Bu radarın paradda nümayiş etdirilməsinin özü, hərbi-diplomatik baxımdan ikiqat mesaj daşıyır: bir tərəfdən İrəvan Bakıya və Ankaraya qarşı kəşfiyyat qabiliyyətini artırdığını göstərməyə çalışır, digər tərəfdən isə bu nümayiş özü-özlüyündə platformanın bütün texniki spesifikasiyalarını, görmə imzasını, antena həndəsəsini və ümumi siluetini təqdim edir, bu da klassik “vitrin paradoksu”nu yaradır. Ermənistan komandanlığının bu seçimi həm ictimai-siyasi məcburiyyətdən, həm də Rusiya hərbi yardımının azalması fonunda yeni alternativ mənbə tapma cəhdinin nümayişindən qaynaqlanır.

“Kavoş” radarının özü tək bir məhsul deyil, İran hərbi-sənaye kompleksinin onilliklər ərzində apardığı tərs mühəndislik prosesinin məhsuludur və onun mənşə anatomiyası üç fərqli texnoloji məktəbin sintezindən qaynaqlanır. Kompleksin ilkin nüvəsi 1970-ci illərdə Şah dövründə ABŞ-dən alınmış MIM-23 “Hawk” HHM sisteminin AN/MPQ-50 ilkin aşkarlama radarının demontaj edilərək yenidən qurulmuş analoqudur ki, bu da İran mühəndislərinə radar arxitekturasının fundamental prinsiplərini, antena dizaynını və ilkin siqnal emalı məntiqini öyrənməyə imkan verib. Bu ABŞ özülü onlarla il ərzində İran daxili mühəndislik məktəbi tərəfindən modernləşdirilib, lakin onun bəzi konstruktiv elementləri, xüsusilə antena əsas hissəsinin geometriyası və impuls təkrarlanma intervalının ilkin parametrləri hələ də ilkin “Hawk” dizaynının izlərini daşıyır, bu isə Azərbaycan və müttəfiq kəşfiyyat strukturlarının ona qarşı texniki əks-tədbir hazırlamasında əlavə üstünlük yaradır, çünki “Hawk” sisteminin bütün spesifikasiyaları artıq onilliklərdir açıq mənbələrdə geniş şəkildə təhlil edilib.



İrəvanda baş tutan paradda nümayiş etdirilən son nəsil variant artıq bu köhnə “Hawk” bazasından xeyli kənara çıxaraq Rusiyanın 39N6E “Kasta-2E2” aşağı hündürlükdə fəaliyyət göstərən kəşfiyyat radarının antena həndəsəsini, faza tənzimləməli şüalanma prinsipi və rəqəmsal siqnal emalı arxitekturasını mənimsəyən hibrid sistemə çevrilib. Bu, onu konstruktiv baxımdan Soyuq müharibə dövrünün ABŞ texnologiyası, post-Sovet rus mühəndisliyi və İran yerli adaptasiyasının üçtərəfli sintezinin nadir nümunəsinə çevirir və məhz bu hibrid təbiət onun həm güclü tərəflərini (uzaq mənzil aşkarlama qabiliyyəti və anti-stels potensialını), həm də zəifliklərini (proqnozlaşdırıla bilən tezlik xarakteristikası və açıq mənbələrdə təhlil edilmiş sxematik strukturlarını) eyni zamanda ortaya çıxarır. “Kasta-2E2” platformasının özü Soyuq müharibə dövründən qalma sovet konstruktor məktəbinin məhsuludur və onun fundamental zəiflikləri (əsasən aktiv şüalanma rejimində mövqeyin tez tapılması, məhdud rəqəmsal filtrasiya qabiliyyəti və müasir DRFM hücumlarına qarşı qeyri-kafi qoruma) İran modifikasiyasında qismən yumşaldılsa da, tam aradan qaldırılmayıb, çünki sistemin əsas “hardware” (aparat təminatı) platforması hələ də 1990-cı illərin rus arxitekturasına əsaslanır.

