İran İslam Respublikasının Ordusu (həmçinin “Arteş” kimi tanınır) İranın ənənəvi hərbi xidmətini təşkil edir və SEPAH ilə paralel fəaliyyət göstərir. Bu qurum həm də “Sepah” və ya “Pasdaran” kimi tanınır. Hər iki qurum ayrı-ayrılıqda quru, hava və dəniz qüvvələrinə nəzarət edir və bunların hamısı birlikdə İran Silahlı Qüvvələrinin tərkibinə daxildir.
Formal olaraq, SEPAH-a İran İslam Respublikasının bütövlüyünü və ideologiyasını qorumaq tapşırılıb, “Arteş” isə daha ənənəvi ərazi müdafiəsi ilə məşğuldur. Praktikada isə SEPAH həm ölkə daxilində, həm də region üzrə müttəfiq “Müqavimət oxu” qrupları arasında təsirini möhkəmləndirib və çox vaxt resurslar və məsuliyyət baxımından “Arteş”i kölgədə qoyub.
Lakin “Arteş” İranın müdafiəsində diqqətdən kənarda qalan rol oynayıb və İran İslam Respublikasının daxili mexanizmlərində daha az görünən mövqeyə malik olub. Onun komanda strukturu da əsasən qorunub saxlanılıb, halbuki SEPAH-ın ilkin rəhbərliyinin böyük hissəsi hazırkı münaqişədə və ondan əvvəl 2026-cı ilin iyununda baş vermiş 12 günlük müharibədə həlak edilib.
Həmin dövrdə də “Arteş” hərəkətə keçmişdi və onilliklər ərzində ilk böyük səfərbərliyini həyata keçirmişdi, əsasən “Arash” model pilotsuz uçuş aparatlarının buraxılışı ilə, SEPAH isə İsrail zərbələrinə cavab olaraq “Shahed” ailəsinə məxsus pilotsuz uçuş aparatları və müxtəlif raketlərdən istifadə etmişdi.
Lakin Toronto Universitetinin “Bill Graham” Müasir Beynəlxalq Tarix Mərkəzinin əməkdaşı və təhlükəsizlik analitiki Şəhriyar Pasəndiyehin “Newsweek”ə dediyinə görə, SEPAH ilə müqayisədə imkanları məhdud olsa da, “Arteş”in bu müharibədə iştirakı xeyli genişlənib”.
Hava, quru və dəniz
“Arteş”in bütün dörd qolu, yəni Quru Qoşunları, Hərbi Hava Qüvvələri, Hərbi Dəniz Qüvvələri və Hava Hücumundan Müdafiə Qüvvələri fevralın sonlarında ABŞ və İsrail tərəfindən İrana qarşı başladılan müharibəyə cavabda iştirak edib. Bu qarşıdurma müəyyən itkilərlə nəticələnib və bəlkə də ən diqqətçəkən məqam ABŞ-nin İran Hərbi Dəniz Qüvvələrinə vurduğu dağıdıcı zərbələrdir. Bu qüvvələrin daha böyük suüstü parkı əsasən “Arteş”ə məxsusdur, halbuki SEPAH donanması daha çox kiçik, sürətli hücum katerlərinə üstünlük verir. Lakin “Arteş” də öz zərbələrini endirib.
“Əsas hədəfə çevrilməsindən əlavə, xüsusilə dəniz sahəsində, “Arteş”in kamikadze pilotsuz uçuş aparatlarının yalnız İsrailə qarşı deyil, region boyunca müxtəlif hədəflərə qarşı istifadə olunduğu qeydə alınıb. İran İslam Respublikası Hərbi Hava Qüvvələrinə müharibədən əvvəl Fars körfəzi ərəb dövlətlərində yerləşən hədəflərə cəsarətli hücumlar həyata keçirmək tapşırığı verildiyi görünür”, - deyə Pasəndiyeh bildirib.
Məlumatlara görə, mart ayında belə uçuşlardan ən azı biri həyata keçirilib və İran İslam Respublikası Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus, ABŞ istehsalı, 70 illik F-5 qırıcı təyyarələrindən biri Küveytdə ABŞ hərbi bazası olan “Camp Buehring”in hava hücumundan müdafiə sistemlərini keçə bilib. Bu hadisə ABŞ Prezidenti Donald Trampın tam hava üstünlüyü ilə bağlı iddialarına gözlənilməz çağırış kimi qiymətləndirilir.
