Ermənistan hökumətinin 2026-cı il fevralın 19-da Polşanın Milli Müdafiə Nazirliyi ilə hərbi-texniki əməkdaşlıq haqqında saziş imzalamaq qərarı təkcə siyasi jest deyil, arxasında konkret hərbi-sənaye maraqları və texnoloji transfer potensialı dayanan strateji addımdır. Polşa son onillikdə Avropanın ən sürətlə silahlanma və müdafiə sənayesini modernləşdirən ölkələrindən birinə çevrilib. Varşava öz müdafiə büdcəsini ümumi daxili məhsulunun 4 faizindən yuxarı səviyyəyə qaldırmaqla NATO-da ən yüksək göstəriciyə çatıb, yerli müdafiə sənayesini isə əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirib. Polşanın müdafiə sənayesi konsernləri – “Polska Grupa Zbrojeniowa” (PGZ) holdinqi çətiri altında birləşən onlarla şirkət zirehli texnikadan pilotsuz uçuş aparatlarına, rabitə sistemlərindən fərdi döyüşçü təchizatına qədər geniş spektrdə məhsul istehsal edir. Bu kontekstdə yeni sazişin Ermənistana hansı konkret müdafiə məhsullarının yolunu aça biləcəyini əvvəlki əməkdaşlıq təcrübəsi, Polşa müdafiə sənayesinin mövcud potensialı və Ermənistan ordusunun ehtiyacları prizmasından təhlil etmək vacibdir.
Əvvəlki əməkdaşlığın ən sənədləşdirilmiş sahəsi fərdi qoruyucu vasitələr və döyüşçü təchizatı olub. “Lubawa Armenia” müəssisəsi 2017-2019-cu illər arasında Ermənistan Ordusu üçün 20 min ədəd zirehli gödəkçə istehsal etmişdi. Bu zirehli gödəkçələrin ballistik lövhələri və texniki tekstili Polşadan gətirilir, layihələndirmə və tikiş isə Ermənistanda həyata keçirilirdi. Yeni saziş çərçivəsində bu sahənin daha da genişləndirilməsi ən real ehtimaldır. Polşanın “Lubawa S.A” şirkəti NATO standartlarına uyğun zirehli gödəkçələr, ballistik dəbilqələr, bədən zirehi sistemləri istehsal edir. Bundan əlavə, Polşanın müdafiə sənayesində fəaliyyət göstərən “Maskpol S.A” şirkəti fərdi döyüşçü təchizatı sahəsində ixtisaslaşıb və NATO Standartlaşma Sazişlərinə uyğun ballistik qoruma sistemləri, kimyəvi-bioloji-radioloji-nüvə mühafizə vasitələri, gecəgörmə cihazları və optik avadanlıqlar istehsal edir. Ermənistan ordusunun fərdi döyüşçü təchizatı sahəsində hələ də böyük ölçüdə sovet dövrünün irsindən istifadə etdiyini nəzərə alsaq, Polşanın bu sahədə təklif edə biləcəyi NATO standartlı müasir təchizat Ermənistan ordusunun döyüş qabiliyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər. Polşanın “Kaliber” və ya “Łucznik” kimi silah istehsalçıları da fərdi silah sistemləri sahəsində potensial tədarükçü ola bilər, lakin bu sahədə əməkdaşlığın hərbi-texniki sazişin ilkin mərhələsində nə dərəcədə mümkün olacağı sual altındadır.