Rəsmi İran doktrinasında bu radar “Mersad” və “Mersad-16” orta mənzilli HHM komplekslərinin əsas aşkarlama və hədəf təyini radarı kimi sertifikatlaşdırılıb və orijinal İran konfiqurasiyasında o, “Jooya” alçaq hündürlük radarı və “Hadi” atəşi idarəetmə radarı ilə birgə üçtərəfli sensor piramidasını formalaşdırır, burada “Kavoş” uzaqdan aşkarlama, “Jooya” alçaqdan süzülən hədəflərin filtrasiyası, “Hadi” isə “Şalamçeh” və “Sayyad” raketlərinin hədəfə yönəldilməsi funksiyasını yerinə yetirir. Lakin İrəvanın paradda yalnız “Kavoş”u nümayiş etdirməsi və “Mersad” raket bloklarının, müşayiət edən “Jooya” və “Hadi” radarlarının görünməməsi ciddi sual işarələri doğurur. Üç fərqli ssenari mövcuddur: birinci ssenari odur ki, Ermənistan tam ekosistemdən qoparılmış müstəqil radar platforması alıb və onu mövcud sovet nəsli silah sistemlərinə uyğunlaşdırmağa çalışır; ikinci ssenari odur ki, Ermənistan tam paketi gizli şəkildə satın alıb, lakin strateji və diplomatik səbəblərdən yalnız radarı ictimai nümayişə çıxarıb; üçüncü ssenari isə odur ki, paradda nümayiş etdirilən platforma əslində funksional döyüş vahidi deyil, sadəcə korpus və antena maketidir ki, Ermənistan kəşfiyyat üstünlüyü mesajı vermək istəyir, lakin əsl elektronik daxili sistemləri hələ tam quraşdırılmayıb.


Hər üç ssenari Ermənistan üçün ciddi problemlər doğurur. Birinci halda, “Kavoş”un əldə etdiyi hədəf məlumatlarını real vaxtda buraxılış qurğusuna ötürmək üçün uyğun raket sistemi mövcud deyil və o, yalnız xəbərdarlıq funksiyası daşıyır, bu isə uzaqmənzilli erkən xəbərdarlıq sistemi kimi dəyərli olsa da, atəş açma qabiliyyəti olmayan tək sensor olaraq qalır. İkinci halda, Ermənistan açıq şəkildə etiraf edilməyən gizli silah alış-verişində iştirak edib ki, bu da onu beynəlxalq diplomatik təzyiq altında qoya bilər. Bu, xüsusilə Avropa İttifaqı və ABŞ-nin İran hərbi ixracına qarşı sanksiya rejimləri çərçivəsində mümkündür. Üçüncü halda isə Ermənistanın hərbi-texniki etibarı sual altına düşür, çünki sadəcə maket nümayişi kəşfiyyat strukturları tərəfindən tez bir zamanda ifşa edilə bilər. Bu üç ssenari arasındakı qeyri-müəyyənliyin özü müvafiq strukturlar üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır, çünki onun real döyüş qabiliyyətinin müəyyən edilməsi gələcək operativ qərarların formalaşmasında həlledici rol oynayır.

Sistemin texniki performans göstəriciləri (150 km maksimal aşkarlama mənzili, 80 km dayanıqlı kilidlənmə məsafəsi və 0.5 m² radara görünmə sahəsinə malik kiçik hədəfləri 110 km məsafədən təsbit etmə qabiliyyəti) onu Ermənistanın mövcud hava hücumundan müdafiə şəbəkəsi kontekstində son dərəcə dəyərli aktivə çevirir, çünki Ermənistanın əlindəki digər radarlar, məsələn 36D6 və ya P-18 nəsil sovet sistemləri, ya köhnəlmiş, ya da məhdud mənzilə malikdir. “Kavoş”un dağlıq Cənubi Qafqaz şəraitində 150 km əhatə dairəsi onu Ermənistan üçün ümumi hava vəziyyət mənzərəsinin onurğa sütununa çevirir və bu, məhz onun strateji dəyərini izah edən amildir. Lakin eyni zamanda onun məhv edilməsi və ya neytrallaşdırılması halında yaranacaq boşluğun nə qədər kritik olacağını da qabaqcadan göstərir, çünki bir platformadan bu qədər yüksək asılılıq klassik “tək nöqtəli uğursuzluq” arxitekturasını formalaşdırır. Bu asılılıq Ermənistan komandanlığının xəbərdar olduğu, lakin alternativ resursların məhdudluğu səbəbindən qəbul etməyə məcbur olduğu strateji riskdir.

