İranın yüksək vəzifəli rəsmisi tərəfindən bu həftə elan edilən Yaxın Şərq üzrə yeni “strateji doktrina” uzunmüddətli perspektivdə regionu daha qeyri-sabit və daha partlayış təhlükəli vəziyyətə gətirə bilər. Bu isə Qərbdən eyni dərəcədə strateji yanaşma tələb edir.
Bazar günü İsrailə ballistik raketlər atarkən Tehran bəyan edib ki, bu addım İsrailin Livandakı “Hizbullah”a qarşı hücumlarına sadəcə hərbi cavab deyil. İranın açıqlamasına görə, bu hadisə Tehran rəhbərliyinin “Müqavimət Oxu” daxilindəki terrorçu proksi qüvvələrə qarşı istənilən hücuma cavab verəcəyini nəzərdə tutan yeni müdafiə siyasətinin başlanğıcıdır.
İranın Məsləhət Şurasının sədri və ali dini lider Müctəba Xameneyinin əsas müşavirlərindən biri olan Sadiq Amoli Laricani X sosial şəbəkəsində yazıb: “Müqavimət Oxu”nun hər hansı sütununa qarşı hücum baş verərsə, cavab coğrafi sərhədləri aşacaq və regional tənlikləri yenidən formalaşdıracaq”.
Başqa sözlə, Tehran artıq “Müqavimət Oxu” üzvlərinə onilliklər boyu dəstək verdiyi terrorçu proksi qüvvələr kimi deyil, əsas milli maraqlarının bir hissəsi kimi baxır. Laricaninin ifadəsi ilə desək, onlar İranın “həyati infrastrukturu”nun tərkib hissəsidir.
Məsələn, İsrail şimaldan “Hizbullah”ın və ya cənubdan HƏMAS-ın hücumlarına cavab verərsə, yaxud ABŞ dənizdə Yəməndə yerləşən husi qiyamçılarının hücumlarına qarşılıq verərsə, İran da hərəkətə keçəcək. Ehtimal olunur ki, bu addımlar həmin dövlətlərə və ya onların maraqlarına qarşı yönələcək.
Əgər Tehran yeni doktrinasını tətbiq etsə, bu, İran İslam Respublikasının rəsmi hərbi mövqeyində ciddi dəyişiklik demək olacaq. Tehran uzun illərdir Suriya, İraq, Livan, Qəzza və regionun digər yerlərində fəaliyyət göstərən ondan çox silahlı qruplaşma və terror təşkilatını maliyyələşdirir, təlimləndirir və silahlandırır. Lakin onlara dəstək vermək bir məsələdir, müharibə zamanı birbaşa hərbi yardım göstərmək isə tamamilə başqa məsələdir.
Diqqətçəkən məqam odur ki, 2023-cü ilin oktyabrında HƏMAS-ın 1200 israillinin ölümü ilə nəticələnən hücumundan və ardınca “Hizbullah”ın Livandan İsrailə raket zərbələri endirməsindən sonra İsrail HƏMAS-a ağır zərbələr vuraraq onu ciddi şəkildə zəiflətdikdə və “Hizbullah” rəhbərliyini sıradan çıxardıqda Tehran müdaxilə etməmişdi.
İndi isə Tehranın yeni doktrinası çərçivəsində əvvəllər iki tərəf arasında baş verən qarşıdurmalar, məsələn, İsrail ilə “Hizbullah” və ya İsrail ilə HƏMAS arasındakı toqquşmalar çoxsaylı tərəflərin iştirak etdiyi daha geniş münaqişələrə çevrilə bilər. Bu isə ən azı İranın, bəlkə də digər dövlətlərin də prosesə cəlb olunmasına səbəb olacaq.
Yeni doktrina İranın terror şəbəkəsinin belə çoxşaxəli qarşıdurmalar üçün zəmin yaratdığı bir dövrdə ortaya çıxıb. “Hizbullah” mart ayından etibarən İsrailə qarşı 7500 raket atıb, nəticədə 30 israilli hərbçi və 4 mülki şəxs həlak olub. HƏMAS silahsızlanmaq çağırışlarını rədd etməkdə, Qəzza üzərində avtoritar nəzarətini bərpa etməyə çalışmaqda və yeni terror fəaliyyətlərinə hazırlaşmaqda davam edir.