Zirehli texnikanın modernləşdirilməsi sahəsi əvvəlki əməkdaşlığın ən iddialı, eyni zamanda ən problemli hissəsi olub. “Bumar Łabędy” şirkəti ilə Ermənistan Müdafiə Nazirliyi arasında 84 ədəd T-72 tankının PT-72U səviyyəsinə modernləşdirilməsinə dair 100 milyon dollarlıq müqavilə imzalansa da, Rusiya təzyiqi altında İrəvan bu müqavilədən imtina etmişdi. İndi isə geosiyasi vəziyyət kökündən dəyişib, Ermənistan Rusiya ilə hərbi ittifaqdan faktiki olaraq çıxıb, Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatında iştirakını dondurub və Moskvanın Ermənistana silah satışı praktiki olaraq dayanıb. Bu yeni şəraitdə Polşanın PGZ holdinqinə daxil olan “Bumar-Łabędy” şirkəti yenidən T-72 tanklarının modernləşdirilməsi layihəsini təklif edə bilər. PT-72U modernləşdirmə paketi tanklara yeni mühərrik, dinamik zireh, müasir atəşə nazərət sistemi, termal görüntüləmə cihazları, yeni rabitə sistemi və videokameralar əlavə edir. Bundan əlavə, Polşanın özü üçün hazırladığı PT-91 “Twardy” tankı da nəzərə alınmalıdır. PT-91 T-72M1 platforması əsasında hazırlanmış, lakin əhəmiyyətli dərəcədə modernləşdirilmiş tanklardır. Polşa bu tankları Malayziyaya ixrac etmiş təcrübəyə malikdir. Ermənistanın T-72 parkının modernləşdirilməsi və ya PT-91 platformasının transferi texniki baxımdan mümkündür, çünki hər iki tank eyni sovet platformasına əsaslanır və Ermənistanın mövcud texniki bazası bu cür modernləşməni dəstəkləyə bilər. PGZ holdinqinə daxil olan “Wojskowe Zakłady Motoryzacyjne” şirkəti isə zirehli nəqliyyat vasitələrinin – BTR tipli texnikaların təmiri, modernləşdirilməsi və komponentlərinin istehsalı sahəsində ixtisaslaşıb. Ermənistanın sovet istehsalı olan BTR-70 və BTR-80 zirehli personal daşıyıcılarının modernləşdirilməsi də bu şirkətin potensial fəaliyyət sahəsinə daxildir. Polşanın yerli istehsalı olan “Rosomak” zirehli döyüş maşını, Finlandiyanın “Patria AMV” platforması əsasında lisenziya ilə istehsal olunan bu nəqliyyat vasitəsi NATO-nun bir sıra ölkələrinin silahlanmasındadır. “Rosomak”ın birbaşa satışı bahalı olsa da, onun texniki komponentlərinin və ya sadələşdirilmiş variantlarının təklif edilməsi mümkündür.
Pilotsuz uçuş aparatları sahəsi yeni sazişin ən strateji və həssas komponenti ola bilər. Əvvəlki məlumatlarda Ermənistanın Polşanın “WB Electronics” şirkətinin istehsal etdiyi “Warmate” kamikadze pilotsuz uçuş aparatlarını almaq istədiyi qeyd olunmuşdu. “Warmate” kompozit materiallardan hazırlanmış, 4 kiloqram ağırlığında, 1,4 metr qanad açıqlığına malik, saatda 80 kilometr maksimum sürətə və 30 dəqiqə havada qalma müddətinə malik kamikadze PUA-dır. Dörd fərqli döyüş başlığı ilə (yüksək partlayış gücünə malik, qəlpəli, kumulyativ və termobarik) təchiz oluna bilir. Ermənistan ilk mərhələdə bu PUA-ları idxal etmək, sonradan isə seriyalı istehsalı Polşa şirkəti ilə birlikdə öz ərazisində qurmaq niyyətində idi. 2020-ci il Qarabağ müharibəsinin nəticələri Ermənistana pilotsuz uçuş aparatlarının müasir müharibədəki həlledici rolunu ən ağrılı şəkildə göstərdi. Bu müharibədə Azərbaycanın Türkiyə və İsrail istehsalı PUA-ları ilə əldə etdiyi üstünlük Ermənistanı bu sahədə sürətli modernləşməyə vadar etdi. Polşanın “WB Electronics” şirkəti təkcə “Warmate” deyil, həm də “FlyEye” kəşfiyyat PUA-sını istehsal edir. “FlyEye” elektrik mühərrikli, əllə buraxılan, 11 kiloqram ağırlığında kəşfiyyat PUA-sı olub gündüz və gecə kameralarla təchiz edilir, 1-3 saat havada qala bilir. Bu PUA Polşa ordusunda geniş istifadə olunur və bir neçə ölkəyə ixrac edilib, o cümlədən Ukraynaya da göndərilib. Bundan əlavə “WB Electronics” “Warmate”nin daha böyük versiyası olan və daha uzaq məsafəyə hücum edə bilən yeni pilotsuz sistemlər üzərində işləyir. Ukrayna müharibəsinin təcrübəsi Polşanın pilotsuz sistemlər sahəsindəki yeniliklərini sürətləndirib. Polşanın “WB Electronics” ilə yanaşı “Flytronic” şirkəti də pilotsuz aviasiya sahəsində fəaliyyət göstərir. Ermənistan üçün bu PUA-ların həm hazır məhsul kimi alınması, həm də texnologiya transferi vasitəsilə yerli istehsalının qurulması ən prioritet sahələrdən biri olacaq. Xüsusilə “Warmate” tipli kamikadze PUA-larının Ermənistanda istehsalı İrəvanın hücum potensialını əhəmiyyətli dərəcədə artırar ki, bu da Azərbaycan tərəfindən diqqətlə izlənilməli ciddi addımdır.
