Son iki il ərzində qeydə alınmış hadisələrin xronoloji analizi narkotik qaçaqmalçılığında PUA-ların istifadəsinin sistematik xarakter aldığını və cinayətkar şəbəkələrin bu üsulu daim təkmilləşdirdiyini göstərir. 2023-cü ilin noyabrında Horadiz sərhəd dəstəsinin xidməti ərazisində 42 kiloqram 85 qram narkotik vasitənin aşkarlanması ilə başlayan proses getdikcə daha da intensivləşib. Həmin hadisədə Zəngilan rayonunun Hacalı kəndi yaxınlığında 7 kiloqram 650 qram marixuana, Füzuli rayonu Mahmudlu kəndi yaxınlığında İran vətəndaşının üzərindən 31 kiloqram 50 qram müxtəlif növ narkotik vasitə (3 kiloqram metamfetamin, 28 kiloqram marixuana, 0,50 qram tiryək, 2000 ədəd metadon və 600 ədəd pregabalin) aşkarlanması, Füzuli rayonu Böyük Bəhmənli kəndi yaxınlığında isə gizlədilmiş 3 kiloqram 385 qram marixuananın götürülməsi bu prosesin miqyasını göstərir. Diqqətçəkən odur ki, həmin əməliyyatda Dövlət Sərhəd Xidməti özü PUA-sını kəşfiyyat vasitəsi kimi havaya qaldıraraq sərhəd pozucusunun gizləndiyi yeri müəyyən edib, yəni dövlət qurumu cinayətkarların istifadə etdiyi texnologiyanı onlara qarşı effektiv şəkildə tətbiq edib. 2025-ci ildə hadisələrin tezliyi kəskin artıb, mart ayının 4-də Göytəpə sərhəd dəstəsinin ərazisində 515 qram heroin, mart ayının 21-də Lənkəran sərhəd dəstəsinin ərazisində 6 kiloqram 354 qram marixuana, aprel ayının 6-da Horadiz sərhəd dəstəsinin ərazisində 14 kiloqram 240 qram narkotik (14 kiloqram 200 qram marixuana və 40 qram metamfetamin), aprel ayının 8-də Lənkəran sərhəd dəstəsinin ərazisində 4 kiloqram 504 qram marixuana, aprel ayının 18-də Horadiz sərhəd dəstəsinin ərazisində PUA-nın zərərsizləşdirilməsi ilə 543 qram narkotik, aprel ayının 21-də yenə Lənkəran sərhəd dəstəsinin ərazisində 6 kiloqram 600 qram marixuana, iyulun 28-də Horadiz sərhəd dəstəsinin ərazisində 12 kiloqram 100 qram marixuana və 399 ədəd metadon həbi, oktyabrın 10-da yenə Horadiz ərazisində 12 kiloqram 660 qram marixuana, noyabrın 20-də Göytəpə sərhəd dəstəsinin ərazisində 33 kiloqram 345 qram narkotik (29 kiloqram 575 qram marixuana, 3 kiloqram 125 qram metamfetamin, 565 qram tiryək, 80 qram metadon suyu və 6758 ədəd metadon həbi) aşkarlanıb. 2026-cı ildə isə proses davam edib, yanvar ayının 18-də Horadiz ərazisində kvadrokopter tipli PUA-nın zərərsizləşdirilməsi ilə 6 kiloqram 600 qram marixuana, fevralın 24-də Lənkəran ərazisində 10 kiloqram 224 qram narkotikin aşkarlanması bu təhdidin dayanmadan davam etdiyini göstərir.


