Strateji səviyyədə bu səfərin əhəmiyyəti bir neçə müstəvidə ortaya çıxır. Azərbaycan Cənubi Qafqazın coğrafi mərkəzində – üç böyük gücün, Rusiyanın, İranın və Türkiyənin kəsişmə nöqtəsində yerləşir. Bu coğrafi mövqe Azərbaycana strateji üstünlüklər verdiyi qədər, onu regional gərginliklərin potensial təsir zonasına da daxil edir. Rusiya-Ukrayna müharibəsinin davam etməsi Qara dəniz və Cənubi Qafqaz regionunda hərbi gərginliyi daim yüksək saxlayır. Rusiyanın Gürcüstanda hərbi bazalara malik olması, Ermənistanda hərbi infrastrukturunun mövcudluğu və Xəzər dənizindəki hərbi varlığı Azərbaycanın şimal və şimal-qərb istiqamətlərindən potensial hava təhdidlərini daim aktual saxlayır. İranla bağlı beynəlxalq gərginliyin artması, xüsusilə ABŞ-nin və İsrailin İranın nüvə proqramına qarşı hərbi əməliyyat seçimini masada saxlaması Azərbaycanın cənub sərhədlərindən gələ biləcək təhdidləri aktuallaşdırır. İrana qarşı hərbi əməliyyat baş verərsə, müharibənin coğrafiyası qaçılmaz olaraq Azərbaycanın yaxın qonşuluğunu əhatə edəcək. İranın ballistik raket arsenalı, pilotsuz uçuş aparatları parkı və qanadlı raketləri nəzərə alındıqda, belə bir ssenarinin Azərbaycanın hava məkanına dolayı təsir göstərməsi ehtimalı nəzərdən qaçırıla bilməz. Ermənistanın Hindistandan ballistik raketlər, Fransadan müdafiə texnologiyaları, Polşadan hərbi-texniki əməkdaşlıq axtarması isə Azərbaycanın qərb istiqamətindən gələn potensial hava təhdidlərinin xarakterini dəyişdirir. Bütün bu üç istiqamətdən – şimal, cənub və qərb – gələ biləcək müxtəlif xarakterli hava təhdidlərinə qarşı hazır olmaq Azərbaycanın Hərbi Hava Qüvvələrinin və hava hücumundan müdafiə bölmələrinin strateji missiyasıdır. Müdafiə nazirinin hər iki komponenti, həm aviasiya, həm hava hücumundan müdafiəni eyni səfər çərçivəsində yoxlaması bu missiyanın vahid komanda altında, ən yüksək səviyyədə nəzarətdə saxlanıldığını göstərir.


Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi altında Azərbaycanın müdafiə qüdrətinin gündən-günə gücləndirilməsi strateji kurs olaraq davam edir. Müdafiə nazirinin şəxsi heyətlə görüşdə bu məsələni xüsusi vurğulaması Azərbaycan ordusunun siyasi rəhbərliyin müəyyən etdiyi strateji hədəflərə tam sadiq olduğunu və bu hədəflərin həm hücum, həm müdafiə sahəsində konkret nəticələrə çevrildiyini göstərir. Son illərdə Azərbaycanın hava qüdrətinin gücləndirilməsi iki paralel istiqamətdə aparılıb: bir tərəfdən aviasiya komponentinin müasirləşdirilməsi (yeni döyüş təyyarələri, zərbə və kəşfiyyat tipli pilotsuz uçuş aparatları, aviasiya sursatları), digər tərəfdən isə hava hücumundan müdafiə arsenalının genişləndirilməsi (Çin istehsalı HQ-9BE uzaqmənzilli, İsrail-Hindistan ortaq istehsalı “Barak-8” orta mənzilli, Rusiya istehsalı S-300PMU-2 uzaqmənzilli zenit-raket kompleksləri, qısa mənzilli “Tor-M2E” və “Buk-M2” kimi sistemlər). Bu iki komponentin birlikdə gücləndirilməsi Azərbaycana dünyanın ən çoxtəbəqəli və ən balanslaşdırılmış hava müharibəsi arxitekturalarından birini (həm hücumda, həm müdafiədə güclü olan bir sistem) yaratmağa imkan verib. Müdafiə nazirinin “arsenala yeni daxil edilmiş müasir silah və texnikanın taktiki-texniki xüsusiyyətlərinin dərindən öyrənilməsi” barədə tapşırığı bu arxitekturanın daim yenilənməkdə olduğuna və yeni sistemlərin inteqrasiya prosesinin davam etdiyinə işarə edir.