Rabitə, komanda-idarəetmə və radioelektron mübarizə sistemləri sahəsində Polşanın təklif edə biləcəyi imkanlar da əhəmiyyətlidir. PGZ holdinqinə daxil olan “Radmor S.A” şirkəti NATO standartlarına uyğun hərbi rabitə sistemləri istehsal edir. Şirkətin istehsal etdiyi “COMP@N” proqramla idarə olunan radioları, taktiki rabitə sistemləri və şifrəli məlumat ötürmə avadanlıqları bir çox NATO ölkəsinin ordusunda istifadə olunur. Ermənistan ordusunun rabitə sistemləri hələ də böyük ölçüdə sovet və Rusiya istehsalıdır və NATO standartlarına keçid İrəvanın Qərblə hərbi inteqrasiyası baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. “Teldat” şirkəti isə hərbi informasiya texnologiyaları, şəbəkə infrastrukturu və kibertəhlükəsizlik həlləri sahəsində ixtisaslaşıb. Müasir müharibədə rabitə və komanda-idarəetmə sistemlərinin rolu nəzərə alındıqda, bu sahə Polşa-Ermənistan əməkdaşlığının ən perspektivli istiqamətlərindən biri ola bilər. Polşanın “Centrum Systemów Teleinformatycznych” (Teleinformatika Sistemləri Mərkəzi) kimi qurumları da hərbi informasiya sistemləri, avtomatlaşdırılmış komanda-idarəetmə sistemləri və kibermüdafiə sahəsində təcrübəyə malikdir.
Artilleriya və raket sistemləri sahəsində Polşanın “Huta Stalowa Wola” (HSW) şirkəti NATO-nun ən müasir özüyeriyən haubitsa sistemlərindən biri olan “Krab” 155 millimetrlik özüyeriyən haubitsanı istehsal edir. “Krab” T-72 şassisi üzərində qurulmuş, 155 millimetrlik NATO standartlı toplara malik sistemdir və Ukraynada döyüş şəraitində yüksək effektivliyini sübut edib. Ermənistanın artilleriya parkının əsasını sovet istehsalı olan 122 millimetrlik və 152 millimetrlik sistemlər təşkil edir. NATO standartlı 155 millimetrlik artilleriyaya keçid ciddi infrastruktur dəyişikliyi tələb etsə də, uzunmüddətli perspektivdə mümkündür. HSW şirkəti həmçinin “Langusta” və BM-21 tipli yaylım atəşli reaktiv sistemlərinin modernləşdirilməsi üzrə təcrübəyə malikdir. Ermənistanın mövcud BM-21 “Qrad” sistemlərinin modernləşdirilməsi daha qısa müddətdə həyata keçirilə bilən layihədir. Polşanın “Mesko S.A” şirkəti isə müxtəlif kalibrli döyüş sursatları, raketlər və “Grom” tipli daşınan zenit-raket kompleksləri istehsal edir. “Grom” əslində Rusiya istehsalı olan “İqla” zenit-raket kompleksinin Polşa tərəfindən modernləşdirilmiş versiyasıdır və infraqırmızı axtarış başlığına malikdir. Ermənistan ordusunun hava hücumundan müdafiə sistemlərinin gücləndirilməsinə ciddi ehtiyac duyduğu şəraitdə “Grom” və ya onun daha müasir versiyaları İrəvan üçün cəlbedici ola bilər. Bundan əlavə, “Mesko” şirkətinin istehsal etdiyi “Piorun” daşınan zenit-raket kompleksi “Grom”un daha təkmilləşdirilmiş variantıdır, daha yüksək hədəf ələ keçirmə qabiliyyətinə, təkmilləşdirilmiş infraqırmızı əks-tədbirlərə qarşı müqavimətə və artırılmış mərmi effektivliyinə malikdir. “Piorun” Ukrayna müharibəsində geniş istifadə olunub və yüksək effektivlik nümayiş etdirib. Ermənistanın taktiki hava hücumundan müdafiə qabiliyyətini artırmaq üçün bu sistemə müraciət edə bilər.