Bu hadisələrin statistik analizi bir neçə mühüm tendensiyanı ortaya qoyur. Birincisi, narkotik daşınmasının coğrafiyası genişdir. Hadisələr Horadiz, Lənkəran və Göytəpə sərhəd dəstələrinin xidməti ərazilərini əhatə edir ki, bu da İranla olan sərhədin geniş cəbhədə istifadə edildiyini göstərir. Bu üç nöqtə coğrafi baxımdan Füzuli-Zəngilan rayonlarından Lənkəran-Astara istiqamətinə qədər uzanan geniş ərazini əhatə edir. Cinayətkar şəbəkələr müxtəlif nöqtələrdən eyni zamanda və ya ardıcıl olaraq keçirmə cəhdləri edərək sərhəd qüvvələrinin diqqətini dağıtmağa, resurlarını bölməyə və zəif nöqtə tapmağa çalışır. İkincisi, daşınan narkotikin həcmi müxtəlifdir, 515 qramdan 42 kiloqrama qədər dəyişən miqyasda partiyalar aşkarlanıb. Kiçik partiyalar (500 qramdan 6-7 kiloqrama qədər) adətən sadə kvadrokopter tipli PUA-larla daşınır, çünki bu cihazların yük tutumu məhduddur. Daha böyük partiyalar (12-42 kiloqram) ya bir neçə pilotsuz uçuşun nəticəsidir, ya da PUA-larla birlikdə piyada qaçaqmalçının istifadə edildiyi kompleks sxemlərin nəticəsidir. 2023-cü ilin noyabr hadisəsində İran vətəndaşının şəxsən sərhədi keçərək 31 kiloqram narkotik daşıması, eyni zamanda ərazidə PUA ilə də narkotik atılması bu kompleks sxemin nümunəsidir. Üçüncüsü, narkotikin növü təkcə marixuana ilə məhdudlaşmır, metamfetamin, heroin, tiryək, metadon həbləri və pregabalin kimi müxtəlif maddələr aşkarlanıb. Bu müxtəliflik İran ərazisindən fəaliyyət göstərən narkotik şəbəkələrinin geniş çeşiddə məhsul təklif etdiyini və Azərbaycandakı “bazarın” tələbinə uyğun müxtəlif narkotiklər göndərdiyini göstərir. Metamfetamin və heroinin marixuanadan daha yüksək qiymətə satılması nəzərə alındıqda, kiçik həcmli pilotsuz daşınmalar belə cinayətkar qruplar üçün əhəmiyyətli gəlir mənbəyi ola bilər.


PUA-ların narkotik qaçaqmalçılığında istifadəsi ənənəvi qaçaqmalçılıq üsullarından kökündən fərqlənir və bu fərq təhlükəsizlik qurumları üçün yeni çağırışlar yaradır. Ənənəvi qaçaqmalçılıq fiziki insan faktoru tələb edir, kuryer sərhədi keçməli, narkotiki daşımalı və çatdırmalıdır. Bu prosesdə insan amili həm güclü, həm zəif tərəfdir, kuryer ərazini tanıyır, qərar qəbul edə bilir, lakin eyni zamanda saxlanıla, izlənilə və dindirilə bilər. PUA ilə qaçaqmalçılıqda isə fiziki sərhəd keçidi aradan qalxır, operator İran ərazisindən PUA-nı idarə edir, narkotiki Azərbaycan ərazisinə atır və aparat geri qayıdır. Bu prosesdə operator heç vaxt Azərbaycan ərazisinə daxil olmur, fiziki risk yalnız narkotiki götürməyə gələn şəxsin üzərinə düşür. Bu sxem cinayət şəbəkəsinin strukturunu da dəyişdirir, İran tərəfindəki “göndərici” və Azərbaycan tərəfindəki “alıcı” arasında birbaşa fiziki əlaqə olmadan əməliyyat aparılır ki, bu da şəbəkənin aşkarlanmasını və tam çökdürülməsini çətinləşdirir. Dövlət Sərhəd Xidmətinin aşkarladığı hadisələrdə saxlanılan şəxslərin – Mərdanov Natiq, Mahmudov Elşən, Həsənov Anar, Hüseynov Razim, Qurbanov İlqar, Məhərrəmov Nemət kimi şəxslərin yalnız “alıcı” rolunu oynadığı, əsas təşkilatçıların isə İran ərazisində qaldığı aydın görünür. Saxlanılan şəxslərin bəzilərinin əvvəllər məhkum olduğunun müəyyən edilməsi cinayətkar şəbəkələrin keçmiş məhkumları cəlb etdiyini göstərir.


