Ordu.az xəbər verir ki, bu barədə “The National Interest” nəşri “Azərbaycan niyə enerji təhlükəsizliyinin ön xəttindədir?” başlıqlı məqaləsində yazıb.
Nəşr qeyd edib ki, ABŞ, İsrail və İran arasında hərbi qarşıdurma çoxsahəli münaqişəyə çevrildikcə, Azərbaycan strateji baxımdan əhəmiyyətli, lakin yetərincə qiymətləndirilməyən aktor kimi ön plana çıxır və Fars körfəzi döyüş meydanından xeyli kənarda enerji axınlarını, logistika dəhlizlərini və regional düzəni yenidən formalaşdırır.
“Dünyanın diqqəti Hörmüz boğazına yönəlib, burada İranın bu əsas su yolundan keçən gəmilərə qarşı fasilələrlə həyata keçirdiyi hücumlar bu həftə elan olunmuş atəşkəsə baxmayaraq, faktiki olaraq onu kommersiya daşımaları üçün bağlayıb. İranın Körfəz ölkələrinin neft və qaz infrastrukturuna hücumları geniş rezonans doğurur. İndi isə ABŞ də boğazı blokadaya alacaq. Bununla belə, İranın şimal sərhədlərində raket zərbələri az müşahidə olunsa da, Cənubi Qafqaz, xüsusilə Azərbaycan münaqişənin yüksək gərginlikli cəbhəsi olaraq qalır.
Tehrandakı rejimin yüksək rəhbərliyinin zərərsizləşdirilməsinə yönəlmiş zərbələrdən sonra İran İnqilab Keşikçiləri Korpusunun daha çox mərkəzdən asılı olmayan və daha fəal elementləri region üzrə asimmetrik əməliyyatları gücləndirib. Bunlara Körfəz infrastrukturuna və dəniz hədəflərinə qarşı pilotsuz uçuş aparatı və raket hücumları daxildir ki, bu da ənənəvi enerji marşrutlarını pozub və qlobal bazarları alternativ tədarükçülər və tranzit yolları axtarmağa məcbur edib. Nəticədə Azərbaycanın əsas rol oynadığı Xəzər hövzəsi nisbətən sabit neft və qaz mənbəyi kimi daha da önəm qazanıb”, - deyə müəllif vurğulayıb.
Məqalədə bildirilib ki, lakin Azərbaycanın rolu yalnız enerji təchizatı ilə məhdudlaşmır.
“Son həftələrdə Bakı səssiz şəkildə ikinci, eyni dərəcədə vacib funksiyanı da üzərinə götürərək İrana logistika və humanitar giriş qapısına çevrilib ki, bu da onun vasitəçi roluna gətirib çıxara bilər. 2026-cı il martın 10-da Azərbaycan İranın şimalına ilk humanitar yardım partiyasını, təxminən 30 ton yük göndərib, martın 18-də isə daha böyük, 82 tonluq ikinci partiya Novruz bayramına təsadüf edəcək şəkildə çatdırılıb. Bu yardımlar əsasən ərzaq, dərman və tibbi avadanlıqlardan ibarət olub və böyük ehtimalla Astara dəhlizi vasitəsilə İranın Xəzəryanı vilayətlərinə çatdırılıb.
Bu çatdırılmaların sürəti diqqət çəkir. Onlar Naxçıvana pilotsuz uçuş aparatları ilə hücum edildiyi və Bakının bunu İran tərəfindən Azərbaycana qarşı törədilmiş terror aktı kimi qiymətləndirdiyi hadisədən cəmi bir neçə gün sonra başlayıb. Tehran isə bu ittihamları qəbul etməyib. Azərbaycan münaqişəni genişləndirmək əvəzinə çəkindirmə və gərginliyin azaldılması siyasətini balanslı şəkildə həyata keçirərək həm suverenliyini gücləndirib, həm də humanitar yardım göstərib. Bu yanaşma Azərbaycanın hərbi qarşıdurmaya cəlb olunmamasına yönəlmiş daha geniş strategiyanın tərkib hissəsidir.
Azərbaycan yalnız yardım göndərmir, həm də digər ölkələrin yardımları üçün tranzit mərkəzinə çevrilir. Körfəz bölgəsində dəniz marşrutlarının riskli olması və hava dəhlizlərinin məhdudlaşması fonunda Cənubi Qafqaz üzərindən şimal quru marşrutları strateji əhəmiyyət qazanır. Bu mövqe Azərbaycanın incə balans siyasətini göstərir. Bir tərəfdən Bakı İsraillə sıx təhlükəsizlik və kəşfiyyat əlaqələrini qoruyur, Türkiyə və Pakistanla güclü müttəfiqlik münasibətlərinə malikdir.
Digər tərəfdən isə İranla birbaşa qarşıdurmadan yayınmağa çalışır. Bu balans Azərbaycanın Avropanın enerji mənbələrinin şaxələndirilməsində artan rolu ilə də güclənir. Xüsusilə Qazaxıstan neftini Bakı-Tbilisi-Ceyhan kəmərinə çatdıran Transxəzər neft nəqli sistemi, Cənub Qaz Dəhlizi və Türkmən qazını Rusiya və İranı keçmədən qərbə daşıyacaq Transxəzər boru kəməri layihələri bu baxımdan mühüm rol oynayır”, - deyə nəşr bildirib.
