Naxçıvan xətti əməliyyat-strateji baxımdan kommunikasiya damarına yönəlmiş təzyiqdir. Hava limanı və ona bağlı nəqliyyat imkanları muxtar respublikanın təchizat ritminə, təxliyə qabiliyyətinə, idarəetmənin çevikliyinə və böhran anında manevr sürətinə birbaşa təsir edir. Bu tip zərbələr klassik cəbhə məntiqindən çox arxa təminatın pozulmasına və psixoloji təsirin maksimumlaşdırılmasına hesablanır. PUA burada həm taktiki alətdir, həm də informasiya silahıdır. Taktiki məqsəd hava hücumundan müdafiə sistemlərini yükləmək, obyekt mühafizəsinin boşluqlarını aşkar etmək, təkrar zərbə imkanını ucuz resursla saxlamaqdır. İnformasiya məqsədi təcridetmə narahatlığını qızışdırmaq, qərarverməyə təzyiq göstərmək, daxildə təşviş, xaricdə risk təəssüratı yaratmaqdır.
Qondarma “Abxaziya” epizodu pilotsuz təhlükənin kütləvi tətbiq mərhələsinə keçdiyini göstərən ayrıca göstəricidir. Yerli məlumatlarda “kütləvi hücum zamanı təxminən 30 pilotsuz uçuş aparatının qeydə alındığı”, hava məkanının müdafiəsinin Rusiya Silahlı Qüvvələri ilə sıx əməkdaşlıq şəraitində sutka boyu aparıldığı bildirilir. General Adqur Qumba əvvəlki dövrlərdə 5-7 ədədə qədər ayrı-ayrı uçuşların müşahidə olunduğunu, bəzilərinin vurulduğunu, lakin panika yaratmamaq üçün bunun gizli saxlanıldığını, bu dəfə isə çoxsaylı yaşayış məntəqələrində PUA qəzaları baş verdiyi üçün gizlətməyə ehtiyac qalmadığını vurğulayır. Açıqlamaya görə aşkar edilən təxminən 30 PUA-nın 99 faizi məhv edilib və qalıqlar 11 yaşayış məntəqəsində tapılıb. Hərbi baxımdan bu, iki məna daşıyır. Birincisi, pilotsuz vasitələr artıq tək-tək kəşf-təxribat səviyyəsindən çıxıb kütləvi yükləmə səviyyəsinə qalxır, məqsəd aşkar etmə, izləmə və məhvetmə zəncirini yormaq, növbətçilik resursunu tükəndirmək, geniş ərazidə psixoloji təsir yaratmaqdır. İkincisi, hava məkanının qorunmasının Rusiya ilə birgə icrası həmin istiqamətdə əməliyyat məsuliyyətinin və komanda-nəzarət konturlarının faktiki inteqrasiyasını göstərir, bu da regionda eskalasiya riskini artıran amildir.
Rusiya daxilindən edilən İranı dəstəkləmə bəyanatları isə müharibənin mümkün genişlənmə ssenarilərini ağırlaşdırır. Çeçenistanın “Akhmat” bölməsinin komandiri Apti Alaudinovun İran tərəfdə döyüşməyə hazır olduğunu, “İrana hər şeyi verməyin” gərəkdiyini deməsi və qərar verilərsə “bu gün” yola düşə biləcəyini bildirməsi, həm də İranın mümkün quru əməliyyatına qarşı müdafiəsinə yardım mesajı verməsi hərbi-siyasi siqnal kimi oxunur. Bu tip açıqlamalar adətən yalnız fərdi mövqe deyil, daha geniş xəttin ictimai səviyyədə səsləndirilməsi və mümkün addımlar üçün psixoloji zəminin hazırlanması funksiyasını daşıyır. Eyni zamanda Rusiya Ukrayna cəbhəsində ciddi çətinliklərlə üzləşdiyi üçün Moskvanın İran müharibəsinə tammiqyaslı daxil olması resurs baxımından ağır yükdür. Canlı qüvvə və texnika itkisi, sursat dövriyyəsinin gərginliyi, arxa təminatın yüklənməsi və uzunmüddətli əməliyyatın maliyyə-siyasi xərcləri fonunda ən real xətt birbaşa geniş qoşun iştirakı yox, dolayı iştirak modelidir. Bu model silah-sursat tədarükü, təlimatçı və məsləhətçi xətti, hava hücumundan müdafiə və radioelektron təminat, kəşfiyyat məlumatı, logistik dəstək kimi istiqamətlərdə özünü göstərə bilər. Beləliklə Rusiya həm İranı dayanıqlı saxlamaq, həm də Ukrayna cəbhəsindəki yükü əlavə “ikinci cəbhə” ilə nəzarətsiz böyütməmək xəttini seçə bilər.
Bu mənzərənin Qafqaz üçün ümumi nəticəsi budur. PUA təhdidi artıq epizodik deyil, kütləvi tətbiq elementləri ilə sistemli xarakter alır. Mülki infrastruktura zərbələr təzyiq aləti kimi işlədildikdə regionda risk əmsalı kəskin artır, nəqliyyat qovşaqları və enerji-rabitə infrastrukturunun hər biri potensial hədəf kimi qiymətləndirilməyə başlayır. Bunun ardınca sərhəd boyunca yanlış identifikasiya, təsadüfi toqquşma, cavab zəncirinin sürətlə eskalasiyaya çevrilməsi ehtimalı yüksəlir. İnformasiya mühiti də ayrıca əməliyyat sahəsinə çevrilir, çünki dezinformasiya ictimai təşviş yaradır və qərarvericiləri sərt addımlara sürükləməyə çalışır.
Azərbaycan üçün hərbi prioritetlər aydınlaşır. Birinci istiqamət Naxçıvanın hava məkanının müdafiəsinin kütləvi PUA təhdidinə uyğunlaşdırılmasıdır, yəni erkən aşkarlama sıxlığının artırılması, alçaq hündürlükdə uçan hədəflərə qarşı imkanların gücləndirilməsi, radioelektron mübarizənin aktivləşdirilməsi, obyektlərin passiv qorunması və sürətli bərpa planlarının işlək saxlanması. İkinci istiqamət çəkindirmədir, mülki infrastruktura zərbə endirən tərəf üçün real “qiymət mexanizmi” formalaşmadıqca təkrar riski azalmaz. Üçüncü istiqamət isə əməliyyat hesabıdır. Texniki izlər, qalıqlar, trayektoriya və buraxılış ehtimalları üzrə dəqiq sənədləşmə həm cavab tədbirlərinin düzgün kalibrlənməsi, həm də beynəlxalq müstəvidə mövqenin fakt bazası ilə təqdimatı üçün həlledicidir.
Aqil Məmmədov
Ordu.az
