Paralel olaraq Müdafiə Nazirliyinin texniki vasitələrlə təsbit etdiyi faktlar hücumun planlı tətbiq olduğunu göstərir. Dörd pilotsuz aparatın Naxçıvan bölgəsinə yönləndirilməsi, onlardan birinin sıradan çıxarılması, digərlərinin isə mülki infrastrukturu və dərs saatında məktəb binasını hədəfə alması əməliyyatın təsadüfi deyil, məqsədli zəncir üzrə qurulduğunu ortaya qoyur. Bu mənzərə İran Baş Qərargahının təkzib xəttini əməliyyat baxımından zəiflədir. Çünki siyasi təkzib mümkün olsa da, uçuş zənciri texniki iz buraxır və həmin izlər müxtəlif mənbələr üzrə üst-üstə düşdükdə inkar sadəcə vaxt qazanmaq manevrinə çevrilir.
Hədəflərin mülki obyektlər olması hücumun xarakterini daha da sərtləşdirir. Hava limanı, terminal binası və məktəb kimi obyektlər seçildikdə məqsəd sırf taktiki zərər vurmaqdan çıxır və əməliyyatın psixoloji komponenti ön plana keçir. Naxçıvan hava limanı regionun logistika ritminin, böhran anında təxliyənin, idarəetmə çevikliyinin və təchizatın əsas dayaqlarından biridir. Belə obyektə zərbə endirməklə qarşı tərəf kommunikasiya damarını hədəfə alır, həm panika, həm də təcridetmə hissi yaratmağa çalışır. Məktəb binasının dərs vaxtı hədəf seçilməsi isə artıq klassik hərbi məqsəddən kənara çıxaraq cəmiyyətin psixoloji həddinə təsir etməyə yönələn təzyiq formasıdır. Bu, həm dövlətin dərhal cavab vermək məcburiyyətini artırır, həm də informasiya müharibəsi üçün material yaradır.
Dörd aparatdan istifadə taktiki baxımdan kütləvi zərbə deyil, lakin müdafiə sisteminin reaksiyasını ölçmək üçün kifayət edən miqyasdır. Bu cür hücumlar hava məkanına nəzarətin hansı məsafədən işə düşdüyünü, aşkar etmə və atəş qərarının sürətini, radiomaneə sistemlərinin effektivliyini və obyekt üzərində müdafiə örtüyünün hansı halqasında boşluq yarandığını test etməyə imkan verir. PUA-lardan birinin məhv edilməsi müdafiə sisteminin işlək olduğunu göstərir. Eyni zamanda hücum edən tərəf üçün bu cür epizodlar əks-tədbirləri uyğunlaşdırmaq məqsədilə kəşfiyyat məlumatı toplamaq rolunu da oynaya bilər. Digər aparatların mülki hədəflərə yönəlməsi isə əməliyyatın əsas məqsədinin hərbi infrastrukturu sıradan çıxarmaq yox, qeyri-xətti təzyiq yaratmaq olduğunu təsdiqləyir.
Prezidentin çıxışında iki paralel xətt aydın şəkildə görünür. Bir tərəfdən Azərbaycan qonşu dövlətlərə qarşı hərbi əməliyyat keçirmədiyini və belə niyyətinin olmadığını vurğulayır. Bununla Bakı regionda eskalasiyanın təşəbbüskarı kimi təqdim olunmaq cəhdlərinin qarşısını alır. Digər tərəfdən isə cavabın qaçılmaz olduğunu bildirir və bunun üçün konkret tədbirlər planının hazırlanmasını tələb edir. Bu, hərbi idarəetmə baxımından ciddi siqnaldır. Təhlükəsizlik Şurası səviyyəsində qərar xətti açıldıqda cavab tədbirləri artıq təkcə taktiki səviyyədə deyil, dövlətin bütün resurslarını əhatə edən koordinasiyalı mexanizmə çevrilir.
Müdafiə Nazirliyi, Dövlət Sərhəd Xidməti və xüsusi təyinatlı qüvvələrin bir nömrəli səfərbərlik vəziyyətinə gətirilməsi də bu mexanizmin aktivləşdiyini göstərir. Bu addım sərhədlərin nəzarətinin gücləndirilməsi, hava məkanının daha sıx örtülməsi, kəşfiyyat müşahidəsinin intensivləşdirilməsi, çevik reaksiya bölmələrinin ön mövqelərə çıxarılması və mümkün təkrar hücumlara qarşı real vaxt rejimində cavab imkanlarının yaradılması deməkdir.