Pasəndiyeh bildirib ki, hava hücumundan müdafiə fəaliyyəti ilə yanaşı, “Arteş”in quru döyüş bölmələri xüsusilə ABŞ və İsrail tərəfindən təşkil edildiyi iddia olunan İraqdan kürd separatçı hücumunun mümkün olduğu vaxtlarda və ya ABŞ-nin İranın Fars körfəzi sahillərində və Xarq adası boyunca quru əməliyyatları həyata keçirməyi nəzərdən keçirdiyi barədə məlumatlar yayıldıqda ölkə üzrə hərbi hazırlıq vəziyyətinə gətirilmiş ola bilər”.
Bununla belə, o qeyd edib ki, “Arteş”-in döyüş imkanları SEPAH ilə müqayisədə geri qalır, halbuki şəxsi heyət baxımından xeyli böyükdür, təxminən 400 min nəfərdən ibarətdir, SEPAH isə təxminən 125 min nəfərdən ibarətdir.
“Arteş”in Quru Qoşunları say baxımından böyük olsa da, keyfiyyət baxımından çox məhduddur və xüsusi təyinatlı olmayan şəxsi heyət ümumilikdə ABŞ-nə qarşı quru əməliyyatlarında iştirak etmək üçün hətta nisbətən zəif təchiz olunmuş SEPAH Quru Qoşunlarından daha az hazırlıqlıdır”, - deyə Pasəndiyeh bildirib.
O, həmçinin qeyd edib: “Arteş”in quru qüvvələri daha qısa mənzilli (yəni 500 km-dən az) zərbə imkanlarını artırsa da, bunlar SEPAH Quru Qoşunlarının və xüsusilə SEPAH Aerokosmik Qüvvələrinin imkanları ilə müqayisədə zəif qalır. İran İslam Respublikası Hərbi Hava Qüvvələri onilliklər ərzində kifayət qədər maliyyələşdirilmədiyinə görə çox zəif təchiz olunub və aşağı hazırlıq səviyyəsinə malik, köhnəlmiş döyüş təyyarələrindən istifadə edir”.
Oksford Universitetinin İran üzrə analitiki Əşkan Haşimipur “Arteş”in rolunu əsasən “müdafiə xarakterli” kimi təsvir edib və bunun əsas səbəbinin “İranın hava hücumundan müdafiə imkanlarına nəzarəti” olduğunu bildirib.
“Digər tərəfdən, SEPAH daha çox hücum və eskalasiya xarakterli rol oynayır. Fars körfəzi ölkələrinə raket və pilotsuz uçuş aparatı hücumları, İsrailə qarşı raket zərbələri və Hörmüz boğazının bağlanmasını təmin etmək üçün müxtəlif dəniz manevrləri (mina yerləşdirmə, sürü taktikası və s.) hamısı SEPAH tərəfindən həyata keçirilib”, - deyə Haşimipur “Newsweek”ə bildirib.
Güc balansı
Döyüş meydanından kənarda, həm “Arteş”, həm də SEPAH İran daxilində rəqabət aparan daxili qüvvələrin mürəkkəb və bəzən qeyri-sabit sistemində yanaşı mövcuddur.
Bu balansın qorunması İranın Ali Rəhbəri Ayətullah Əli Xameneyinin uzun hakimiyyəti dövründə, hazırkı münaqişənin başlanmasına səbəb olan ABŞ-İsrail zərbələri nəticəsində həlak olana qədər prioritet olub.
Yaxın Şərq Siyasəti Şurasının strateji proqnozlaşdırma üzrə eksperti Kamran Buxari İranın daxili proseslərini uzun müddətdir izləyir. Onun fikrincə, Xameneyi son illərində getdikcə güclənən SEPAH-yə qarşı balans yaratmaq üçün “Arteş”in rolunu artırmağa başlamışdı.
“Lakin Xameneyinin ölümü və onun oğlu və varisi Müctəbanın martın əvvəlində vəzifəyə təyin olunmasından sonra yalnız yazılı bəyanatlarla çıxış etməsi fonunda müharibə bu prosesi tam formalaşmamış dayandırıb”, - deyə Buxari bildirib.
O, həmçinin qedy edib: “Keşikçilər hələ də telekommunikasiya, daxili təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, ballistik raket proqramı, nüvə proqramı və s. kimi bir çox sahələrə nəzarət edir. “Arteş” isə etmir. Onlar hələ güc qazanmaq yolunun ilkin mərhələsində idilər. İndi isə bu proses gecikib”.
