ABŞ Birləşmiş Ştatlarının Dəniz Qüvvələri büdcə və strateji dilemmanın içindədir. Guya qlobal qüvvə statusuna malik olan donanma, dünyanın istənilən yerində qısa müddət ərzində əhəmiyyətli qüvvə yerləşdirmək imkanında olmalıdır. Onilliklər ərzində bu, mümkündür.
Lakin Soyuq Müharibə başa çatdıqdan sonra, ABŞ Dəniz Qüvvələrinin qlobal strateji məqsədlərini həyata keçirmək üçün kifayət qədər geniş donanmanı qoruyub saxlamaq qabiliyyəti tədricən azalmaqdadır. Bu gün donanma müharibə gəmilərini nə əlverişli qiymətə, nə də vaxtında layihələndirib inşa edə bilir. Görünən odur ki, mövcud gəmilərin saxlanmasında da çətinlik yaşanır.
ABŞ-nin “demokratiyanın arsenalı” statusunu itirmiş gəmiqayırma sənayesi
ABŞ Dəniz Qüvvələrinin məhdud sayda gəmiqayırma zavodlarında yaranmış çətinliklərə nəzər yetirin. Vaxtilə qüdrətli “demokratiyanın arsenalı” kimi tanınan ABŞ-nin gəmiqayırma zavodları, eyni anda həm yeni müharibə gəmiləri və sualtı qayıqları inşa etməkdə, həm də mövcud sistemləri təmir və modernizasiya etməkdə ciddi çətinliklərlə üzləşir. “USS George Washington” (CVN-73) gəmisinin ortaömürlük və bahalı RCOH əməliyyatı son dərəcə uzun müddət aldı. Beş illik çətin və gecikmələrlə dolu təmir işlərindən sonra “George Washington” nəhayət 2023-cü ildə dənizə çıxdı. Halbuki gəmi 2017-ci ildə təmirə daxil olmuşdu və xidmətə qayıdışı iki illik gecikmə ilə əvvəlcə 2021-ci ilin avqust ayına planlaşdırılmışdı.
Donanma bu gecikməyə səbəb kimi COVID-19 pandemiyasını göstərdi. Halbuki, əslində bu situasiyadan dərs çıxararaq problemlərin kök səbəblərini araşdırmalı idi. Bu məsələlər pandemiya dövründə olduğu kimi, ondan sonrakı müddətdə də getdikcə pisləşdi və yeni Tramp administrasiyası tərəfindən hələ də düzgün şəkildə həll olunmayıb.
“USS John C. Stennis” RCOH əməliyyatı: Fəlakət
“USS George Washington” gəmisinin RCOH gecikməsi üçün COVID-19 bəhanə kimi göstərilsə də, bu böyük ehtimalla Pentaqonun məsuliyyətdən yayınmaq cəhdidir. Əgər bu gecikmə həqiqətən də nadir rastlanan bir “sağlamlıq böhranı” səbəbindən yaranmışdısa, digər RCOH əməliyyatlarının daha yaxşı nəticə verməsi gözlənilirdi. Lakin digər “Nimitz” sinifli nüvə güclü aviadaşıyıcı – “USS John C. Stennis” (CVN-74) – hazırda davam edən təmir işləri zamanı beş yarım il gecikmə ilə üzləşib.
Orta statistik RCOH əməliyyatı təxminən dörd il çəkir. Həm “George Washington”, həm də “John C. Stennis” hallarında bu müddət uzanıb. ABŞ donanması bildirir ki, COVID-19-dan əlavə olaraq, hər iki gəmidə ciddi generator və buxar turbin zədələri ilə əlaqəli planlaşdırılmamış əlavə iş həcmi səbəbindən gecikmə baş verib. Həmçinin, hərəkət sistemlərində ciddi zədələnmə olub. Lakin bu, əslində diqqəti əsas problemdən yayındırmaqdır. ABŞ Dəniz Qüvvələri bu aviadaşıyıcıları ömrünün sonuna qədər etibarlı şəkildə saxlaya bilmir. Digər texniki problemlər də yaranacaq və gəmiqayırma zavodları bu gəmilərin xidmətə davamını təmin edə bilməyəcək.
“Huntington Ingalls Industries”in “Newport News Shipbuilding Division”da aparılan RCOH-in qiyməti 3 milyard dollar civarındadır və işlər ləng getməyə davam edir. Pandemiya artıq uzun müddətdir ki, başa çatıb, bəs Donanma indi bu gecikməni nə ilə izah edir?
Yenə də ABŞ Konqresində heç kim bu təhlükəli gecikmələri araşdıracaq bir komitə qurmağı düşünmür. ABŞ-nin zəif gəmiqayırma potensialını açıq şəkildə tənqid edənlərin sayı çox azdır. Daha da az adam ən vacib sualı səsləndirir: “nəhəng, şəhər ölçüsündə nüvə güclü aviadaşıyıcılar artıq bu qədər xərcə dəyərmi?” Bu sual xüsusilə aktualdır, çünki nə texniki imkanlar, nə də gəmiqayırma proqramlarını tənzimləyən vəzifəli şəxslər arasında siyasi iradə bu israf və səmərəsizliyə qarşı tədbir görməyə yetərlidir.
