Demək olar ki, üç onillik ərzində İranın siyasi və dini mənzərəsinə hökmranlıq edən Xameneyi şənbə günü səhər tezdən Tehranın mərkəzində yerləşən, yüksək mühafizə olunan yaşayış kompleksinin hədəfə alınması nəticəsində öldürülüb. Zərbə zamanı onun ailə üzvlərindən bir neçəsi, qızı, kürəkəni, gəlini və nəvələrindən biri də həlak olub.

Hücum İsrail və ABŞ-nin Tehran da daxil olmaqla İranın bir neçə şəhərində koordinasiyalı zərbələr endirdiyi vaxt baş verib. Səhiyyə rəsmilərinin məlumatına görə, bu hücumlar nəticəsində 200-dən çox insan ölüb.

Gərginliyin artması Tehranla Vaşinqton arasında aparılan üç raund dolayı nüvə danışıqlarından sonra baş verib. Bu danışıqların sonuncusu cümə axşamı Cenevrədə keçirilsə də, nəticə verməyib.

Xameneyinin ölümündən sonra diqqət İranın növbəti ali rəhbərini müəyyən edəcək konstitusion mexanizmə yönəlib. Onun ofisi bazar günü bildirib ki, keçid dövründə yeni rəhbər seçilənədək ali rəhbərin səlahiyyətlərini prezident, məhkəmə hakimiyyətinin rəhbəri və Nəzarət Şurasından olan bir ruhani birgə icra edəcək.

Ekspertlər Məclisinin rolu

Varislik prosesinin mərkəzində İslam Respublikasının ən yüksək siyasi və dini rəhbərini seçmək səlahiyyətinə malik olan Ekspertlər Məclisi dayanır.

Bu orqan xalq səsverməsi yolu ilə səkkiz il müddətinə seçilən 88 yüksək rütbəli islam hüquqşünası və ruhaniyə malikdir. Onun əsas vəzifəsi ali rəhbərin ölümü, istefası və ya fəaliyyət qabiliyyətini itirməsi halında yeni rəhbər təyin etməkdir.

1979-cu il inqilabından etibarən İranda cəmi iki ali rəhbər olub: İslam Respublikasının banisi Ayətullah Ruhullah Xomeyni və 1989-cu ildə onu əvəz edən Əli Xameneyi.

İran Konstitusiyasının 107-ci maddəsində deyilir ki, “Rəhbərin müəyyən edilməsi xalq tərəfindən seçilmiş ekspertlərin səlahiyyətinə aiddir”, bu da Məclisin ölkənin ən yüksək vəzifəli şəxsini seçmək hüququnu təsdiqləyir.

Rəhbəri seçməkdən başqa, bu orqan onun fəaliyyətinə nəzarət edir və vəzifələrini yerinə yetirmədiyi təqdirdə onu vəzifədən kənarlaşdırmaq səlahiyyətinə malikdir.

Ekspertlər Məclisinə son seçkilər 2024-cü ildə keçirilib və hazırda ona təcrübəli ruhani Məhəmməd Əli Movahedi Kermani rəhbərlik edir.

Yeni rəhbər necə seçilir?

Potensial namizədlər əvvəlcə əsas siyasi vəzifələr üçün namizədləri yoxlayan konstitusion qurum olan Nəzarət Şurası tərəfindən yoxlanmalı və təsdiqlənməlidir. Yalnız bu mərhələdən keçən şəxslər nəzərdən keçirilə bilər.

Xomeyninin 1989-cu il iyunun 3-də vəfatından sonra Ekspertlər Məclisi İranın səkkizillik İran-İraq müharibəsindən yeni çıxdığı kritik bir dövrdə rəhbərlik boşluğunu doldurmaq üçün toplaşmışdı. Xameneyi Xomeyninin şəxsi tövsiyəsi və emosional şəraitdə keçirilən iclasda böyük səs çoxluğu ilə onun varisi seçilmişdi.

Konstitusion meyarlara əsasən, ali rəhbər ixtisaslı islam hüquqşünası olmalı, ədalətli və təqvalı, siyasi və ictimai məsələlərdə bilikli, liderlik qabiliyyətinə və sağlam mühakimə yürütmə bacarığına malik olmalıdır.

Əgər heç bir namizəd bütün tələblərə tam cavab verməzsə, Məclis güclü liderlik və siyasi bacarıq nümayiş etdirən şəxsi seçə bilər.

Müzakirələrdən sonra üzvlər daxili səsvermə keçirir və iclasda iştirak edənlərin səs çoxluğunu qazanan namizəd ali rəhbər təyin olunur.

Daxili müzakirələr

Rəsmi səsvermədən əvvəl Məclis bir neçə namizədi dini bilik, siyasi təcrübə və inzibati bacarıqlarına görə qiymətləndirmək üçün qapalı müzakirələr aparır.

Bu iclaslar qapalı keçirilir və təfərrüatları nadir hallarda ictimaiyyətə açıqlanır. Lakin 1989-cu ildə Xameneyinin seçildiyi iclas lentə alınmışdı və kadrlarda onun seçildikdən sonra duyğulandığı görünür.

Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, varislik planlaşdırılması improvizə edilmir, illərlə aparılan hazırlığın nəticəsidir. Məclis daxilində komitələr potensial namizədləri qiymətləndirir və hazırlıq üçün qısa siyahılar saxlayır.

Xomeyninin ölümündən sonra bir neçə şəxs nəzərdən keçirilmişdi, lakin sonda Xameneyi 74 səsdən 60-nı toplayaraq seçilmişdi. Onun prezident kimi təcrübəsi, İran-İraq müharibəsi dövründəki rolu və o vaxt nisbətən gənc yaşı həlledici amillər olmuşdu.

Mümkün varislər

Analitiklərin fikrincə, 1989-cu ildən fərqli olaraq, hazırda Xameneyinin siyasi nüfuzu və dini mövqeyi ilə müqayisə edilə biləcək, açıq şəkildə dominant sayılan vahid fiqur yoxdur.

Qeyri-İran mediasında onun oğlu Müctəba Xameneyinin adı çəkilsə də, qiymətləndirmələr onun namizədlər sırasında olmadığını və ya ən azı əsas favoritlərdən biri sayılmadığını göstərir.

Məlumata görə, Müctəbanın həyat yoldaşı Xameneyinin iqamətgahına endirilən zərbə zamanı ölənlər arasında olub və o, hücum anında həmin məkanda olmayıb.

Qeyri-İran mediasında adı hallanan digər şəxs İslam Respublikasının banisinin nəvəsi Həsən Xomeynidir, lakin mənbələr onun da nəzərdən keçirilmədiyini bildirir.

2024-cü ilin mayında helikopter qəzasında həlak olan keçmiş prezident İbrahim Rəisi bir çox müşahidəçilər tərəfindən potensial varis kimi qiymətləndirilirdi, lakin onun ölümü bu namizədi siyahıdan çıxarıb.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az