Kamuflyaj, maskalanma və aldatma vasitələri sahəsində əvvəlki əməkdaşlıq təcrübəsi nəzərdən qaçırılmamalıdır. “Lubawa Armenia” üçölçülü multispektral maskalanma örtükləri, hərbi texnika imitatorları, fərdi kamuflyaj sistemləri istehsal edirdi. Müəssisə BMP-2 piyada döyüş maşınlarının, tankların və digər zirehli texnikaların şişmə imitatorlarını hazırlayırdı. Bu imitatorlar rəqibin aviasiyasını və pilotsuz kəşfiyyat vasitələrini aldatmaq məqsədi daşıyırdı. Müasir müharibədə PUA-ların və peyk kəşfiyyatının rolunun artması ilə kamuflyaj və aldatma vasitələrinin əhəmiyyəti daha da yüksəlib. Polşanın “Lubawa S.A” şirkəti bu sahədə Avropanın aparıcı istehsalçılarından biridir və NATO ordularını multispektral maskalanma sistemləri ilə təchiz edir. Bu örtüklər vizual, infraqırmızı və radar diapazonlarında aşkarlanmanı çətinləşdirir. Yeni saziş çərçivəsində bu sahədə əməkdaşlığın yenidən canlandırılması və genişləndirilməsi ən real ehtimallardan biridir. Xüsusilə Ermənistanın 2020-ci il müharibəsinin təcrübəsindən sonra PUA-lara qarşı maskalanma vasitələrinə olan tələbatı kəskin artıb.
Hərbi təlim və simulyasiya sistemləri sahəsində Polşanın “WB Electronics” şirkəti döyüş simulyatorları və təlim sistemləri istehsal edir. “Śnieżnik” lazer döyüş simulyasiya sistemi Polşa ordusunda geniş istifadə olunur və hərbi personalın real döyüş şəraitinə yaxın mühitdə təlim keçməsinə imkan verir. Ermənistan ordusunun peşəkar hazırlıq səviyyəsinin artırılması baxımından bu cür simulyasiya sistemlərinin transferi nəzərdən keçirilə bilər. Bundan əlavə, Polşanın hərbi təhsil müəssisələrində Ermənistan zabitlərinin təlim keçməsi, birgə hərbi təlimlər və doktrina mübadiləsi də sazişin mühüm komponentlərindən ola bilər.
Mühəndis və logistik təchizat sahəsində “Lubawa Armenia”nın əvvəlki təcrübəsi göstərir ki, şirkət Ermənistanın Fövqəladə Hallar Nazirliyini bomba zərərsizləşdirmə üçün xüsusi qoruyucu geyimlər, şişmə qayıqlar və xilasetmə avadanlıqları ilə təchiz edib. Polşanın müdafiə sənayesində mühəndis qoşunları üçün istehsal olunan körpüqurma avadanlıqları, mina təmizləmə vasitələri, sahə hospitalları və logistik dəstək sistemləri Ermənistanın ehtiyaclarına uyğun ola bilər. PGZ holdinqinə daxil olan “Wojskowe Zakłady Inżynieryjne” şirkəti hərbi mühəndis avadanlıqları sahəsində ixtisaslaşıb.
