ABŞ-nin vasitəçiliyi ilə İsrail və Livan arasında 2026-cı il aprelin 16-da qüvvəyə minmiş kövrək atəşkəs artıq gərginlik əlamətləri göstərir. Bu həftə Vaşinqtonda səfir səviyyəsində keçirilən danışıqlardan sonra atəşkəsin üç həftəlik uzadılması təmin edilib, indi isə səylər BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1701 saylı qətnaməsinin həyata keçirilməsinə yönəlib. Bu qətnamənin əsasını “Hizbullah”ın Litani çayının şimalında effektiv tərksilahı və onun cənubunda Livan dövlət suverenliyinin bərpası təşkil edir. Eyni zamanda, HƏMAS Qəzzada Tramp administrasiyasının Sülh Şurası tərəfindən irəli sürülmüş mərhələli tərksilah təkliflərini rədd etməkdə davam edir, bu isə yenidənqurmanı ləngidir və qeyri-müəyyənliyi uzadır.
Hər iki qrup İran tərəfindən dəstəklənən silahlı təşkilatlardır və İsrailin iri miqyaslı hərbi kampaniyalarından sağ çıxıblar. Hər ikisi ABŞ və İsrailə qarşı “müqavimət” ideyasını daşıdıqlarını iddia edirlər. Lakin “Hizbullah” və HƏMAS-ı bir-birini əvəz edə bilən proksi qüvvələr kimi qiymətləndirmək olmaz. Onların tərksilahı ilə bağlı çətinliklər struktur baxımından fərqlidir, bu fərq Livana hazırda Qəzzada mövcud olmayan dar, lakin real irəliləyiş pəncərəsi verir.
Səthi oxşarlıqlar açıq-aşkardır. Hər ikisi döyüş təcrübəsi qazanmış, ideoloji baxımdan bağlı və öz cəmiyyətlərində dərin kök salmış strukturlardır. Hər ikisi əvvəlki münaqişə mərhələlərindən sonra yenidən qurulub və uzun müddət İranın silah, təlim və maliyyə dəstəyini alıblar. Lakin fərqlər daha əhəmiyyətlidir.
“Hizbullah” Livanın siyasi sisteminə və şiə icmasına dərin şəkildə inteqrasiya olunub. O, parlamentdə yerlərə malikdir, geniş sosial xidmətlər göstərir və ölkənin cənubunda, həmçinin Beyrutun cənub ətraflarında real ictimai legitimliyə sahibdir. “Hizbullah”ın təmsil etdiyi dövlət daxilində dövlət quruluşu üçün məcburi tərksilah siyasi baxımdan həssas məsələ olsa da, hökumət etibarlı təhlükəsizlik təminatları və iqtisadi stimullar təqdim edə bilsə, onun Livan Silahlı Qüvvələrinə inteqrasiyası mümkün olaraq qalır.
Öz növbəsində, HƏMAS daha böyük təcrid şəraitindədir. Fələstin əhalisi qrupdan kütləvi şəkildə üz döndərməsə belə, 2023-cü il oktyabrın 7-də baş vermiş hücum və sonrakı münaqişə onun legitimliyini zəiflədib. Onun mərkəzləşdirilməmiş tunel strukturu onu rəhbərliyin itirilməsinə qarşı davamlı etsə də, gələcək idarəetmə strukturlarına inteqrasiyanı çətinləşdirir. “Hizbullah”dan fərqli olaraq, HƏMAS-ın döyüşçülərini idarə edə və ya nəzarətdə saxlaya biləcək fəaliyyət göstərən dövlət tərəfdaşı yoxdur, İordan çayının qərb sahilindəki Fələstin Muxtariyyəti nə buna hazırdır, nə də buna qadirdir.
Xarici dəstək İran müharibəsindən sonra kəskin şəkildə fərqlənib. “Hizbullah”ın yenidən silahlanma xətti əsasən İranın təchizat marşrutlarından asılı idi və bu marşrutlar indi ciddi şəkildə zəiflədilib. HƏMAS isə daha müstəqil maliyyə kanallarını və daha elastik təşkilati modeli qoruyur, bu isə ona sanksiyalara və ya təcridə daha tez uyğunlaşmaq imkanı verir.
