Zamanla ictimai qurumların ardından Türkiyədə sivil məkan şirkətləri də dünya tendensiyalarına paralel olaraq böyük iş görməyə başladı. “SpaceX”in 2025-ci il yanvarın 14-də kosmosa göndərdiyi “Transporter 12” missiyası Türkiyədə mülki məqsədlər üçün istehsal edilən 8 peyki kosmosa göndərdi.
“Transporter” missiyasının nə demək olduğu ilə başlayaq. “SpaceX” adətən böyük peykləri bir buraxılışda kosmosa göndərir. Məsələn, “Türksat” 5A, 5B və 6A bu şəkildə raketdə təkbaşına kosmosa göndərilib. Lakin indi bəzi peyklərin tələbləri və texnologiyaları onları çox kiçik ölçülərdə hazırlamağa imkan verdiyindən, belə peyklərin ölçüləri bir şalvarın cibinə sığacaq qədər kiçilib.
Beləliklə, “SpaceX” belə kiçik peykləri kosmosa çatdırmaq üçün bir növ sərnişin avtobusu xidmətinə başladı. Yəni bir raketin içərisinə müxtəlif ölçülərdə və təyinatlarda onlarla peyk yerləşdirilə, buraxıla və kosmosda müəyyən hündürlüyə çatdırıla bilir. Sonra bu peyklər 10 saniyəlik qısa fasilələrlə bir-bir orbitə buraxılır. Bu yolla nəhəng peyklər yaratmaq imkanı olmayan özəl şirkətlər də kosmosa peyk göndərə bilirlər.
“Transporter 12” missiyası ilə kosmosa ümumilikdə 131 peyk göndərilib. Bu peyklərdən 8 ədədi 4-ü “Plan-S”in “Connecta” 5, 6, 7, 8 peykləri, “Fergani”nin “FGN-100-d1” peyki, “Hello Space”in “Skylink 1” və “Skylink 2” peykləri, İTÜ-nün PAUSAT-1 peyki olmaqla, Türkiyədə istehsal edilib.
“Plan-S”in kosmosdakı kommersiya peykləri
2021-ci ildə Ankarada qurulan və 3 il kimi qısa müddətdə öz peyklərini demək olar ki, tamamilə yerli istehsal edə bilən “Plan-S” “Transporter 12” missiyası ilə kosmosdakı ümumi peyk sayını 13-ə çatdırıb. Peyklərin ilk 5-i sınaq peykləri, sonuncu 8-i isə Əşyaların İnterneti üçün kommersiya “IoT” rabitə peykləri olaraq hazırlanıb.
Şirkətin əsas məqsədi yerüstü internetin mövcud olmadığı və ya məhdud olduğu regionlarda “IoT” cihazları üçün fərdiləşdirilmiş texnologiyalarla istifadəçilərə peyk vasitəsilə məlumat ötürülməsini təmin etməkdir. Peyklər 500 kilometr hündürlükdə orbitə yaxın peyklər olduğu üçün 90 dəqiqə kimi qısa müddətdə Yer ətrafında bir dövrə vura bilir.
Buna görə də, səmaya baxdığımızda, üfüqün üstündə peyk görünməyə başlayır və sonra təxminən 10 dəqiqə ərzində üfüqün digər tərəfinə yerləşir. Beləliklə, yer üzündə toplanan məlumatlar bu qısa müddət ərzində peyk keçərkən ötürülür və peyk istənilən yer stansiyasına çatdıqda, sensorlardan toplanan məlumatları yenidən Yerə endirərək, istifadəçiyə çatdırır.
“Plan-S” peyk bürcü yaratmaq istədiyi üçün, cari planlara görə, yaxın bir neçə ildə orbitdəki peyklərin sayını 200-ə çatdıraraq, hər 3 aydan bir 4 peyk buraxmağı hədəfləyir. Orbitə göndərdiyi ilk 4 peyklə dünyanın eyni nöqtəsindən 2 dəfə keçən “Plan-S” bundan sonra 8 peyklə dünyanın eyni nöqtəsindən gündə 4 dəfə keçəcək. “Plan-S” orbitdə 200-dən çox peyk olduqda, hər yarım saatdan bir peykin üstümüzdən keçəcəyi bir konfiqurasiyaya hazırlaşır.
“Fergani Uzay”ın ilk peyki: “FGN-100-d1”
“Fergani Uzay”ın kosmosa göndərdiyi ilk peyki “FGN-100-d1” 100 kiloqram ağırlığında və mikropeyk sinfinə məxsus peykdir. Bu peyk şirkətin kosmosa buraxılan ilk peyki olması səbəbindən sınaq peyki olsa da, “Fergani Uzay”ın əsas məqsədi gələcəkdə peyk bürclərindən ibarət qlobal yerləşdirmə sistemi yaratmaqdır. Qlobal yerləşdirmə sistemi (GNSS) ağıllı telefonlarımızda daim istifadə etdiyimiz GPS peyklərinin ümumi adıdır.