Bu prosesdə istifadə olunan PUA-ların texniki xüsusiyyətləri cinayətkar qrupların texnoloji imkanlarını anlamaq baxımından əhəmiyyətlidir. Hadisələrdə əsasən iki tip PUA-dan istifadə olunur: kommersiya təyinatlı çoxrotorlu, xüsusilə kvadrokopter tipli PUA-lar və daha böyük yük tutumuna malik sabit qanadlı və ya hibrid PUA-lar. Kommersiya bazarında ən geniş yayılmış PUA-lar Çinin DJI şirkətinin istehsal etdiyi modellərdirr, “Mavic”, “Phantom”, “Matrice” seriyaları kimi. Bu aparatlar orijinal olaraq fotoqrafiya, videoçəkmə, kənd təsərrüfatı və müfəttişlik məqsədləri üçün nəzərdə tutulub, lakin cinayətkar qruplar onları asanlıqla narkotik daşınması üçün adaptasiya edir. DJI “Matrice 600 Pro” kimi professional sinif PUA-lar 6 kiloqrama qədər faydalı yük daşıya bilir ki, bu da aşkarlanan kiçik partiyaların həcmi ilə tam uyğun gəlir. Daha böyük partiyalar üçün cinayətkar qruplar ya bir neçə ardıcıl uçuş həyata keçirir, ya da daha güclü, xüsusi yığılmış PUA-lardan istifadə edir. Kvadrokopter tipli PUA-ların üstünlüyü onların şaquli qalxma-enmə qabiliyyətidir, zolağa ehtiyac olmadan istənilən nöqtədən qalxa bilir, narkotiki dəqiq nöqtəyə ata bilir və geri qayıda bilir. Lakin onların əsas məhdudiyyəti batareya ömrüdür, standart kommersiya tipli PUA yüklü vəziyyətdə 15-30 dəqiqə havada qala bilir ki, bu da əməliyyat radiusunu 5-15 kilometrlə məhdudlaşdırır. Bu məhdudiyyət cinayətkar qrupları sərhəd xəttinə mümkün qədər yaxın nöqtədən uçuş təşkil etməyə vadar edir ki, bu da İran tərəfindəki operatorun aşkarlanma riskini artırır. 2026-cı il yanvar hadisəsində Dövlət Sərhəd Xidmətinin kvadrokopter tipli PUA-nı vaxtında aşkarlayaraq zərərsizləşdirməsi bu cihazların texniki məhdudiyyətlərinin onların aşkarlanmasına imkan verdiyini göstərir.

Qlobal kontekstdə PUA-larla narkotik qaçaqmalçılığı sürətlə artan problem kimi tanınır. ABŞ-Meksika sərhədində PUA-larla narkotik keçirmə halları son beş ildə on dəfədən çox artıb, Meksika kartelləri xüsusilə fentanil və metamfetamin daşınmasında PUA-lardan geniş istifadə edir. ABŞ Gömrük və Sərhəd Mühafizəsi İdarəsi hər il minlərlə PUA hadisəsi qeydə alır. Avropa İttifaqı ölkələrində, xüsusilə İspaniya-Mərakeş, Fransa-Belçika və Skandinaviya ölkələrinin sərhədlərində oxşar tendensiya müşahidə olunur. Böyük Britaniyada PUA-lar əsasən həbsxanalara narkotik və mobil telefon çatdırmaq üçün istifadə olunur, 2023-cü ildə yalnız İngiltərə və Uelsdə 1000-dən çox həbsxana pilotsuz uçuş hadisəsi qeydə alınıb. Cənub-Şərqi Asiyada, xüsusilə Myanma-Tailand və Çin-Myanma sərhədlərində “Qızıl Üçbucaq” bölgəsindən PUA-larla heroin və metamfetamin daşınması ciddi problem kimi tanınır. Avstraliyada isə sahil boyu PUA-larla gəmilərdən narkotik daşınması yeni qaçaqmalçılıq trendi kimi ortaya çıxıb. Bütün bu qlobal nümunələr göstərir ki, PUA-larla narkotik qaçaqmalçılığı universal problemdir və heç bir ölkə bu təhdiddən tam sığortalanmış deyil. Azərbaycanın Dövlət Sərhəd Xidmətinin bu qlobal təhdidə qarşı nümayiş etdirdiyi effektivlik beynəlxalq müqayisədə yüksək qiymətləndirilməyə layiqdir.