“Stennis” Vergi Ödəyiciləri Üçün Ağır Yükdür
“USS John C. Stennis” 1975-ci ildə 1.9 milyard dollara inşa edilib. Bu məbləğ 2025-ci ilin dolları ilə 12.1 milyard dollara bərabərdir. RCOH əməliyyatı üçün əlavə 3 milyard dollar xərclənib. Güman edilir ki, təmir işləri gələn il başa çatdıqdan sonra bu aviadaşıyıcı 2070-ci illərə qədər daha 50 il xidmət edəcək. Lakin bu, xüsusilə müasir A2/AD (anti-access/area-denial – girişi məhdudlaşdırma/məkan bloklama) sistemləri dövründə gəminin texniki və təhlükəsizlik baxımından xidmətə yararlı qalacağına dair getdikcə daha şübhəli bir fərziyyədir. Bu hərbi gəmi ömrü boyunca vergi ödəyicilərinə on milyardlarla dollara başa gələcək.
Bəs bu vəsait ABŞ-yə nə qazandıracaq?
Aviadaşıyıcılar bu günün yüksək riskli və mürəkkəb döyüş meydanlarında artıq məzmun deyil, forma xarakteri daşıyan bir platformadır. Müasir dövrdə aviadaşıyıcılar real strateji alətlərdən daha çox siyasi simvollar kimi istifadə olunur. Görəsən, Qırmızı dənizdə və ya Bab əl-Məndəb boğazında xidmət edən hərbçilər husilər tərəfindən artan anti-gəmi ballistik raket təhlükəsi qarşısında özlərini nə qədər güclü hiss edirlər? Sonra düşünək ki, Çinlə müharibə baş versə, ABŞ aviadaşıyıcısı Hind-Sakit okean bölgəsində dünyanın ən müasir A2/AD sistemləri qarşısında nə ilə üzləşəcək.
Bu Keçmiş Silah Sistemi İlə Vidalaşaraq Gələcək Üçün Yol Açmaq
Bir anlıq təsəvvür edin: əgər ABŞ Konqresi “USS John C. Stennis”in xidmətdən çıxarılması qərarını versə və “Huntington Ingalls Industries”ə verilmiş 3 milyard dollar vəsaitin bir hissəsini geri qaytarsa, büdcədə nə qədər qənaət əldə oluna bilərdi?
Daha önəmlisi: “Stennis”in sonda heç tamamlanmayacaq kimi görünən RCOH əvəzinə, onun xidmətdən çıxarılması ABŞ Dəniz Qüvvələrinə əsl strateji təsir gücünə malik real sistemlərə sərmayə qoymaq imkanı verərdi.
Axı, son illərdə Pentaqona müraciət edən texnologiya mütəxəssisləri – İlon Mask, “Anduril”dən Palmer Laki, keçmiş “Google” rəhbəri Erik Şmidt də daxil olmaqla – açıq şəkildə bildiriblər ki, “manned systems” (insanlı sistemlər) dünənin platformalarıdır. “Drones are the future” – və bu gələcək artıq gəlib. Bu pilotsuz sistemlərin üstünlüyü ondadır ki, həm çox mürəkkəbdirlər, həm də son dərəcə ucuz başa gəlirlər. Bir aviadaşıyıcının yarı qiymətinə, onun funksiyasını yerinə yetirəcək armadalarla pilotsuz sistemlər inşa etmək mümkündür.
Hazırda ABŞ strateji dalan vəziyyətindədir. Böyük müdafiə podratçıları hökumət tərəfindən qorunur, bu da onlarla tənzimləyici orqanlar arasında parazitik münasibət formalaşdırıb. Bu səbəbdən, onlar artıq rəqabət qabiliyyətli deyillər, çox baha başa gələn, şübhəli sistemlər istehsal edir və ya ordunu getdikcə daha zəif köhnəlmiş sistemlər üzərində saxlayırlar.
ABŞ ordusunun radikal və daimi şəkildə dəyişən müasir döyüş meydanına uyğunlaşmasının yeganə yolu, cəsarətli hərəkət etməkdən keçir. ABŞ donanması “USS John C. Stennis”in RCOH gecikmələrini səth döyüş donanmasının əsaslı islahı üçün fürsətə çevirə bilər. “Stennis”in RCOH-inin dayandırılması və xidmətdən çıxarılmasının başlanması, donanmaya pul qənaəti etməyə və eyni zamanda gələcək müharibələri udacaq pilotsuz platformalara sərmayə qoymağa imkan yaradacaq.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