Ermənistanın bu radarı orijinal İran “Aras-2” pikap şassisindən çıxarıb İtaliya istehsalı “Iveco” yük maşını platformasına köçürməsi sadəcə kosmetik modifikasiya deyil, dərin strateji məntiqə əsaslanan seçimdir və bu modifikasiyanın özü Ermənistanın İrandan yalnız silahın “beyin” hissəsini, yəni radar elektronikası və antena modullarını aldığı versiyasını dolayı yolla təsdiq edir. İran beynəlxalq sanksiyalar səbəbindən Qərb avtomobil platformalarından məhrumdur və “Toyota” klonu olan yerli “Aras-2” şassisi ilə kifayətlənməyə məcburdur. Ermənistan isə sanksiya rejimindən kənarda qalaraq daha güclü mühərrik, üstün asqı sistemi və yüksək keçid qabiliyyətinə malik “Iveco” şassisinə radar antena bloklarını inteqrasiya edib. Bu, Şərqi Zəngəzurun sıldırım dağ yollarında, Göyçə hövzəsinin qışda buzlanan yamaclarında və Zəngəzurun dərin dərələrində sistemin mobilliyini İran orijinalı ilə müqayisədə qat-qat artırır və Ermənistan komandanlığına klassik “vur və qaç” doktrinasını dağlıq relyefdə tətbiq etmə imkanı verir.


Lakin bu üstünlük illüziyadır, çünki platformanın altındakı şassinin keyfiyyəti sistemin elektromaqnit imzasını, tezlik xarakteristikasını və aktiv şüalanma siluetini dəyişmir, üstəlik, “Iveco” mühərrikinin böyük dizel bloku dağ yollarında dırmaşarkən nəhəng infraqırmızı imza yayır və bu, müasir elektro-optik kəşfiyyat sensorları üçün gecə və dumanlı havada parıldayan termal mayak rolunu oynayır, paradoksal şəkildə Ermənistanın “müasirləşdirmə” cəhdi həm də hədəfin aşkarolunma dərəcəsini asanlaşdıran amilə çevrilir. Bundan əlavə, “Iveco” platforması özünə xas mexaniki səs imzasına malikdir ki, müasir akustik kəşfiyyat sistemləri onu “Aras-2” və ya digər Şərq mənşəli platformalardan asanlıqla ayırd edə bilir, bu da uzaq məsafələrdən belə platformanın tipini müəyyənləşdirmə imkanı yaradır. Beləliklə, “Iveco” şassisi seçimi bir tərəfdən mobilliyi artırırsa, digər tərəfdən onu daha tez tanına bilən, daha aydın imzaya malik bir hədəfə çevirir.

Radarın tezlik arxitekturası onun ən kritik xüsusiyyətidir və “Kavoş”un təqdim etdiyi taktiki potensialın bütün məğzini bu arxitektura təşkil edir. Sistem UHF diapazonunda, yəni 300 MHz ilə 3 GHz arası tezliklərdə əsas aşkarlama funksiyasını yerinə yetirir, çünki uzun dalğa diapazonları kiçik ölçülü stels tipli pilotsuz uçuş aparatlarının və qanadlı raketlərin gövdəsində klassik radar əks-sədası əvəzinə rezonans effekti yaradaraq onların radar imzasını “şişirdir”. Bu, müasir “gəzən sursat”ların aşkarlanmasında xüsusilə əhəmiyyətlidir, çünki bu pilotsuz uçuş aparatları “X” və “Ku” diapazonlu klassik radarlardan asanlıqla yayınır və orijinal stels dizaynı məhz qısa dalğa diapazonlarına qarşı optimallaşdırılıb. Bundan əlavə, UHF dalğaları yüksək difraksiya qabiliyyətinə malikdir və Qarabağ-Zəngəzur dağ massivlərinin sıldırım qaya kütlələrinin üzərindən qırılmadan süzülərək “yer əks-sədası” problemini qismən aşır, bu da alçaqdan uçan hədəflərin izlənməsində kritik üstünlük yaradır və məhz bu xüsusiyyət Ermənistanın “Kavoş”u dağlıq relyefdə yerləşdirmə qərarının arxasında duran texniki məntiqi izah edir.