Dövlət Sərhəd Xidmətinin PUA-larla narkotik qaçaqmalçılığına qarşı mübarizədə nümayiş etdirdiyi peşəkarlıq bir neçə əsas amildə özünü göstərir. Birincisi, erkən aşkarlama qabiliyyəti – sərhəd naryadlarının PUA-nın səsini vaxtında eşitməsi, hərəkətini müşahidə etməsi və dərhal reaksiya verməsi yüksək hazırlıq və ayıqlıq göstəricisidir. PUA-ların kiçik ölçüsü, aşağı hündürlükdə uçması və gecə saatlarında istifadəsi onların aşkarlanmasını çətinləşdirir. Lakin Dövlət Sərhəd Xidmətinin sərhəd naryadlarının bu kiçik aparatları həm akustik (səs ilə), həm də vizual (görmə ilə) aşkarlaya bilməsi peşəkar hazırlığın yüksək səviyyəsini təsdiqləyir. İkincisi, sürətli reaksiya – PUA aşkarlandıqdan sonra sərhəd zastavalarının “Silaha” komandası ilə dərhal qaldırılması, xidməti ərazinin qapadılması və kompleks axtarış əməliyyatlarının başladılması peşəkar hərbi reaksiya standartıdır. Narkotiki götürməyə gələn şəxslərin qısa müddət ərzində saxlanılması bu reaksiyanın nə qədər sürətli və koordinasiyalı olduğunu göstərir. Üçüncüsü, idarələrarası əməkdaşlıq – Dövlət Sərhəd Xidmətinin Daxili İşlər Nazirliyi ilə birgə əməliyyat-axtarış tədbirləri keçirməsi aşkarlanan hadisələrin təkcə sərhəddə deyil, ölkə daxilində də istintaqının aparılmasını, cinayət şəbəkələrinin tam çökdürülməsini təmin edir. Dördüncüsü, texnoloji cavab – Dövlət Sərhəd Xidmətinin özünün PUA-larını kəşfiyyat və axtarış məqsədləri üçün istifadə etməsi, sərhəd pozucularının aşkarlanmasında müasir texnologiyalardan faydalanması təhdidin texnoloji xarakterinə texnoloji cavab verilməsinin bariz nümunəsidir. 2023-cü il noyabr hadisəsində PUA-nın sərhəd pozucusunun gizləndiyi yeri müəyyən etmək üçün havaya qaldırılması bu qabiliyyətin ən parlaq nümayişidir. Beşincisi, PUA-ların zərərsizləşdirilməsi – 2025-ci ilin aprel və 2026-cı ilin yanvar hadisələrində İran ərazisindən Azərbaycan hava məkanına qanunsuz daxil olan PUA-ların vaxtında aşkarlanaraq zərərsizləşdirilməsi Dövlət Sərhəd Xidmətinin PUA-lara qarşı mübarizə (yəni radioelektron mübarizə, kinetik ələ keçirmə və ya digər üsullarla onları sıradan çıxarma) qabiliyyətinə malik olduğunu göstərir.


PUA-larla narkotik qaçaqmalçılığına qarşı mübarizənin gələcək perspektivləri texnoloji yarışın davam edəcəyini göstərir. Cinayətkar qruplar daim öz üsullarını təkmilləşdirir, daha uzaq məsafəyə uça bilən PUA-lar, daha böyük yük tutumu, gecə uçuşu üçün infraqırmızı naviqasiya, avtomatik marşrut proqramlaması və radio maneədən yayınma texnologiyaları cinayətkarların arsenal siyahısındadır. Buna qarşı sərhəd təhlükəsizlik qurumları da öz texnoloji imkanlarını artırır, PUA-ları aşkarlayan xüsusi radarlar, akustik sensorlar, radio tezlik skanerləri, radioelektron müdaxilə sistemləri, lazer silahları və “PUA-ya qarşı PUA” konsepsiyaları dünya üzrə inkişaf etdirilir. Azərbaycanın Dövlət Sərhəd Xidmətinin bu texnoloji yarışda daim irəlidə olması, yeni aşkarlama və zərərsizləşdirmə vasitələrini əldə etməsi və sərhəd heyətinin bu vasitələri peşəkar səviyyədə istifadə etməsi strateji prioritet olaraq qalmalıdır.

Beləliklə, İrandan Azərbaycana PUA-lar vasitəsilə narkotik qaçaqmalçılığı XXI əsrin yeni nəsil transsərhəd cinayət təhdididir. 2023-2026-cı illər ərzində qeydə alınmış onlarla hadisə bu təhdidin sistematik, mütəşəkkil və texnoloji baxımdan inkişaf edən xarakterə malik olduğunu göstərir. Lakin Azərbaycan Dövlət Sərhəd Xidmətinin hər bir hadisədə nümayiş etdirdiyi yüksək peşəkarlıq (erkən aşkarlama, sürətli reaksiya, effektiv axtarış əməliyyatları, PUA-ların zərərsizləşdirilməsi, cinayətkar şəxslərin saxlanılması və idarələrarası koordinasiya) bu təhdidə qarşı Azərbaycanın etibarlı müdafiə xəttinə malik olduğunu birmənalı şəkildə təsdiqləyir. Dövlət Sərhəd Xidmətinin sonda Azərbaycan ərazisinə yüzlərlə kiloqram narkotikin keçməsinin qarşısını alması təkcə sərhəd təhlükəsizliyi baxımından deyil, həm də ölkənin ictimai sağlamlığının qorunması, gənclərin narkotik təhdiddən uzaq saxlanması və mütəşəkkil cinayətkarlığa qarşı mübarizə baxımından əvəzsiz xidmətdir.

Aqil Məmmədov
Ordu.az