Operativ səviyyədə müdafiə nazirinin həm Hərbi Hava Qüvvələri bölmələrində, həm də hava hücumundan müdafiə hərbi hissəsində olması bu iki komponentin operativ inteqrasiyasının gücləndirilməsinə yönəlmiş mühüm addımdır. Müasir hava müharibəsində aviasiya və hava hücumundan müdafiə vahid sistem kimi işləməlidir, qırıcı aviasiya düşmən hava qüvvələrini qarşılamaq, strateji hədəfləri vurmaq və hava üstünlüyünü qazanmaq üçün istifadə olunur, hava hücumundan müdafiə bölmələri isə öz aviasiya bazalarını, strateji və hərbi obyektləri, şəhərləri və infrastrukturu düşmən hava hücumlarından qoruyur. Bu iki komponentin real vaxt rejimində məlumat mübadiləsi, hədəf bölgüsü, birgə atəş planlaması və uçuş zonalarının koordinasiyası “inteqrasiya olunmuş hava əməliyyatları” konsepsiyasının əsasını təşkil edir. Məsələn, hava hücumundan müdafiə radarları düşmən təyyarəsini və ya raketini aşkarlayanda bu məlumat dərhal aviasiya komandanlığına ötürülməli, qırıcılar lazım gələrsə havaya qaldırılmalı və ya artıq havada olan qırıcılara yeni hədəf göstərilməlidir. Eyni zamanda, öz qırıcılarının düşmən hava məkanından qayıdarkən hava hücumundan müdafiə bölmələri tərəfindən “dost” kimi tanınması və atəş açılmaması üçün “dost-düşmən tanıma” sistemlərinin mükəmməl işləməsi vacibdir. Müdafiə nazirinin hər iki komponenti eyni səfər çərçivəsində yoxlaması bu inteqrasiyanın ən yüksək komanda səviyyəsində idarə olunduğunu və prioritet olduğunu göstərir.



Nazirin hərbi hissənin komanda məntəqəsində mövcud vəziyyət barədə məruzələri dinləməsi hava müdafiəsinin “beyni”nin fəaliyyətinin yoxlanıldığını göstərir. Komanda məntəqəsində bütün radar məlumatları toplanır, hava vəziyyəti mənzərəsi formalaşdırılır, hədəflərin təsnifatı və prioritetləşdirilməsi aparılır, aviasiya və hava hücumundan müdafiə bölmələri arasında koordinasiya təmin olunur, atəş əmrləri verilir. Bu proseslərin fasiləsiz və səhvsiz işləməsi bütün hava müdafiə sisteminin effektivliyinin təməlidir. “İxtisas hazırlığı üzrə məşğələlərin izlənilməsi” və “şəxsi heyətin peşəkarlıq səviyyəsinin yüksək qiymətləndirilməsi” həm pilotların, həm zenit-raket operatorlarının, həm radar operatorlarının, həm də komanda heyətinin kadr keyfiyyətinin diqqət mərkəzində olduğunu göstərir. Hava müharibəsi ən texniki və ən sürətli reaksiya tələb edən hərbi sahədir, istər qırıcı pilotunun hava döyüşündə saniyələr ərzində qərar verməsi, istər hava hücumundan müdafiə operatorunun radardan hədəfi aşkarlayandan atəş əmrinin verilməsinə qədər keçən qısa müddətdə düzgün qərar qəbul etməsi yüksək peşəkarlıq, dərin nəzəri bilik və praktik təcrübə tələb edir.