Müəllif yazıb ki, ABŞ-nin bu rolu gücləndirmək üçün aydın strateji marağı var.
“Azərbaycan Mərkəzi Asiyanı Xəzər və Cənubi Qafqaz vasitəsilə Avropaya bağlayan Orta Dəhlizin əsas hissəsidir. Qlobal təchizat zəncirlərinin münaqişələr və geosiyasi parçalanma səbəbindən dəyişdiyi bir dövrdə bu dəhlizin təhlükəsizliyi strateji prioritetə çevrilir. Bununla belə, ABŞ-nin Azərbaycana münasibətdə siyasəti köhnəlmiş qanunvericilik, 1992-ci il Azadlığa Dəstək Aktının 907-ci bölməsi ilə məhdudlaşır.
Qarabağ müharibəsinin birinci mərhələsi dövründə erməni lobbi qruplarının təsiri ilə qəbul edilən bu maddə ABŞ-nin Azərbaycana birbaşa yardımını məhdudlaşdırır və onu postsovet məkanında belə məhdudiyyətlərə məruz qalan yeganə ölkə edir. Sonrakı administrasiyalar, o cümlədən 2025-ci ildə bu məhdudiyyətlərə müvəqqəti istisnalar tətbiq etsələr də, bu addımlar mövcud strateji mühit üçün kifayət deyil.
907-ci maddənin qəbuluna səbəb olan şərait artıq mövcud deyil. Azərbaycan 2020 və 2023-cü illərdəki münaqişələrdən sonra Qarabağ üzərində nəzarəti bərpa edib, bu isə regional balansı köklü şəkildə dəyişib və Rusiyanın təsirini azaldıb. Ermənistan da qərbə yönəlməyə başlayıb və 2025-ci ilin avqustunda ABŞ prezidenti Donald Trampın ev sahibliyi etdiyi Ağ Ev sammitində Azərbaycanla sülh sazişinə nail olmaq niyyətini bəyan edib. Bu isə Bakıya qarşı məhdudiyyətlərin əsasını aradan qaldırır. Eyni zamanda Azərbaycan təhlükəsizlik tərəfdaşı, enerji təchizatçısı və müharibə dövründə logistika mərkəzi kimi öz əhəmiyyətini göstərib”, - deyə nəşr qeyd edib.
Müəllifin sözlərinə görə, 907-ci maddənin ləğvi ABŞ-yə Azərbaycana qabaqcıl müdafiə sistemləri ixrac etməyə imkan verər və onun strateji infrastrukturu və nəqliyyat marşrutlarını qoruma qabiliyyətini gücləndirər.
“Bu, xüsusilə İran tərəfindən pilotsuz uçuş aparatları və hibrid müharibə təhdidlərinin davam etdiyi şəraitdə mühüm əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın müdafiə imkanlarının gücləndirilməsi yalnız onun suverenliyini deyil, həm də Avropa və ABŞ müttəfiqlərinin asılı olduğu enerji və ticarət şəbəkələrini qoruyacaq.
Bununla yanaşı daha geniş strateji imkan da mövcuddur. Azərbaycanla əməkdaşlığın gücləndirilməsi ABŞ-yə Cənubi Qafqazı daha möhkəm şəkildə Qərb yönümlü sistemə inteqrasiya etməyə və Çin, Rusiya, İran və onların müttəfiqlərinin təsirini azaltmağa imkan verə bilər. Ermənistan üzərindən əlaqələrin genişləndirilməsi regionun iqtisadi inteqrasiyasını gücləndirə və uzunmüddətli münaqişə risklərini azalda bilər.
Yaxın Şərqdə artıq regiondan kənara çıxan münaqişə fonunda Azərbaycan periferiyadan çıxaraq həm təhlükəsizlik, həm də enerji sahəsində əsas ön xətt ölkəsinə çevrilib. O, eyni zamanda İran təzyiqlərinə qarşı çəkindirmə siyasəti aparır, humanitar çıxışları təmin edir və qlobal bazarlar üçün alternativ təchizat marşrutları təqdim edir.
ABŞ aydın və effektiv strategiya hazırlamalıdır. Bu strategiya Tramp administrasiyası dövründə ilkin olaraq müəyyənləşdirilmiş yanaşmanı əsas götürərək Cənubi Qafqaz, Xəzər və Mərkəzi Asiyanı İranla birlikdə nəzərdən keçirməlidir. Münaqişənin formalaşan xəritəsi göstərir ki, regional sabitlik və enerji təhlükəsizliyinin gələcəyi yalnız Fars körfəzində müəyyən olunmayacaq. Bu, həm də nəqliyyat dəhlizlərindən, tərəfdaşlıqlardan və Avropa, Asiya və Yaxın Şərqin kəsişməsində yerləşən və strateji əhəmiyyəti sürətlə artan Azərbaycan kimi ölkələrdən asılı olacaq”, - deyə məqalədə bildirilib.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