Diplomatik addımların elan edilməsi ilə hərbi hazırlığın eyni vaxtda aparılması klassik ikixətli strategiyanın nümunəsidir. Etiraz notası, izahat və üzr tələbi, günahkarların cəzalandırılması çağırışı məsuliyyətin rəsmiləşdirilməsinə xidmət edir. Bu isə cavab tədbirlərinin siyasi legitimliyini artırır və qarşı tərəfin təkzib xəttini daraldır. Eyni zamanda hərbi hazırlığın davam etməsi çəkindirmə siqnalı verir. Mesaj aydındır: məsuliyyətdən yayınmaq cavab ehtimalını aradan qaldırmır.
Burada əsas məsələ cavabın düzgün seçilməsidir. Cavab nəzarətsiz eskalasiyaya səbəb olmamalı, eyni zamanda hücumu təkrarlamaq istəyən tərəf üçün real qiymət mexanizmi yaratmalıdır. Hərbi terminologiya ilə desək, hücumun icra zəncirinin risk altına salınması vacibdir. Yəni buraxılış imkanı yaradan hazırlıq infrastrukturu, idarəetmə elementləri və təkrar tətbiqi mümkün edən resurslar potensial hədəfə çevrilir. Çəkindirmə yalnız bəyanatlarla deyil, bu riskin inandırıcı olması ilə işləyir.
İran tərəfinin təkzibi fonunda Müdafiə Nazirliyinin “texniki təsbit” vurğusu da ayrıca əməliyyat mesajıdır. Bu, hadisənin yalnız siyasi bəyanat səviyyəsində deyil, texniki müşahidə və qeydiyyat vasitələri ilə sübut edildiyini göstərir. Uçuş marşrutunun bərpası, PUA qalıqları, partlayış izləri və mümkün idarəetmə parametrləri birlikdə cavab strategiyasının düzgün qurulması üçün əsas yaradır. Məktəb epizodunda aparatın hədəfə çatmaması və yaxınlıqda yerə çırpılaraq partlaması isə müdafiə sisteminin təkcə zenit vasitələri ilə deyil, radiomaneə və uçuşun pozulması kimi texnologiyalarla da işlədiyini göstərir.
Prezidentin Tehran səfirliyinə başsağlığı ziyarətini xatırlatması və humanitar jestlərə diqqət çəkməsi də təsadüfi deyil. Bu, siyasi fonu göstərən vacib elementdir. Mesaj ondan ibarətdir ki, Bakı münasibətlərin gərginləşdirilməsi xəttini seçməyib. Buna baxmayaraq mülki obyektlərə zərbə endirilib. Bu yanaşma həm daxili, həm də beynəlxalq auditoriyada Azərbaycanın mövqeyini gücləndirir və informasiya müharibəsində qarşı tərəfin qurmaq istədiyi narrativi zəiflədir.
Beləliklə, Naxçıvan istiqamətində baş verən bu hadisə PUA təhdidinin yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. Müdafiə artıq tək bir obyektin qorunması ilə məhdudlaşa bilməz. Kritik infrastrukturlar üzərində daimi hava örtüyü, erkən xəbərdarlıq zəncirinin gücləndirilməsi, radiomaneə və məhvetmə sistemlərinin vahid komanda altında koordinasiyası, obyektlərin passiv müdafiəsinin artırılması və sürətli bərpa imkanlarının yaradılması yeni təhlükəsizlik modelinin əsas elementlərinə çevrilir.
Siyasi səviyyədə isə mesaj dəyişmir. Hücumu həyata keçirən tərəf məsuliyyəti inkar etsə belə, texniki sübutlar və dövlətin döyüş hazırlığı cavabın real olduğunu göstərir. “Dəmir Yumruq” ifadəsi bu kontekstdə emosional şüar deyil, əməliyyat çəkindirməsinin siyasi formasıdır. Onun məqsədi birdəfəlik reaksiya vermək yox, gələcəkdə oxşar hücumları dayandıracaq davamlı təhlükəsizlik rejimi qurmaqdır.
Firuz Bağırov
Ordu.az