Nazirin Hava Döyüş Komandanlığına verdiyi tapşırıqlar (yeni daxil edilmiş müasir silah və texnikanın taktiki-texniki xüsusiyyətlərinin dərindən öyrənilməsi, döyüş şəraitində effektiv tətbiq imkanlarının mənimsənilməsi, şəxsi heyətin bu vasitələrdən düzgün və təhlükəsiz istifadə bacarıqlarının artırılması) operativ baxımdan xüsusilə əhəmiyyətlidir. Bu tapşırıq göstərir ki, Azərbaycanın Hərbi Hava Qüvvələri və hava hücumundan müdafiə bölmələri təkcə sülh dövrünün standart prosedurlarını deyil, real döyüş şəraitinin mürəkkəb ssenarilərini – kütləvi hava hücumlarını, kompleks təhdidləri, radioelektron mübarizə mühitində fəaliyyəti, deqradasiya olunmuş rabitə şəraitində müstəqil qərar qəbul etməyi məşq edir. Rusiya-Ukrayna müharibəsinin təcrübəsi göstərir ki, müasir hava hücumları tək-tək raketlərlə deyil, müxtəlif tipli vasitələrin eyni anda kütləvi istifadəsi ilə həyata keçirilir, ballistik raketlər, qanadlı raketlər və pilotsuz uçuş aparatları eyni zamanda müxtəlif istiqamətlərdən hücum edir. Bu “kompleks hücum” ssenarisinə qarşı müdafiə yalnız aviasiya və hava hücumundan müdafiə bölmələrinin mükəmməl koordinasiyası ilə mümkündür, qırıcılar qanadlı raketlərin qarşısını alır, zenit-raket sistemləri ballistik raketləri ələ keçirir, qısamənzilli sistemlər pilotsuz uçuş aparatlarını vurur. Azərbaycanın bu səviyyədə hazırlıq aparması ölkənin müdafiə qabiliyyətinin real döyüş tələblərinə tam uyğunlaşdırıldığını göstərir.


Taktiki səviyyədə müdafiə nazirinin tapşırıqları bir neçə konkret istiqaməti əhatə edir. “Silah və texnikadan düzgün istifadə bacarıqları”, bu, hər bir pilotun öz döyüş təyyarəsinin imkanlarını tam bilməsini, hər bir hava hücumundan müdafiə operatorunun öz zenit-raket sisteminin texniki imkanlarını mükəmməl mənimsəməsini, atəş prosedurlarını avtomatik səviyyədə bilməsini, nasazlıqları sürətlə aradan qaldırma bacarığına malik olmasını tələb edir. “Təhlükəsiz istifadə bacarıqları” həm aviasiyada, həm zenit-raket sistemlərində təhlükəsizlik xüsusi əhəmiyyət daşıyır, çünki aviasiya sursatlarının, raketlərin daşınması, yüklənməsi, saxlanması və istifadəsi zamanı hər hansı səhv fəlakətli nəticələrə gətirib çıxara bilər. “Yeni daxil edilmiş müasir silah və texnikanın öyrənilməsi”, bu tapşırıq birbaşa olaraq Azərbaycanın hava qüdrətinə həm aviasiya, həm hava hücumundan müdafiə komponentinə yeni sistemlərin daxil edildiyini təsdiqləyir. Yeni sistemin silahlanmaya qəbul edilməsi uzun prosesdir, texnikanın fiziki çatdırılmasından döyüş hazırlığının əldə edilməsinə qədər aylar, bəzən bir il və daha çox vaxt keçir. Bu müddətdə pilotların yeni təyyarəni mənimsəməsi, hava hücumundan müdafiə heyətinin yeni zenit-raket sistemini öyrənməsi, texniki xidmət prosedurlarının hazırlanması, mövcud komanda-idarəetmə şəbəkəsinə inteqrasiya, döyüş atışlı təlimlər və taktiki ssenarilərin işlənilməsi həyata keçirilməlidir. Nazirin bu prosesə şəxsən nəzarət etməsi yeni sistemlərin ən qısa müddətdə tam döyüş hazırlığına çatdırılmasının prioritet olduğunu göstərir.



