“Qartal” platformasının ilk baxışda diqqət çəkən xüsusiyyəti onun “yükdaşıyan çərçivə” fəlsəfəsidir. Təqdim olunan qalın qollar, hündür və sərt eniş şassisi, iri mühərrik yuvaları və böyük həcmli gövdə qutusu bu PUA-nın sırf aerodinamik optimallaşdırma deyil, mexaniki dayanıqlıq və faydalı yük tutumu prioriteti ilə layihələndirildiyini göstərir. Qolların qalınlığı iki mühüm funksiyanı yerinə yetirir: birincisi, böyük diametrli mühərrik və pər cütlərinin yaratdığı itələmə qüvvəsini çərçivəyə etibarlı şəkildə ötürmək, ikincisi, enerji və rabitə kabellərini qolların daxilindən keçirərək onları qəlpə, toz və rütubətdən qorumaq. Döyüş şəraitində xarici kabellərin zədələnməsi PUA-nın ani itkisinə səbəb ola bilər, buna görə kabellərin daxili yerləşdirilməsisadə, lakin kritik konstruktiv qərardır. Qolların birləşmə nöqtələrindəki bolt montajı isə sahə şəraitində sürətli təmir və qol dəyişimini mümkün edir ki, bu da seriyalı istismar üçün vacib göstəricidir.
Eniş şassisinin hündürlüyü və sərtliyi təsadüfi deyil. Alt hissədəki elektro-optik blok, gimbal sistemi və potensial sursat buraxma mexanizmi eniş zamanı yerə dəyməməlidir. Lakin şassinin funksiyası bununla məhdudlaşmır: vibrasiya idarəetməsi, rezonans və eniş zərbəsinin amortizasiyası birbaşa sensor ömrünə və görüntü keyfiyyətinə təsir edir. Qeyri-bərabər relyef, daşlıq ərazi və ya yarımməhv olmuş binaların damları kimi səthlərə eniş zamanı şassinin bu yükü udma qabiliyyəti platformanın əməliyyat çevikliyini müəyyən edir. Ayaq quruluşu karbon və ya alüminium ərintisindən hazırlanmış kimi görünür ki, bu da yüngüllük və möhkəmlik balansını təmin edir.
Gövdənin yuxarı hissəsindəki “qutu” formalı blok aerodinamik optimallaşdırmadan daha çox elektronika yerləşimi və istilik idarəetməsinə fokuslanıb. Bu blokda uçuş idarəetmə kompüteri, rabitə modulları, enerji paylama lövhəsi, GNSS qəbulediciləri və ehtimal ki, video kodlaşdırma avadanlığı yerləşir. Blokun üzərində görünən ventilyasiya qəfəsləri və ya radiator yuvaları daxildə ciddi istilik yaradan komponentlərin olduğunu göstərir. Yüksək temperaturlu mühitlərdə, xüsusilə Yaxın Şərq və Mərkəzi Asiya iqlimində +50 dərəcəyə yaxın hava temperaturu ilə birlikdə elektronikanın öz istiliyinin idarə edilməsi kritik məsələdir. “Qartal”ın texniki göstəricilərində qeyd olunan -40-dan +60 dərəcəyə qədər iş diapazonu bu istilik idarəetmə sisteminin ciddi şəkildə layihələndirildiyini təsdiqləyir. Bu, sərgi üçün yazılmış rəqəm deyil, real əməliyyat tələbidir: şaxtalı gecədə batareya performansının qorunması və qızmar gündüzdə elektronikanın soyudulması eyni dərəcədə vacibdir.
“Qartal”ın alt hissəsindəki elektro-optik stansiya platformanın kəşfiyyat dəyərinin əsas daşıyıcısıdır. Təqdim olunan sistemdə bir neçə optik başlıq görünür ki, bu da çoxsensorlu konfiqurasiyanı təsdiqləyir. Belə sistemlərdə tipik olaraq gündüz kamerası, termal görüntüləyici, lazer məsafəölçən və ehtimalən lazer işarələyici bir arada yerləşdirilir. “Qartal”ın zərbə versiyasında 10 qat böyütmə qabiliyyəti göstərilib ki, bu, taktiki səviyyədə hədəf tanıma, nəqliyyat vasitəsinin tipinin müəyyən edilməsi və canlı qüvvənin aşkarlanması üçün kifayətdir. Lakin 10 qat böyütmə uzaq məsafədən dəqiq identifikasiya üçün məhdud ola bilər, xüsusilə maskalanmış hədəflər və ya mülki obyektlərdən fərqləndirmə tələb olunan ssenarilərdə, bu, “Qartal-M” versiyasının 40 qat böyütmə ilə təkmilləşdirilməsinin səbəbini izah edir.