Kibertəhlükəsizlik və elektron müharibə sahəsində Polşanın artan potensialı da nəzərə alınmalıdır. NATO-nun Şərq cinahında yerləşən ölkə kimi Polşa son illərdə kibertəhlükəsizlik sahəsinə ciddi investisiyalar yatırıb. Polşanın AMOS şirkəti və digər yerli firmalar radioelektron mübarizə, siqnal kəşfiyyatı və kibermüdafiə sahəsində məhsullar təklif edir. PUA-lara qarşı radioelektron mübarizə sistemləri, yəni PUA-lara qarşı elektromaqnit müdaxilə avadanlıqları Ukrayna müharibəsinin təcrübəsi ilə Polşada sürətlə inkişaf edən sahədir. 2020-ci il müharibəsində Ermənistanın pilotsuz uçuş aparatlarına qarşı tam müdafiəsizliyini nəzərə alsaq, bu sahədəki əməkdaşlıq İrəvan üçün ən prioritet istiqamətlərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Dəniz təchizatı sahəsində Ermənistanın dənizə çıxışı olmasa da, Polşanın “Lubawa”nın istehsal etdiyi şişmə qayıqlar və çay-göl əməliyyatları üçün vasitələr İrəvanın Göyçə gölü ətrafındakı hərbi ehtiyacları və çay keçid əməliyyatları baxımından əhəmiyyətli ola bilər. Bu kiçik, lakin spesifik sahədə əməkdaşlıq davam edə bilər.
Bütün bu potensial sahələri dəyərləndirərkən bir neçə məhdudlaşdırıcı amili də nəzərə almaq lazımdır. Birincisi, Ermənistanın maliyyə imkanları məhduddur, ciddi hərbi sistemlərin alınması böyük büdcə tələb edir. Ermənistanın müdafiə büdcəsi Azərbaycanınkı ilə müqayisə olunmayacaq dərəcədə azdır. İkincisi, NATO üzvü olan Polşanın Ermənistana hücum xarakterli silah sistemlərinin satışı Alyansın daxili prosedurlarına və siyasi razılaşmalara tabedir. Xüsusilə Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesinin davam etdiyi bir dövrdə regionu silahlandırmaq Polşanın beynəlxalq nüfuzuna xələl gətirə bilər. Üçüncüsü, Ermənistanın sovet texniki infrastrukturundan NATO standartlarına keçidi uzun və bahalı prosesdir, sadəcə silah almaq kifayət deyil, həm də təlim, texniki xidmət, ehtiyat hissələri tədarükü və doktrina dəyişikliyi tələb olunur.
Nəticə etibarilə, yeni Polşa-Ermənistan hərbi-texniki sazişi geniş spektrdə əməkdaşlıq imkanları açır. Ən real və qısamüddətli perspektivdə fərdi qoruyucu vasitələr, kamuflyaj və maskalanma sistemləri, pilotsuz uçuş aparatları və rabitə avadanlıqları sahəsində əməkdaşlığın genişlənməsi gözlənilir. Ortamüddətli perspektivdə zirehli texnikanın modernləşdirilməsi, taktiki hava hücumundan müdafiə sistemləri və hərbi təlim proqramları gündəmə gələ bilər. Uzunmüddətli perspektivdə isə artilleriya sistemlərinin modernləşdirilməsi, radioelektron mübarizə vasitələri və daha mürəkkəb silah platformalarının transferi mümkündür. Əsas sual budur ki, bu əməkdaşlıq “Lubawa Armenia” təcrübəsindəki kimi yarımçıq qalacaq, yoxsa yeni geosiyasi reallıqlar (Rusiyanın zəifləməsi, Ermənistanın qəti Qərb yönümü və Polşanın artan regional ambisiyaları) bu dəfə fərqli nəticə verəcək. Azərbaycan üçün isə bu prosesi yaxından izləmək və öz müdafiə sənayesinin üstünlüyünü qorumaq strateji zərurətdir.
Firuz Bağırov
Ordu.az
