında qalmasıdır.
Bu perspektivdən qaçmaq üçün daha geniş strateji düşüncə tələb olunur. Tranzit nadir hallarda öz-özünə davamlı iqtisadi dəyər yaradır. O, əlavə infrastrukturun, dəmir yollarının, avtomobil yollarının və logistika sistemlərinin inkişafı, həmçinin regional təchizat zəncirlərinə inteqrasiya ilə müşayiət olunmalıdır. Ermənistanın Şimal-Cənub avtomobil dəhlizi və Türkiyə ilə yol və dəmir yolu əlaqələrinin bərpası kimi layihələr ikinci dərəcəli deyil, əksinə, Ermənistanın regionda formalaşan nəqliyyat sisteminin tamhüquqlu iştirakçısına çevrilib-çevrilməyəcəyini müəyyən edən əsas amillərdir.
Daha uzunmüddətli imkanlar da mövcuddur. Aydındır ki, TRIPP yalnız Vaşinqtondakı hər hansı administrasiya ilə məhdudlaşmır. Avropada və ABŞ-də mühüm faydalı qazıntılara, o cümlədən uran və litiuma artan tələbat Mərkəzi Asiyanın ehtiyatlarına marağı artırır. Effektiv regionlararası marşrutlar bu ehtiyatları qlobal bazarlarla birləşdirə bilər. Nüvə energetikası və texnoloji imkanları sayəsində Ermənistan uyğun əlaqəlilik təmin olunarsa, bu imkanlardan faydalanmaq üçün əlverişli mövqedədir”, - deyə o bildirib.
Sabiq erməni nazir qeyd edib ki, daha vacibi isə əlaqəliliyin Ermənistanın iqtisadi və sənaye inkişafına zəncirvari təsiridir.
“Regional və qlobal bazarlarla əlaqələrin diversifikasiyası, eləcə də beynəlxalq özəl investisiyaların cəlb edilməsi və qlobal dəyər zəncirlərinə qoşulmaq imkanları bunun bariz nümunələridir.
Cənubi Qafqazda regiondaxili ticarətin təşviqi və diversifikasiyası üçün mümkün imkanların açılması iqtisadi faydalarla yanaşı, regionda inklüzivliyin tədricən formalaşması və uzunmüddətli sabit təhlükəsizliyin möhkəm təməli ola bilər.
Geosiyasi məhdudiyyətlər də az əhəmiyyətli deyil. Yeni ticarət dəhlizləri qaçılmaz olaraq təsiri yenidən bölüşdürür. Mövcud tranzit marşrutlarından iqtisadi və strateji fayda əldə edən Rusiya və İran bu proseslərə biganə qalmayacaq. Onların reaksiyaları (iqtisadi, siyasi və ya digər) TRIPP-in fəaliyyət göstərəcəyi mühiti formalaşdıracaq. Ermənistan üçün əsas sual isə tranzitin risk yaradıb-yaratmaması deyil, bu risklərin təsir gücünə çevrilib-çevrilə bilməsidir.
Bu isə siyasətdən asılıdır. Suverenliyə dar çərçivədə fokuslanma zəruri olsa da, kifayət deyil. İnfrastruktur inkişafını iqtisadi və xarici siyasətlə uzlaşdıran, əlaqəlilik və güc arasındakı qarşılıqlı əlaqəni nəzərə alan daha geniş strategiya tələb olunur”, - deyə Mnatsakanyan bildirib.
Onun fikrincə, dar mənada hərbi və siyasi şəkildə qəbul edilən və böyük dövlətlərdən gözlənilən müdafiəyə əsaslanan təhlükəsizlik zəmanətləri dəfələrlə öz faydasızlığını sübut edib.
“Təhlükəsizlik zəmanətləri və müdafiə maraqlara əsaslanır. Böyük dövlətlərin maraqları dəyişkəndir və zamanla dəyişir. Belə zəmanətlər şübhəli qorunma təmin edir. Ən yaxşı halda onlar asılılıq və sonrakı təhlükəsizlik zəifliyi yaradır. Əlaqəlilik və diversifikasiya, regional və qlobal təchizat və dəyər zəncirlərinə möhkəm inteqrasiya Ermənistanın həm regional, həm də qlobal səviyyədə əhəmiyyətini artırmağa yönəlib. Əhəmiyyət isə qlobal aktorların suverenliyin, regional sülhün, sabitliyin və proqnozlaşdırıla bilənliyin qorunmasına yönəlmiş ortaq marağının mənbəyidir və dayanıqlı milli təhlükəsizliyin mühüm əsasını təşkil edir. Üç regional gücdən strateji bərabər məsafə siyasəti bu məqsədlərin irəlilədilməsi üçün əsaslı çərçivədir”, - deyə Mnatsakanyan qeyd edib.
O əlavə edib ki, TRIPP yalnız ərazidən keçid məsələsi deyil, dəyişən qlobal sistemdə mövqelənmə ilə bağlıdır.
Alpər Mövludoğlu
Ordu.az