Daxili stimulların strukturu daha da fərqlidir. Livanda, müxtəlif məzhəblər arasında formalaşan geniş konsensus, o cümlədən sonsuz münaqişədən yorulmuş şiə icmasının bəzi hissələri, dövlətin güc üzərində monopoliyasının bərpasını dəstəkləyir. Mövcud Livan hökuməti artıq 1701 saylı qətnamənin icrasına yönəlmiş ilkin addımlar atıb. Üç həftəlik uzadılma bu qətnamə üzrə konkret irəliləyiş üçün dar bir imkan pəncərəsi açıb.
Livan Silahlı Qüvvələri Litani çayına daha da yaxınlaşıb, cənubdakı bəzi bələdiyyə rəhbərləri isə orta səviyyəli “Hizbullah” döyüşçülərinin dövlət strukturlarına daxil edilməsinin yollarını nəzərdən keçirirlər. Bununla belə, İsrailin çayın cənubunda bir neçə mövqeyi saxlaması, hər hansı tərksilahdan əvvəl İsrailin tam çıxarılmasını tələb edən “Hizbullah”ın sərt mövqeli qanadını gücləndirir. İranın təchizat marşrutlarının əhəmiyyətli dərəcədə zəifləməsi fonunda “Hizbullah” üzərində təzyiq artır. Lakin Beyrut hələ də uzun müddət bu qrupa arxalanmış şiə icmalarının narazılığının qarşısını almaq üçün etibarlı iqtisadi stimullar və təhlükəsizlik təminatları təqdim etməlidir.
Qəzzada isə HƏMAS özünü hələ də müqavimət hərəkatı hesab edir və indiyədək Sülh Şurasının mərhələli tərksilah və tunellərin məhv edilməsi ilə bağlı bütün təkliflərini danışıqlara aparan yol kimi deyil, təslimiyyət kimi qiymətləndirərək rədd edib.
Bu fərqlər ardıcıllıq və stimullar baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1701 saylı qətnaməsi Livan Silahlı Qüvvələri ilə BMT-nin UNIFIL missiyasının Litani çayının cənubunda birgə fəaliyyətini nəzərdə tutur. Bu sənəd həmçinin İsrailin regiondan çıxmasını tələb edir, ABŞ isə monitorinq səylərinə texniki dəstək göstərir.
Qəzza isə fərqli bir problem yaradır. Sülh Şurasının mərhələli tərksilah planı Fələstin tərəfdaş dövlətinə və ideal halda əlavə beynəlxalq hüquqi baza mövcudluğuna əsaslanır. Bundan əlavə, HƏMAS yenidənqurma stimullarından əsasən real demilitarizasiya addımları kimi deyil, danışıqlarda alət kimi istifadə edib. Həm İsraili, həm də Fələstin xalqını qane edən etibarlı idarəetmə alternativi olmadan, irəliləyişdən çox, vəziyyətin nəzarətdə saxlanması daha real görünür.
Bu, Livanın yolunun asan olacağı anlamına gəlmir. Atəşkəs və “Hizbullah”ın tərksilahı bir-biri ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır: tərksilah olmadan yeni münaqişə qaçılmazdır. “Hizbullah”ın rəhbərliyi tam tərksilahı rədd etməkdə davam edir, İsrail qüvvələri isə Livanın cənubundakı bəzi mövqelərdən çıxmağa hazır görünmür. Lakin İran müharibəsindən sonra İranın imkanlarının zəifləməsi və Livan cəmiyyətində sonsuz münaqişədən geniş yorğunluq nadir maraqlar uyğunluğu yaradıb.
Beləliklə, Livan, Qəzzada vahid yanaşma tətbiqindən daha çox, 1701 saylı qətnamə üzrə yoxlanıla bilən meyarlar, gücləndirilmiş monitorinq və Livan teatrını İran oxunun qalıq təsirlərindən ayırmaq səyləri vasitəsilə mərhələli və stimullara əsaslanan tərksilah üçün daha perspektivli imkan təqdim edir.
Bu iki məsələ eyni yanaşma ilə qiymətləndirilməməlidir. “Hizbullah”ın tərksilah edilməsi HƏMAS-ın tərksilah edilməsi kimi deyil və bu fərqi qəbul etmək Livanın məhdud imkan pəncərəsindən maksimum istifadə etmək üçün ilk addımdır.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
