Sözügedən yeni nəqliyyat dəhlizi layihəsi ətrafında dolaşan “Tramp marşrutu” narrativi hərbi planlaşdırmada “ikili təyinatlı infrastruktur” kateqoriyasına düşür. Yəni eyni xətt həm iqtisadi axınları, həm də böhran anında sürətli daşınma, təchizat, manevr, müşahidə və nəzarət imkanlarını dəyişə bilər. Belə infrastrukturlar sülh dövründə ticarətin damarıdırsa, gərginlik dövründə əməliyyat coğrafiyasını yenidən cızan dayaqlara çevrilir. Buna görə də hər hansı xarici texniki heyətin, məsləhətçi qrupların, yaxud idarəetmə-standartlaşdırma elementlərinin bu layihələrə toxunması Tehranın təhlükəsizlik baxışında “təsir infrastrukturunun” genişlənməsi kimi qəbul olunur. Fiziki baza olmasa belə, prosesin özündə gələcək iştirakın, nüfuzun və qərarverməyə daxilolmanın izi görünür.
Belə şəraitdə zərbənin məqsədi bir obyektin sıradan çıxarılması ilə məhdudlaşmaya da bilər, əsas məqsəd “layihə riski”ni yüksəltməkdir. Hərbi dildə bu, “xərci artırmaq” mexanizmidir: investor, podratçı, sığorta, logistika operatoru və siyasi himayədarlar üçün risk əmsalı qalxır, layihə ya yavaşıyır, ya bahalaşır, ya da müzakirə masasında əlavə güzəştlər tələb olunur. Mülki infrastruktura toxunmaqla mesaj daha kəskin ötürülür: “Nəqliyyat düyünlərinə toxunsanız, biz də nəqliyyat düyünlərinə toxunarıq”. Bu, çəkindirmənin ən sərt formalarından biridir və bölgədə yeni layihələrin təhlükəsizlik təminatını ön plana çıxarır.
Əməliyyat baxımından Naxçıvan həm “qapı”, həm də “boğaz” rolundadır. Buradan keçəcək potensial marşrutlar regionun logistika xəritəsini dəyişə, Türkiyə-Azərbaycan xəttinin fasiləsizliyini gücləndirə, alternativ keçidlərə yeni nəfəs verə bilər. Tehran bunu iki risk kimi görür: birincisi, şimal sərhədi boyunca öz təsir dərinliyinin daralması; ikincisi, regionda özünə rəqib saydığı mərkəzlərin iqtisadi və siyasi üstünlük qazanması. Bu məntiqlə zərbə “hərbi nəticədən çox siyasi nəticə” üçün hesablanır və qərarvericilərə, layihə iştirakçılarına və ictimai rəyə eyni anda təsir etməyə çalışır.
Burada digər kritik xətt informasiya-psixoloji müstəvidir. Naxçıvana zərbə xəbəri avtomatik olaraq “təcridetmə” narahatlığını qızışdırır, muxtar respublikanın təminatı ilə bağlı həssas suallar yaradır, eyni zamanda dəhliz mövzusu ətrafında daxili və xarici auditoriyalarda şübhə toxumu səpir. Bu da əməliyyatın tərkib hissəsidir: fiziki zərbə ilə paralel idarə olunan qorxu və qeyri-müəyyənlik, yəni “təzyiqin çoxaldılması”. Nəticədə bir zərbə bir neçə xətt üzrə işləyir: hərbi, iqtisadi, diplomatik və psixoloji.
Azərbaycan üçün bu mənzərə hərbi planlaşdırmada iki istiqaməti sərtləşdirir. Birincisi, kritik nəqliyyat və enerji infrastrukturlarının müdafiəsi artıq arxa cəbhə məsələsi deyil, birbaşa milli təhlükəsizlik əməliyyatının tərkibidir: hava məkanına nəzarət, pilotsuz uçuş aparatlarına qarşı mübarizə, obyektlərin passiv qorunması, ehtiyat marşrutlar və sürətli bərpa qabiliyyəti. İkincisi, layihələrin təhlükəsizlik “paketlənməsi” zərurəti yaranır. Yalnız tikinti və maliyyə deyil, eyni zamanda mühafizə, müşahidə, xəbərdarlıq, böhran idarəetməsi və məsuliyyət bölgüsü əvvəlcədən qurulmalıdır. Çünki bu tip zərbələr “təsadüfi risk” yox, “mübahisəli coğrafiyada proqnozlaşdırılan təzyiq” kimi qiymətləndirilir.
Regional səviyyədə isə ən böyük təhlükə ondan ibarətdir ki, nəqliyyat dəhlizləri geosiyasi rəqabətin “təmas xətti”nə çevrilir. Bu baş verəndə hər yeni yol, hər yeni körpü, hər yeni qovşaq potensial hədəf kimi düşünülür və tərəflər preventiv şəkildə sərtləşir. Beləliklə, iqtisadi inteqrasiya üçün nəzərdə tutulan layihələr gərginliyin katalizatoruna çevrilə bilər. Tehran bu mexanizmi işə salmaqla öz “narahatlığını” masaya qoyur, lakin bunun qiyməti regionun ümumi sabitliyinin zəifləməsi, qarşılıqlı etimadın aşınması və eskalasiya riskinin artmasıdır.
Yekunda Naxçıvan istiqamətində zərbə “Tramp marşrutu” kimi təqdim olunan yeni nəqliyyat gündəliyi ilə bir xəttə düşəndə hərbi məntiq belə qurulur: infrastruktur üzərindən təsir uğrunda mübarizə, riskin qaldırılması yolu ilə qərarların yönləndirilməsi və sərhədyanı təhlükəsizlik balansının zorla yenilənməsi. Bu şəraitdə əsas cavab xətti yalnız reaksiya deyil, dayanıqlığın artırılması və layihə təhlükəsizliyinin sistemli şəkildə qurulmasıdır, yəni nəqliyyat təşəbbüsləri paralel olaraq müdafiə və böhran idarəetməsi mexanizmləri ilə bərkitmədikcə, onlar asan hədəfə çevrilir.
Baş redaktor Şahin Qocayev
Ordu.az