Termal kanalın mövcudluğu gecə əməliyyatlarında, tüstü və toz fonunda, həmçinin maskalanmış hədəflərin istilik izinin aşkarlanmasında həlledici üstünlük verir. Gizlədilmiş nəqliyyat vasitəsinin mühərrik istiliyi, insanların bədən istiliyi və ya yeni qazılmış mövqelərin torpaq-hava istilik fərqi termal kamerada aydın görünür. Lakin termal modulun keyfiyyəti yalnız həssaslıqla deyil, kadr tezliyi, dinamik diapazon və stabilizasiya ilə ölçülür. Turbulentli havada və ya platformanın manevr etdiyi anlarda görüntünün stabil qalması gimbalın mexaniki və elektron stabilizasiya qabiliyyətindən asılıdır.
Lazer məsafəölçən hədəfə olan dəqiq məsafəni verir ki, bu da artilleriya korreksiyası üçün kritikdir. Əgər sistemdə lazer işarələyici də varsa, bu, lazer tuşlamalı sursatların istiqamətləndirilməsini mümkün edir və platformanın döyüş dəyərini kəskin artırır. Lakin sərgi materiallarından lazer işarələyicinin mövcudluğu dəqiq təsdiqlənmir.
“Qartal” zərbə konfiqurasiyasında ümumi çəkisi 3 kiloqrama qədər olan iki döyüş sursatı daşıyır. Sistemin alt hissəsində asılmış iki ədəd minaatan mərmisinə bənzər sursat aydın görünür. Bu, platformanın “atma” tipli zərbə konsepsiyasını təsdiqləyir: PUA hədəfə yaxınlaşır, sursatı buraxır və geri qayıdır. Bu yanaşmanın kamikadze PUA-lardan əsas üstünlüyü platformanın təkrar istifadəsidir. 13 kiloqramlıq uçuş çəkisi olan PUA-nın hər missiyada itirilməsi iqtisadi baxımdan davamlı deyil, lakin 3 kiloqramlıq sursatın itirilməsi qəbul edilə bilən xərcdir.
3 kiloqramlıq ümumi sursat çəkisi yüngül zərbə sinfinə aiddir, lakin iki ayrı sursatın daşınması taktiki çeviklik yaradır. Operator bir missiyada iki fərqli hədəfə zərbə vura bilər və ya bir sursatı ilk hədəfə, ikincisini isə birincinin nəticəsinə əsasən yeni hədəfə yönəldə bilər. Sursat tipindən asılı olaraq bu yük açıq mövqelərdəki canlı qüvvəyə, yüngül zirehli texnikaya, rabitə avadanlığına və sursat anbarlarına qarşı effektiv ola bilər. Lakin ağır zirehli hədəflərə və möhkəmləndirilmiş mövqelərə qarşı bu çəkidəki sursatların effektivliyi məhduddur.
Sursat buraxma anı platformanın ən həssas məqamıdır. Buraxılış zamanı kütlə mərkəzi ani dəyişir, PUA balansını itirir və avtopilot bu dəyişikliyi kompensasiya etməlidir. Əgər hər iki sursat eyni anda deyil, ardıcıl buraxılırsa, birinci buraxılışdan sonra asimmetrik yük yaranır ki, bu da uçuş stabilliyinə əlavə təsir edir. Bu problemi həll etmək üçün avtopilot alqoritmi buraxılış anını “gözləməli”, kütlə dəyişikliyini sensor məlumatlarından anlıq hesablamalı və mühərrik sürətlərini uyğunlaşdırmalıdır. Bu funksionallığın keyfiyyəti birbaşa zərbə dəqiqliyinə təsir edir.
8 kiloqramlıq maksimal faydalı yükqaldırma qabiliyyəti isə platformanın potensialını göstərir. 3 kiloqramlıq standart döyüş yükü ilə qalan 5 kiloqram elektro-optik avadanlığa, rabitə modullarına və əlavə batareyaya sərf olunur. Bu, istehsalçıya gələcəkdə daha ağır və ya daha mürəkkəb yüklər, məsələn daha böyük sursatlar, retranslyator avadanlığı və ya radioelektron mübarizə modulları inteqrasiya etmək imkanı verir.
