U-2 “Dragon Lady” 70 illik xidmətindən sonra istismardan çıxarılmağa yaxınlaşır. 2027-ci maliyyə ilinə qədər tam şəkildə istismardan çıxarılması gözlənilən bu platformadan hazırda donanmada yalnız 20-30 təyyarə qalıb, ABŞ isə kəşfiyyat məlumatlarının toplanması üçün peyklərə və pilotsuz sistemlərə keçid edir.

1950-ci illərdə hazırlanmış platforma üçün təəccüblü olsa da, U-2 hələ də nəzərdə tutulduğu kimi işləyir və istifadəyə verildiyi dövrdə nə qədər qabaqcıl olduğunu göstərir. Onun yüngül çəkisi və nəhəng qanadları 70.000 futdan artıq hündürlükdə uçmasına imkan verir, bu isə müasir döyüş təyyarələrinin əksəriyyətindən daha yüksəkdir və yer səthinin yüksək keyfiyyətli görüntülərini əldə edir. Bununla belə, U-2-nin fəaliyyət göstərdiyi strateji mühit 1950-ci illərdən bəri kəskin şəkildə dəyişib və bu klassik ISR təyyarəsi artıq əvvəlki kimi bərabər səviyyəli rəqib dövlətlərə qarşı effektiv istifadə oluna bilmir.

U-2 “Dragon Lady”nin texniki xüsusiyyətləri

İstismara verildiyi il: 1956
İstehsal sayı: təxminən 104
Uzunluğu: 63 fut (19,2 m)
Qanad açılımı: 105 fut (32,0 m)
Çəkisi (maksimal qalxma): təxminən 40.000 funt (18.144 kq)
Mühərrik: bir ədəd “General Electric” F118-GE-101 turbofan
İtələmə gücü: təxminən 17.000 lbf (75,6 kN)
Maksimal sürət: “Mach 0,67” (təxminən 475 mil/saat/764 km/saat)
Uçuş məsafəsi: təxminən 6.000+ dəniz mili (6.900+ mil / 11.100+ km)
Xidmət tavanı: 70.000+ fut (21.300+ m)
Ekipaj: 1 nəfər

U-2 1960-cı ildən sonra zəiflədi, lakin köhnəlmədi

U-2-nin əsas üstünlüyü onun çox yüksək hündürlüklərdə fəaliyyət göstərə bilməsidir. Kəşfiyyat, müşahidə və rekognasiya (ISR) tapşırıqlarına cavabdeh olan U-2 düşmən əraziləri üzərində uzun müddət qalaraq yüksək dəqiqlikli sensorlar vasitəsilə mühüm məlumatlar toplaya bilir. İlk istehsal edildiyi zaman U-2 o qədər yüksəkdə təhlükələrin üzərindən uça bilirdi ki, sovet raketləri və düşmən təyyarələri ona çata bilmirdi.

Bu toxunulmazlıq hissi 1960-cı ildə birdən yox oldu, o zaman ən qabaqcıl SA-2 zenit raketi Sovet İttifaqı üzərində amerikalı U-2 pilotu Frensis Geri Pauersu vurdu. Sonrakı onillikdə ABŞ-yə məxsus başqa bir U-2 Kubada itirildi və Tayvan tərəfindən istifadə edilən bir neçə təyyarə Çin üzərində vuruldu. Bu gün U-2-nin effektivliyi məhduddur; o əsasən müasir hava hücumundan müdafiə sistemlərinin olmadığı ərazilərdə və ABŞ-nin cənub sərhədinin müşahidəsi kimi daxili tapşırıqlarda istifadə olunur.

İlkin plan U-2-ni 2026-cı maliyyə ilinə qədər istismardan çıxarmaq idi, lakin bu plan həyata keçmədi. Hərbi Hava Qüvvələrinin yenilənmiş planına görə, mərhələli istismardan çıxarma 2027-ci maliyyə ilinə qədər tamamlanmalıdır. Artıq əməliyyatlar azaldılır, bir çox təyyarə uçuşdan çıxarılaraq saxlanmaya verilir. Onun istismardan çıxarılması ani deyil, tədricidir.

ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri niyə indi U-2-ni istismardan çıxarır?

