Ordu.az xəbər verir ki, Rusiya ilə Ukrayna arasında uzun müddətdir davam edən qaynar müharibədə pilotsuz uçuş aparatları kritik rol oynayır.

Ukrayna həm hava, həm də quru pilotsuz uçuş aparatlarını sahədə aktiv şəkildə istifadə edərkən, Rusiya cəbhəsi də “Shahed” kamikadze pilotsuz uçuş aparatlarından intensiv şəkildə istifadə edir. İran mənşəli bu pilotsuz uçuş aparatları GPS əsaslı yönləndirmə və ya əvvəlcədən proqramlaşdırılmış marşrutlarla hədəflərinə çatır. Lakin son dövrdə ortaya çıxan yeni üsul bu sistemlərin işləmə formasında mühüm dəyişikliyə işarə edir.

Ukrayna Müdafiə Nazirliyinin müşavirlərindən Serhi Beskrestnov tərəfindən paylaşılan məlumatlara görə, Rusiya qüvvələri artıq bəzi “Shahed” və “Gerbera” tipli pilotsuz uçuş aparatlarını Rusiya ərazisindən başlayan və Ukraynanın dərinliklərinə qədər uzanan rabitə şəbəkəsi üzərindən manual olaraq idarə edə bilir. Bu sistem klassik mənada bir operator ilə pilotsuz uçuş aparatı arasındakı birbaşa bağlantı əvəzinə, bir neçə pilotsuz uçuş aparatının və yerüstü stansiyaların “ötürücü düyün” kimi işlədiyi zəncirvari rabitə strukturuna əsaslanır.

Hər pilotsuz uçuş aparatı radiorele nöqtəsi kimi işləyir

Bu strukturun mərkəzində “mesh” modem texnologiyası dayanır. Normalda məlumat şəbəkələrində istifadə edilən bu texnologiya pilotsuz uçuş aparatları arasında da bir növ “uçuş halındakı şəbəkə” yaradır. Hər pilotsuz uçuş aparatı həm idarəetmə siqnalını ala bilən, həm də bu siqnalı növbəti platformaya ötürə bilən rele nöqtəsi kimi işləyir. Beləliklə, idarəetmə komandası Ukrayna hava məkanının daha dərin bölgələrinə qədər daşına bilir. Beskrestnovun sözlərinə görə, bu sistemdə yer alan yüksək hündürlükdəki pilotsuz uçuş aparatları təxminən 220 kilometrə qədər rabitə qura bilən uzaqmənzilli antenlərlə dəstəklənir.

Aşağı hündürlükdə uçan bir pilotsuz uçuş aparatının birbaşa Rusiya daxilindəki operatorla bağlantı qurması mümkün olmadıqda, daha yüksək hündürlükdə uçan “ara pilotsuz uçuş aparatları” işə düşür. Bu platformalar həm siqnalı gücləndirir, həm də mesajı növbəti hücum pilotsuz uçuş aparatına ötürür. Beləliklə, çox təbəqəli idarəetmə zənciri yaranır. Ukraynalı rəsmilərə görə, bu zəncir adətən 2-3 ara bağlantıdan ibarət olur, çünki daha çox təbəqə sistemdə gecikmə yaradaraq idarəetmə dəqiqliyini azaldır.

Bundan əlavə, bəzi “Gerbera” tipli pilotsuz uçuş aparatlarının Çin istehsalı olduğu bildirilən yüksək dəyərli “mesh” modemlərlə təchiz edildiyi də gələn məlumatlar arasındadır. Bu pilotsuz uçuş aparatları əvvəlcə yalnız “aldadıcı hədəf” kimi istifadə edilsə də, zamanla FPV daşıyıcısı, kəşfiyyat vasitəsi və hətta rabitə radiorelesi kimi çoxsaylı rollara çevrilib. Beləliklə, aşağı xərcli platformalar döyüş meydanında daha çevik və strateji vasitələrə çevrilir.

Beskrestnovun çatdırdığı digər diqqətçəkən məqam isə bu sistemin sahə istifadəsinə dair birbaşa müşahidələrdir. Aprelin 20-də Kiyev yaxınlığındakı evinin hədəf alındığını bildirən müşavir hücum zamanı pilotsuz uçuş aparatlarının fərqli hündürlüklərdə koordinasiyalı şəkildə hərəkət etdiyini ifadə edir. Onun sözlərinə görə, bəzi “Shahed”lər təxminən 2200 metr hündürlükdə uçaraq siqnal ötürülməsini təmin edərkən, digərləri daha aşağı hündürlükdə birbaşa hücum manevri edirdi.

“Mesh” şəbəkə əsaslı sistem radioelektron mübarizə sistemlərini aşmağı asanlaşdırır

Bu yanaşmanın Ukrayna baxımından ən kritik nəticəsi isə radioelektron mübarizə sistemlərinin effektivliyini azaltmasıdır. Normal şəraitdə GPS qarışdırma, yəni jamming sistemləri pilotsuz uçuş aparatlarını istiqamətsiz qoyaraq təsirsiz hala gətirə bilir. Lakin “mesh” şəbəkə üzərindən manual idarə edilən pilotsuz uçuş aparatlarında bu üsul işə yaramır. Çünki burada naviqasiya siqnalı deyil, birbaşa operator yönləndirməsi işə düşür. Bu da elektron müdafiə sistemləri baxımından ciddi çətinlik yaradır. Buna görə də Ukrayna tərəfi bu inkişafı yalnız taktiki dəyişiklik kimi deyil, eyni zamanda hava hücumundan müdafiə arxitekturasına birbaşa təsir edən yeni təhdid səviyyəsi kimi qiymətləndirir.

“Mesh” şəbəkə əsaslı pilotsuz uçuş aparatı idarəetməsi pilotsuz uçuş aparatlarının sahədə necə inkişaf etdiyini göstərən ən aktual nümunələrdən biri kimi qarşımıza çıxır. Sadə rabitə həllindən doğan bu texnologiya bu gün Ukraynanın daha dərin bölgələrinə çata bilən, çevik və qarşısı çətin alınan hücum infrastrukturuna çevrilmiş vəziyyətdədir. Bu da müasir müharibələrdə artıq yalnız təyyarələrin və ya pilotsuz uçuş aparatlarının deyil, onları qidalandıran infrastrukturun və şəbəkə arxitekturasının da həlledici olduğunu bir daha xatırladır.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az