Hədəf ilkin olaraq UHF ilə aşkarlandıqdan sonra, dəqiq koordinat, sürət vektoru və hündürlük məlumatlarının emalı üçün sistem “S-band” diapazonuna, yəni 2-4 GHz arası tezliklərə keçir. Bu diapazon daha qısa dalğa diapazonu sayəsində “Bayraktar” TB2 və “Akıncı” kimi hədəflərin yüksək ayırdetmə qabiliyyəti ilə izlənməsinə imkan verir və üstəlik Şərqi Zəngəzurun atmosfer şəraitinə, yəni sıx duman, intensiv yağış və qar buludlarına qarşı yüksək dayanıqlıq göstərir, beləliklə radar pis hava şəraitində belə funksional qala bilir. Lakin məhz bu iki tezlik diapazonunun aktiv şüalanma xarakteri sistemin “Axilles dabanı”nı təşkil edir, çünki radar fəaliyyətə başladığı an müasir ELINT sensorları və hava-kosmik kəşfiyyat platformaları onun tezlik kodunu, impuls təkrarlanma intervalını və coğrafi koordinatlarını real vaxt rejimində fiksə edir. Bu, klassik “Şüalanma Tələsi” ssenarisidir və “Kavoş” işə düşdüyü saniyədən etibarən özünü kəşfiyyat sahəsinə təqdim edir, üstəlik UHF/S-diapazon hibrid tezlik profili artıq beynəlxalq kəşfiyyat dairələrində geniş şəkildə sənədləşdirildiyi üçün onun “elektron barmaq izi” əvvəlcədən modelləşdirilib və avtomatik tanınmaya hazırdır.


Bu məqamda Azərbaycan Ordusunun kəskin şəkildə fərqli olan müasir konseptual yanaşmasını qeyd etmək lazımdır. Azərbaycanın 44 günlük Vətən Müharibəsindən sonra inkişaf etdirdiyi əks-radar doktrinası çoxtəbəqəli, çoxdomenli və çoxmənbəli prinsiplər üzərində qurulub Burada heç bir konkret texniki həll detalı ictimai müzakirə üçün açıqlanmır və bu yanaşmanın özü strateji üstünlük yaradır, çünki qarşı tərəf nəyə qarşı dayanmaq lazım olduğunu dəqiq bilmir. Ümumi konseptual çərçivə açıq mənbələrdə kifayət qədər müzakirə olunsa da, konkret operativ taktikalar, dəqiq tezlik diapazonları, hücum ardıcıllığı və sinxronlaşdırma protokolları hərbi sirr çərçivəsində qalmalıdır. Azərbaycanın hərbi liderliyi bu məsələdə kommunikasiya intizamını kifayət qədər yüksək səviyyədə tətbiq edir və xüsusən əks-radar imkanları barədə açıqlamalar minimum səviyyədə saxlanılır, bu, özü-özlüyündə Ermənistan komandanlığını qeyri-müəyyənlik vəziyyətində saxlayır.

Bununla belə, ümumi konseptual prinsiplər səviyyəsində bilinən şey odur ki, Azərbaycan-Türkiyə müttəfiqliyi çərçivəsində formalaşan radioelektron mübarizə ekosistemi geniş tezlik diapazonunu əhatə edən mobil platformalardan, müasir rəqəmsal siqnal emalı qabiliyyətinə malik kəşfiyyat sistemlərindən və müxtəlif tipli zərbə vasitələrindən ibarət inteqrasiya edilmiş şəbəkədir. Bu şəbəkənin “Kavoş” kimi aktiv şüalanma yayan platformalara qarşı funksional dəyəri çox yüksək qiymətləndirilir, lakin onun konkret tətbiq metodları, hansı sensorların hansı ardıcıllıqla işə düşməsi, hansı zərbə vasitələrinin hansı protokolla aktivləşdirilməsi məsələləri tam şəkildə hərbi məxfilik rejimindədir. Bu məxfilik özü əks-tədbir doktrinasının bir hissəsidir, çünki qarşı tərəfin ehtimal etdiyi hücum vektorlarını dəyişkən saxlamaq və proqnozlaşdırıla bilməzlik faktorunu artırmaq strateji üstünlük yaradır.