GPS peykləri ilk dəfə ABŞ Müdafiə Nazirliyinin maliyyəsi ilə hərbi məqsədlər üçün istehsal olunsa da, bu gün onlar bütün dünyaya pulsuz xidmət göstərən bir peyk bürcüdür. Bu nöqtədə GPS xidməti pulsuz olduğundan, ABŞ Müdafiə Nazirliyi qaydaları müəyyən edir və istənilən vaxt onu söndürə bilər. Buna görə də bəzi ölkələr ABŞ-dən asılılığını azaltmaq üçün öz qlobal yerləşdirmə sistemlərini istehsal edib, kosmosa göndərdi.
Bu vəziyyətə misal olaraq Avropa İttifaqı ölkələri, Rusiya, Çin və Hindistanı göstərmək olar. Ona görə də Türkiyənin bu mövzuda tam müstəqil olması üçün öz GNSS peyklərini istehsal etməsi lazımdır. “Fergani Uzay” Milli Kosmos Proqramının bir hissəsi kimi müəyyən edilən bu layihəni gələcəkdə onlarla peyk göndərməklə həyata keçirəcək.
“Hello Space”in “Skylink” peykləri
Eyni raketin faydalı yüklərindən ikisi Türkiyənin “Hello Space” şirkətinə məxsus “pocketcube” adlı 5 sm x 5 sm x 10 sm ölçülərindəki “Skylink-1” və “Skylink-2” peykləri idi. “Hello Space” illər əvvəl Zonguldak Bülent Ecevit Universitetinin tələbələri tərəfindən inşa edilib, kosmosa göndərilən “Grizu-263” adlı peykdən sonra qurulan bir təşəbbüs idi və 2021-ci ildə bir investorun dəstəyi ilə “IoT” peyk komandası yaratmaq üçün qurulub. Şirkətin ilk peyki olan “İstanbul” 2023-cü il iyulun 11-də kosmosa göndərilib, missiyası başa çatıb və 2024-cü il martın 31-də Yerə düşüb.
Yerdən 500 kilometr uzaqlıqdakı orbitdə yaratmağı planlaşdırdığı peyk şəbəkəsi ilə kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq, ətraf mühit, nəqliyyat, daşınma və s. kimi bir çox sektorda xidmət göstərəcək “IoT” cihazlarının peyk vasitəsilə əlaqə qurmasını təmin edəcək bir infrastruktur yaratmaq üçün qurulan “Hello Space” Türkiyənin nadir mülki kosmos təşəbbüslərindən biri kimi perspektivli olsa da, şirkət “Skylink” peykləri tamamlandıqdan və “SpaceX”ə göndərildikdən sonra fəaliyyətini dayandırdığını açıqlayıb.
Əslində “SpaceX” “Transporter 12” missiyasını 2024-cü ilin sentyabrında buraxacaqdı, lakin gecikmələrə görə missiya 2025-ci ilin yanvarına təxirə salınıb və 2025-ci ilin yanvarında peyklər kosmosa buraxılıb. Peyklər hazırda onlardan gözlənilən vəzifəni yerinə yetirə bilməsə də, kosmosda dolaşmağa davam edəcək.
İstanbul Texniki Universiteti tərəfindən Pakistanla birlikdə hazırlanan PAUSAT-1
İTÜ Kosmos Sistemləri Dizayn və Sınaq Laboratoriyası (İTÜ-USTTL) tərəfindən istehsal edilən “Transporter 12” missiyası ilə kosmosa buraxılan Türkiyənin 8-ci peyki 500 kilometr yüksəklikdə orbitinə yerləşdi. Orbitə buraxıldıqdan sonra peykin ilk telemetriya məlumatları İTÜ Peyk Rabitəsi və Uzaqdan Zondlaşdırma Tətbiqi və Araşdırma Mərkəzi (İTÜ-UHUZAM) yerüstü stansiyasından qəbul edilib. İTU ilə Pakistan Hava Universiteti arasında əməkdaşlıq çərçivəsində dizay edilən və inkişaf etdirilən 1,5 ayırdetmə qabiliyyətinə malik yer müşahidə peyki PAUSAT-1 24 kiloqram çəkidə və 16U ölçüsündədir.
Türkiyənin Milli Kosmos Proqramında mühüm addım olaraq ölkədə istehsal olunan bu peyklərin orbitə çıxarılması Ankaranın kosmosda artan varlığı baxımından dönüş nöqtəsidir. Bu prosesdə mülki və özəl kosmik şirkətlərin olması Türkiyənin kosmik ekosistemdəki rolunu daha da gücləndirir. Bu məqamda bizim ən böyük arzumuz gələcəkdə daha çoxlu peykin Türkiyədə tamamlanması və orbitə çıxarılmasıdır.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