Husilər isə bu həftə İsrailə raket atdıqlarını və Qırmızı dənizdə İsrail gəmilərinin hərəkətini qadağan edəcəklərini açıqlayıblar.
Qərb nə etməlidir?
Eyni şəkildə cavab verməlidir. Əgər “Müqavimət Oxu”nun üzvləri artıq İranın “həyati infrastrukturu”nun bir hissəsi hesab olunursa, o zaman ABŞ və müttəfiqləri Tehranı həmin qüvvələrin fəaliyyətinə görə məsuliyyətə cəlb etməlidirlər. Bu həftə ABŞ-nin İrana qarşı bombardmanları yenidən başlamasına baxmayaraq, Vaşinqton İranın terror şəbəkəsi ilə bağlı məsələlərdə əks istiqamətdə hərəkət edir və rejimə fəaliyyətini davam etdirmək üçün əlavə stimul verir.
Məsələn, ABŞ ilə İran arasında davam edən danışıqlarda Prezident Donald Tramp artıq İranla müharibəni başa çatdırmaq üçün irəli sürdüyü şərtlər sırasına Tehranın terrorçu proksi qüvvələrə dəstəyi dayandırmasını daxil etmir.
Daha pisi isə odur ki, Tehran müharibənin dayandırılması üçün öz şərtlərindən biri kimi İsrailin Livanda “Hizbullah”a qarşı əməliyyatlarını dayandırmasını tələb etdiyi halda, ABŞ Prezidenti Benyamin Netanyahuya çox sərt şəkildə “Hizbullah”la atəşkəsə razılaşması üçün təzyiq göstərib. Halbuki qruplaşma İsrailə hücumlarını davam etdirir.
Bütün bunlar Tehrana çox təhlükəli siqnal göndərir. Bu siqnal ondan ibarətdir ki, Vaşinqton İranın nüvə proqramından fərqli olaraq, onun terrorçuluğa sponsorluğunu və terror şəbəkəsinin qanlı fəaliyyətini əsas problem hesab etmir.
Tarixə nəzər saldıqda bunun yeni hal olmadığı görünür. 2001-ci il sentyabrın 11-də baş verən terror aktlarından əvvəl “Hizbullah” 1983-cü ildə Beyrutda ABŞ dəniz piyadalarının kazarmasına, 1996-cı ildə Səudiyyə Ərəbistanının Dəhran şəhərində yerləşən “Khobar Towers” yaşayış kompleksinə və digər obyektlərə hücumlar nəticəsində istənilən digər terror təşkilatından daha çox amerikalının ölümünə səbəb olmuşdu. Lakin Vaşinqton heç vaxt Tehranı buna görə məsuliyyətə cəlb etməmişdi.
Yeni doktrinası ilə Tehran ABŞ və Qərbin qətiyyətini yenidən sınağa çəkir. İran açıq şəkildə göstərir ki, ABŞ, İsrail və ya hər hansı başqa dövlət onun proksi qüvvələrindən birinin həyata keçirdiyi terror hücumuna hərbi cavab verərsə, Tehran kənarda qalmayacaq.
11 sentyabr hadisələrindən sonra Prezident Corc Buş bəyan etmişdi: “Biz bu əməlləri törədən terrorçularla onlara sığınacaq verənlər arasında heç bir fərq qoymayacağıq”.
Daha sonra o, bu siyasətin yalnız Əfqanıstanla məhdudlaşmayacağını və terrorçuları dəstəkləyən dövlətlərin də məsuliyyət daşımalı olduğunu bildirmişdi. Lakin həm 11 sentyabrdan əvvəl, həm də sonra Vaşinqton yüzlərlə amerikalının və digər Qərb ölkələri vətəndaşlarının həyatına son qoyan İran dəstəkli terror fəaliyyətlərinə görə Tehranı heç vaxt məsuliyyətə cəlb etmədi.
Tehranın yeni doktrinası fonunda ABŞ və onun müttəfiqləri bu uzunmüddətli boşluğu aradan qaldırmaq üçün vaxtında yaranmış bir fürsət əldə ediblər.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