Bundan əlavə, müasir hərbi-texniki ədəbiyyatda geniş müzakirə olunan ümumi prinsiplər səviyyəsində bilinir ki, aktiv şüalanma yayan radar platformalarına qarşı dünyada qəbul edilmiş çoxtəbəqəli əks-tədbir prinsipləri mövcuddur. Bu prinsiplər arasında passiv ELINT mövqeləndirməsi, koordinat müəyyənləşdirməsi, tezlik analizi, davranış modelləşdirməsi, radiasiya əleyhinə zərbə vasitələrinin tətbiqi və müxtəlif fiziki neytrallaşdırma metodları yer alır. Azərbaycanın hansı konkret kombinasiyanı tətbiq edəcəyi, hansı texnologiyalara üstünlük verəcəyi və hansı operativ ardıcıllıqla hərəkət edəcəyi məsələləri hərbi planlama məxfiliyi çərçivəsində qalır və bu məxfilik özü strateji çəkindiricilik vasitəsidir, çünki qeyri-müəyyənlik qarşı tərəfi həddən artıq geniş spektrli müdafiə tədbirləri qurmağa məcbur edir, bu da öz növbəsində resurs israfına və müdafiə effektivliyinin azalmasına gətirib çıxarır.


Məhz bu nöqtədə Ermənistanın strateji korluq ssenarisi başlayır və ən kritik məsələ ortaya çıxır: “Kavoş” radarının 150 km əhatə dairəsi sıradan çıxdıqdan sonra Ermənistanın əlində qalan kəşfiyyat ehtiyatları nə qədər funksional ola bilər? Cavab analitik baxımdan kəskin və birmənalıdır, çünki ehtiyat kanallar mövcuddur, lakin onlar strateji səviyyədə “Kavoş”u əvəz edə bilməz və yalnız taktiki lokal mövcudluq təmin edir. Üstəlik, əgər Ermənistan həqiqətən “Mersad” raket blokunu satın almayıbsa və yalnız “Kavoş” radarına malikdirsə, onda bu radarın itkisi sadəcə bir sensorun deyil, Ermənistanın bütün uzaqmənzilli erkən xəbərdarlıq qabiliyyətinin tam yox olması anlamına gəlir, çünki radarın hədəf məlumatları artıq mövcud Sovet nəsli “Osa”, “Strela-10” və ya Rusiya istehsalı “Tor-M2KM” sistemlərinə inteqrasiya edilmiş atəşi idarəetmə şəbəkəsinə qismən ötürülürdü və bu ötürmə kanalı kəsildikdə bütün şəbəkə əsl mənada kor qalır.

Ermənistanın əlindəki ehtiyat optik kanallar üç təbəqədən ibarətdir və hər biri özünəməxsus məhdudiyyətə malikdir. Birinci təbəqə Şərqi Zəngəzur və Göyçə istiqamətindəki hakim dağ zirvələrində yerləşdirilmiş uzaqmənzilli elektro-optik stansiyalardır, yəni termal və gündüz müşahidə kameralarıdır. Bunlar əsasən qərb istehsalı olan kommersiya və ya hibrid hərbi modellərə əsaslanır. İkinci təbəqə mövcud HHM batareyalarının, məsələn “9K33 Osa”, “Strela-10” və “Tor-M2KM” sistemlərinin öz daxili optik kameraları və elektro-optik izləmə sistemləridir ki, bunlar radarın kor edildiyi şəraitdə lokal ehtiyat kimi istifadə olunur. Üçüncü təbəqə isə təmas xəttindəki postlarda durbinli müşahidəçi əsgərlərin manual vizual kəşfiyyatı və radiostansiya ilə məlumat ötürməsidir ki, bu üsul ən primitiv, lakin radioelektron qarışdırmaya qarşı ən dayanıqlı metoddur.