Bir neçə amil U-2-nin istismardan çıxarılmasına səbəb olur:

Birincisi sağ qalma problemidir. U-2 “stealth” təyyarəsi deyil, onun nəhəng qanad açılımı düşmən radar sistemləri üçün onu asan hədəfə çevirir. Təyyarənin əsas üstünlüyü olan hündürlük artıq qabaqcıl raketlər üçün maneə deyil. S-400 kimi müasir zenit-raket sistemləri U-2-nin uçuş hündürlüyünə asanlıqla çata bilir və bu, onun əvvəlki üstünlüyünü aradan qaldırır.

İkincisi, park köhnəlib. “Dragon Lady” yaxınlarda 70 illiyini qeyd edib və “Lockheed Martin” 1989-cu ildə onun istehsal xəttini bağlayıb. Ehtiyat hissələri çatışmaz hala gəlib və texniki xidmət son dərəcə baha başa gəlir. Döyüşə hazır vəziyyətdə olan təyyarələrin sayı azalır və bu da donanmanın dəyərini aşağı salır.

Nəhayət, U-2 platformasının pilotlardan tələb etdiyi fiziki yük artıq lazım deyil. U-2 parkdakı ən tələbkar təyyarələrdən biridir, missiyalar adətən 10 saat və ya daha uzun çəkir və pilotlar təzyiq kostyumunda ciddi yorğunluq yaşayırlar. Artıq buna ehtiyac yoxdur, çünki pilotsuz sistemlər və peyklər U-2-nin ISR funksiyalarını getdikcə daha çox təkrarlaya bilir.

Qısaca desək, U-2 bahalıdır, həssasdır, idarə olunması fiziki baxımdan çətindir və müşahidə vasitələrinin, yəni əsasən peyklər və itkiyə dözümlü pilotsuz sistemlərin inkişafı ilə artıq zəruri deyil.

U-2 üçün alternativlər hansılardır?

Əlbəttə, U-2 hələ də effektiv fəaliyyət göstərir, uzunmüddətli missiya qabiliyyəti, çevik hədəfləmə və real vaxtda insan qərarverməsi təqdim edir. Buna görə də o hələ də uçuşlar həyata keçirir və dözümlülük rekordları qırır. U-2 həmçinin süni zəka sistemləri və açıq arxitekturalı proqram təminatı üçün sınaq platforması kimi istifadə olunub.

Lakin U-2 artıq ABŞ arsenalındakı ən faydalı müşahidə vasitəsi deyil. Bu gün aşağı Yer orbitində yerləşən peyk qruplaşmaları daha tez-tez müşahidə imkanı və demək olar ki, fasiləsiz nəzarət təmin edir. Ehtimal edilən RQ-180 kimi “stealth” pilotsuz uçuş aparatları da bu boşluğu doldura bilər, onlar mübahisəli hava məkanında davamlı müşahidə üçün nəzərdə tutulub və vurulduqları halda ABŞ üçün insan pilotun ələ keçirilməsi kimi siyasi problem yaratmır.

Ümumilikdə ISR fəaliyyətləri daha çox paylanmış xarakter alır, çoxsaylı platformalar və şəbəkələşdirilmiş məlumat sistemləri U-2 kimi tək platformaların yerini tutur. Beləliklə, U-2-nin yerinə yetirdiyi tapşırıqlar yox olmur, sadəcə müxtəlif sistemlər arasında bölüşdürülür.

U-2 təhlükələrin üzərindən uçan platformalara əsaslanan köhnə düşüncə tərzini təmsil edir. Yeni model isə tam əksinə, aşkar olunmamaq üzərində qurulub, “stealth”, pilotsuz sistemlər və kosmik əsaslı ISR istiqamətində keçid edilir. Çünki artıq yalnız yüksək hündürlük təhlükəsizlik üçün kifayət deyil, müasir döyüş mühitində sağ qalmaq üçün gizlilik və paylanma tələb olunur.

U-2 Soyuq müharibənin simvollarından biri olsa da, zaman dəyişib, platforma bir neçə dəfə əvəzlənmək cəhdlərindən sağ çıxıb, lakin görünür, bu, onun uzun və diqqətəlayiq xidmət tarixinin sonudur.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az