ABŞ və İsrail zərbələri də birbaşa təsir göstərib. Münaqişə başlamazdan əvvəl “Arteş” mənşəli iki ən yüksək rütbəli hərbi şəxs, İran Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi Əbdülrəhim Musəvi və müdafiə naziri Əziz Nasirzadə onların öldürülməsindən sonra SEPAH nümayəndələri ilə əvəz olunub.
Musəvi bu vəzifəni yalnız iyun ayında, sələfi, tanınmış SEPAH nümayəndəsi general-mayor Məhəmməd Baqerinin öldürülməsindən sonra tutmuşdu. Onun yüksəlişi nəticəsində general-mayor Əmir Hatəmi İran ordusunun baş komandanı təyin olunmuşdu və o, bu vəzifəni hələ də icra edir, bu da onu münaqişədən sağ çıxmış ən yüksək rütbəli hərbi şəxslərdən birinə çevirir.
“Bu gün İran İslam Respublikasının Ordusu əvvəlkindən daha hazırlıqlı şəkildə, güclü və inqilabi baxışla, Ali Baş Komandan Ayətullah Seyid Müctəba Xameneyinin rəhbərliyi və müdrik göstərişləri altında, böyük İran xalqının gücünə və dəstəyinə arxalanaraq, hər hansı təhdid və düşmənçiliyə qarşı dayanmağa hazırdır”, - deyə Hatəmi İran mediasında yayımlanan mesajında bildirib.
Buna baxmayaraq, onun təsiri SEPAH-nin yüksələn fiqurları, xüsusilə yeni təyin olunmuş SEPAH rəhbəri Əhməd Vahidi və Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi Məhəmməd Baqer Zülqədr tərəfindən kölgədə qoyulub. Hətta ABŞ ilə danışıqlara rəhbərlik edən parlament sədri Məhəmməd Baqer Qalibafın da SEPAH keçmişi var.
Lakin danışıqların dayandırıldığı və gərginliyin yenidən müharibəyə çevrilə biləcəyi şəraitdə təsir balansı yenidən dəyişə bilər, xüsusilə də Buxarinin qeyd etdiyi kimi, “əgər SEPAH daha ağır zərbələr alarsa”, bu, mümkündür.
“O zaman “Arteş” üçün boşluq yaranar”, - deyə o bildirib.
Mövqeyi qorumaq
Belə bir dəyişiklik ehtimalının nə dərəcədə real olduğu və bunun İranın ümumi istiqamətinə necə təsir edəcəyi hələ də müzakirə mövzusudur.
Hətta müharibədən əvvəl bəzi analitiklər hesab edirdilər ki, daha ənənəvi xarakterə malik “Arteş” ABŞ və İsrail üçün İran daxilində dəyişiklik yaratmaq vasitəsi ola bilər. Bu, tarixi baxımdan da əhəmiyyətlidir, çünki 1979-cu il İslam İnqilabı zamanı İran ordusunun şah əleyhinə çıxması monarxiyanın süqutunda həlledici rol oynamışdı.
Lakin xarici güclər tərəfindən başladılan müharibə şəraitində İran hərbi qüvvələri birlik nümayiş etdirir.
Buxari qeyd edib: “Problem ondadır ki, müharibə vəziyyətində ölkəni müdafiə etməlisən. Sən ideoloji baxımdan rejimlə tam uyğun olmaya bilərsən, amma bu yalnız rejim məsələsi deyil, bu ölkə məsələsidir. Əgər sən milli müdafiə qüvvəsi kimi qəbul olunursansa, bu, sənin məsuliyyətindir və belə vəziyyətdə Keşikçilərdən ayrılmaq mümkün deyil. Ona görə də hazırkı vəziyyətdə bu fərqlər kənara qoyulub”.
Yaxın Şərq İnstitutunun diplomatik əməkdaşı və 2015-ci il İran nüvə razılaşması üzrə ABŞ nümayəndə heyətinin keçmiş üzvü Alan Ayr bildirib ki, ideoloji baxımdan SEPAH və “Arteş” arasında fərqlər artıq demək olar ki, aradan qalxıb.
“Əslində, SEPAH və “Arteş” rəhbərliyi arasında ciddi ideoloji fərq qalmayıb”, - deyə Ayr “Newsweek”ə bildirib.
O, həmçinin qeyd edib: “İnqilabın ilk illərində belə fərqlər var idi, lakin bu çoxdan keçmişdə qalıb və keçmiş Ali Rəhbər Xameneyinin 1989-cu ildən etibarən əsas təyinatları həyata keçirməsi nəticəsində bu fərqlər aradan qalxıb”.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