Lakin bu üç təbəqənin hamısı eyni üç fundamental məhdudiyyətdən əziyyət çəkir: optik sistemlərin praktiki mənzili ən ideal hava şəraitində belə 20-30 km-i keçmir ki, bu da “Kavoş”un 150 km əhatə dairəsi ilə müqayisədə beş qat azdır və erkən xəbərdarlıq müddətini dəqiqələrdən saniyələrə endirir. Optik sensorlar radar dalğaları kimi maneələrin ətrafından difraksiya edə bilmir və yalnız birbaşa görmə xətti prinsipi ilə işləyir, bu da Şərqi Zəngəzurun sıldırım relyefində dağ dərələri vasitəsilə süzülən hava obyektlərini tam görünməz edir və nəhayət, bütün optik kanallar duman, qatı bulud, intensiv yağış və qar şəraitində praktik olaraq fəaliyyətsiz qalır, halbuki “Kavoş”un “S-band” diapazonu məhz bu hava şəraitlərində dayanıqlı işləmək üçün dizayn edilmişdi. Cənubi Qafqazın iqlim şəraiti, xüsusilə qış aylarında və yaz keçid dövrlərində uzunmüddətli duman və alçaq bulud örtüyü ilə xarakterizə olunduğu üçün optik ehtiyat kanalların ilin böyük hissəsində məhdud funksionallıqla işləyəcəyi proqnozlaşdırıla bilər.


Optik ehtiyat kanallarına qarşı tətbiq oluna biləcək əks-tədbirlər də müasir hərbi konseptual çərçivədə yaxşı bilinən üsullara əsaslanır. Müasir PUA platformalarının strateji yüksəklikdə əməliyyat aparması, optik kameraların şaquli baxış bucağının məhdudluğu səbəbindən “zenit korluğu” effektini istismar edir, bu yüksəklikdə fəaliyyət göstərən hava obyektlərini fiziki olaraq optik sistemlərin görmə bucağından kənarda saxlayır. Elektro-optik təzyiq göstərmə sistemləri və yönləndirilmiş enerji vasitələri optik kameralara qarşı “Optik Dazzling” tətbiq etmək imkanına malikdir, yəni güclü işıq və ya lazer impulsu kameranın obyektivinə yönəldilərək sensor matrisini ya müvəqqəti, ya da daimi olaraq fəaliyyətdən çıxarır. Üçüncü təbəqədə isə müasir PUA-lar qəsdən atmosfer maskalanmasından istifadə edərək optik kameralar üçün görünməz olur, eyni zamanda öz sensor sistemləri ilə hədəfləri izləməyə davam edir. Lakin bütün bu əks-tədbirlərin konkret tətbiq metodu, sinxronlaşdırma protokolları, hansı PUA platformalarının hansı sensor konfiqurasiyası ilə təchiz edildiyi, hansı dalğa uzunluqlu lazerlərin tətbiq edildiyi və hansı operativ ardıcıllıqla hərəkət edildiyi məsələləri tam şəkildə hərbi məxfilik altında qalır, bu da Ermənistan üçün dözülməz qeyri-müəyyənlik yaradır.

Strateji baxımdan ümumiləşdirildikdə, bir daha qeyd edək ki, “Kavoş” radarının Ermənistan hava hücumundan müdafiə şəbəkəsindəki rolu, xüsusilə “Mersad” raket kompleksinin rəsmi olaraq alındığı təsdiqlənmədiyi bir şəraitdə, ikiqat təhlükəlidir. Birincisi, əgər radar həqiqətən izolyasiya edilmiş kəşfiyyat platforması kimi əldə edilibsə, onda o, atəş açma qabiliyyəti olmayan, yalnız xəbərdarlıq funksiyası daşıyan bir sensora çevrilir və bu, onun strateji dəyərini xeyli azaldır, çünki erkən xəbərdarlıq tək başına hədəfi məhv edə bilmir, sadəcə yaxınlaşan təhlükə barədə məlumat verir. İkincisi, əgər “Mersad” gizli şəkildə alınıbsa və açıqlanmırsa, onda Ermənistan beynəlxalq diplomatik təzyiq və BMT sanksiya rejimləri baxımından risk altındadır, çünki İran silah ixracı bir çox beynəlxalq məhdudiyyətlərə tabedir və bu cür gizli alış-veriş ifşa olduqda Ermənistanın Qərb ölkələri və xüsusilə Avropa İttifaqı ilə münasibətlərinə ciddi zərbə vura bilər. Hər iki ssenari Ermənistan üçün strateji sıxıntı yaradır və bu, onu “Kavoş” kimi prestijli platformanı parad meydanında nümayiş etdirməyə vadar edən siyasi-psixoloji məntiqlə ziddiyyət təşkil edir.