Hərbi qulluqçuların sosial-məişət şəraitinin yoxlanılması, yataqxana, yeməkxana və tibb məntəqəsinin təqdim edilməsi, qida normalarına riayət olunması və sanitariya-gigiyena qaydalarının təmin edilməsi barədə tövsiyələr verilməsi ilk baxışda texniki məsələ kimi görünə bilər, lakin əslində döyüş hazırlığının ayrılmaz hissəsidir. Həm aviasiya, həm hava hücumundan müdafiə bölmələri daimi döyüş növbəsində olan qoşunlardır, pilotlar hər an döyüş həyəcanı ilə havaya qalxmağa, hava hücumundan müdafiə operatorları isə 24 saat, ilin 365 günü hava məkanını izləməyə və hər an döyüş əmrinə hazır olmağa borcludur. Bu daimi gərginlik şəraitində heyətin fiziki və mənəvi vəziyyəti birbaşa döyüş qabiliyyətinə təsir edir, yaxşı qidalanmayan, kifayət qədər istirahət etməyən, sağlamlıq problemləri olan pilot və ya operator kritik məqamda düzgün qərar verə bilməz. Müdafiə nazirinin bu məsələlərə şəxsən diqqət yetirməsi heyətin rifahının döyüş hazırlığının ayrılmaz hissəsi kimi qəbul edildiyini göstərir.


Ərazidə abadlıq və yaşıllaşdırma tədbirləri çərçivəsində xatirə ağaclarının əkilməsi və şəhid ailəsi ilə görüşün keçirilməsi Azərbaycan ordusunun mənəvi dayaqlarının gücünü nümayiş etdirir. Hərbi qulluqçuların şəhidlərin xatirəsinə hörmətlə yanaşması, onların ailələrinə qayğı göstərilməsi ordunun mənəvi birliyinin, döyüş ruhunun və vətənpərvərlik hissinin canlı saxlanmasına xidmət edir. Şəhid ailəsinin Prezident İlham Əliyevə, Birinci vitse-prezident Mehriban xanım Əliyevaya və Müdafiə Nazirliyinin rəhbərliyinə minnətdarlıq bildirməsi dövlət-ordu-xalq birliyinin ən canlı təzahürüdür. Bu, texniki göstəricilər qədər ölçülə bilməsə də, döyüş qabiliyyətinin ən fundamental elementlərindən biridir. Texnologiya nə qədər müasir olsa da, onu idarə edən insanların motivasiyası, inamı və fədakarlıq ruhu olmadan heç bir silah sistemi effektiv ola bilməz.


Regionda cərəyan edən proseslər fonunda bu səfərin strateji mesajı aydındır: Azərbaycan istənilən istiqamətdən, istənilən xarakterli hava təhdidinə qarşı həm hücum, həm müdafiə komponentləri ilə tam hazırdır. Hərbi Hava Qüvvələrinin aviasiya bölmələri düşmən hava qüvvələrini havada qarşılamaq, strateji hədəfləri vurmaq, pilotsuz döyüş vasitələri ilə zərbə endirmək qabiliyyətindədir. Hava hücumundan müdafiə bölmələri isə çoxtəbəqəli müdafiə arxitekturası ilə ballistik raketlərdən pilotsuz uçuş aparatlarına qədər bütün hava təhdidlərini neytrallaşdırmağa qadirdir. Bu iki komponentin vahid komanda altında, inteqrasiya olunmuş şəkildə idarə olunması Azərbaycanın hava müdafiəsini regionun ən güclü sistemlərindən birinə çevirir. Qlobal miqyasda müharibələrin davam etdiyi, regional gərginliklərin artdığı və potensial təhdidlərin xarakterinin sürətlə dəyişdiyi bir dövrdə Azərbaycanın Hərbi Hava Qüvvələri və hava hücumundan müdafiə sistemi ölkənin suverenliyinin, ərazi bütövlüyünün və vətəndaşlarının təhlükəsizliyinin etibarlı qarantıdır. Müdafiə naziri Zakir Həsənovun bu səfəri Azərbaycanın öz səmasını qorumaq və lazım gələrsə istənilən təhdidə adekvat cavab vermək əzminin ən yüksək səviyyədə təsdiqidir.

Firuz Bağırov
Ordu.az