Bu radarın paradda nümayiş etdirilməsinin uzunmüddətli geosiyasi təsirləri də analitik baxımdan diqqətə layiqdir. İrəvanın İran istehsalı hərbi texnikanı açıq şəkildə nümayiş etdirməsi Bakı-Təl-Əviv-Ankara üçbucağı üçün ciddi siqnal mahiyyəti daşıyır və xüsusilə İsrailin İran hərbi məhsullarına qarşı yüksək siyasi həssaslığı kontekstində Ermənistanı yeni diplomatik gərginlik xəttinə yerləşdirir. Eyni zamanda, Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı tarixi hegemonluq mövqeyinin zəifləməsi və İrəvanın Moskva yerinə Tehrandan kəşfiyyat platforması alması Kremlin regional strategiyasına da müəyyən təsir göstərir, çünki bu Rusiyanın Ermənistana yardım səviyyəsinin azaldığını və ya kifayət etmədiyini dolayı yolla təsdiq edir. Beləliklə, “Kavoş”un parad meydanında nümayişi sadəcə bir hərbi platformanın deyil, eyni zamanda Ermənistanın çoxvektorlu xarici siyasət axtarışlarının da göstəricisidir, lakin bu axtarışların real döyüş qabiliyyəti baxımından dəyəri hələ də sual altındadır.


Nəticədə etibarilə, Ermənistanın İrandan əldə etdiyi bu hibrid ABŞ-Sovet-İran texnologiyası, İtaliya istehsalı “Iveco” şassisinə montaj edilmiş halda belə, müasir çoxtəbəqəli hava-kəşfiyyat-zərbə ekosistemləri qarşısında strateji üstünlük təmin edə bilmir. “Iveco” şassisi ona mexaniki sürət, sanksiyadan yan keçmək imkanı və dağlıq ərazidə mobillik verir, UHF/“S-band” hibrid tezlik arxitekturası anti-stels qabiliyyət bəxş edir, lakin aktiv şüalanma zərurəti, məlum tezlik profili, böyük termal imza və müasir rəqəmsal əks-tədbir texnologiyalarına qarşı zəiflik bütün bu üstünlükləri əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Ermənistanın optik ehtiyat şəbəkəsi isə mənzil, görmə xətti və hava asılılığı baxımından “Kavoş”u əvəz edə bilmir və yalnız simvolik müqavimət imkanı yaradır. Üstəlik, “Mersad” raket blokunun rəsmi olaraq alınmaması faktı göstərir ki, Ermənistanın “Kavoş”u paradda nümayiş etdirməsi əslində real döyüş qabiliyyətindən çox siyasi-psixoloji bir mesajdır, çünki sensorun arxasında onu tamamlayan atəş açma mexanizmi olmadan bu platforma yalnız “yarımçıq qılınc” rolunu oynayır. Real hərbi münaqişə şəraitində Azərbaycanın bütöv sensor-zərbə zəncirinin qarşısında uzun müddət ayaqda qala bilməyəcək bir sistem olaraq qalır.

Beləliklə, “Kavoş” radarı texniki cəhətdən hibrid mənşəli, taktiki cəhətdən dağlıq relyefə uyğun, lakin strateji cəhətdən izolə edilmiş və zərbəyə həssas bir platformadır. Onun parad meydanında nümayişi siyasi-psixoloji bir akt kimi qiymətləndirilə bilsə də, real döyüş şəraitində Azərbaycanın çoxtəbəqəli, məxfilik altında qorunan əks-tədbir doktrinası qarşısında uzunmüddətli funksionallığını qoruya bilmə ehtimalı son dərəcə zəifdir. Ermənistanın bu platformanı necə qorumağa çalışacağı, hansı taktiki düzülüşü tətbiq edəcəyi və hansı ehtiyat ssenarilərinə güvənəcəyi məsələləri də öz növbəsində qeyri-müəyyənlik altında qalır. Lakin müstəqil analitik baxışda görünür ki, hər bir alternativ ssenari müəyyən bir zəifliyi gizləmək üçün başqa bir zəifliyi açmaq prinsipinə əsaslanır və bu paradoks Ermənistan hava hücumundan müdafiəsinin fundamental struktur probleminin əksidir.

Firuz Bağırov
Ordu.az