“Qartal”ın texniki göstəriciləri çoxrotorlu zərbə platformaları üçün xarakterik kompromisləri əks etdirir. Saatda 70 kilometr maksimal sürət hədəfə yaxınlaşma və geri çəkilmə üçün kifayətdir, lakin müasir yaxın məsafəli hava müdafiə sistemlərinə qarşı platformanın yaşama şansını məhdudlaşdırır. Bu sürətdə PUA vizual və akustik olaraq aşkarlana bilər, xüsusilə iri ölçüləri və mühərriklərin səs-küyü nəzərə alındıqda. Buna görə “Qartal”ın taktiki istifadəsi ehtimal ki, birbaşa cəbhə xətti üzərində uçuş deyil, öz mövqelərindən bir neçə kilometr arxadan qalxış, relyefdən istifadə edərək yaxınlaşma və hədəf üzərində minimal vaxt keçirmə prinsipinə əsaslanır.
800 metrlik uçuş hündürlüyü taktiki zolaq üçün ağlabatan göstəricidir. Bu hündürlükdə PUA əksər atıcı silahların effektiv atəş məsafəsindən kənardadır, lakin idarəolunan hava müdafiə sistemləri üçün asan hədəfdir. Real döyüşdə uçuş hündürlüyü təhlükə mühitindən asılı olaraq kəskin dəyişir: düşmən hava hücumundan müdafiəsi zəifdirsə, PUA 800 metrdə rahat fəaliyyət göstərə bilər, lakin müasir qısa məsafəli zenit sistemləri mövcuddursa, hündürlük 100 ilə 200 metrə endirilməli və relyef örtüyündən istifadə olunmalıdır.
30 ilə 40 dəqiqəlik uçuş müddəti yükdən və uçuş profilindən asılı olaraq dəyişir. 3 kiloqramlıq döyüş yükü ilə 30 dəqiqə, yüksüz kəşfiyyat rejimində isə 40 dəqiqəyə yaxın uçuş gözlənilir. Qalxma və enmə, mövqeyə çatma və geri qayıtma vaxtı çıxıldıqdan sonra hədəf üzərində effektiv iş vaxtı təxminən 15 ilə 25 dəqiqə arasında olacaq. Bu, tək hədəfli zərbə missiyası və ya qısa müddətli artilleriya korreksiyası üçün kifayətdir, lakin uzunmüddətli müşahidə üçün məhduddur. Məhz bu məhdudiyyət “Qartal-M” versiyasının yaranma səbəbini izah edir.
15 kilometrlik döyüş radiusu idarəetmə kanalının məsafəsini əks etdirir. Bu, açıq ərazidə istiqamətli antenlərlə əldə edilə bilən nəzəri maksimumdur. Şəhər mühitində, dağlıq relyefdə və ya intensiv radioelektron mübarizə şəraitində bu rəqəm kəskin düşə bilər. Real döyüşdə 15 kilometrlik radiusun effektiv istifadəsi üçün ya yüksək nöqtədə yerləşdirilmiş yerüstü stansiya, ya da havada retranslyator lazımdır. Retranslyator funksiyasını başqa bir PUA və ya sabit nöqtədəki anten yerinə yetirə bilər.
“Qartal-M” kəşfiyyat versiyası isə eyni platforma əsasında hazırlanıb, lakin döyüş yükü əvəzinə təkmilləşdirilmiş elektro-optik sistem və əlavə enerji tutumu ilə konfiqurasiya olunub. 12 kiloqramlıq çəki zərbə versiyasından 1 kiloqram yüngüldür ki, bu da döyüş sursatının çıxarılması və onun yerinə əlavə batareyanın qoyulması ilə izah olunur. Nəticədə uçuş müddəti 80 dəqiqəyə, yəni zərbə versiyasının iki qatından çoxuna artırılıb. 30 kilometrlik uçuş məsafəsi isə idarəetmə kanalının gücləndirilmiş versiyasını və ya retranslyasiya imkanına işarə edir.
40 qat böyütmə qabiliyyəti zərbə versiyasının 10 qat böyütməsindən dörd dəfə artıqdır və bu, “Qartal-M”in əsas keyfiyyət sıçrayışıdır. 40 qat böyütmə 2 kilometr hündürlükdən nəqliyyat vasitəsinin tipini, hərbi texnikanın modelini və hətta fərdi avadanlıq detallarını müəyyən etməyə imkan verir. Bu səviyyədə optik sistem artilleriya korreksiyasında düşən mərmilərin hədəfdən sapma məsafəsini dəqiq ölçə bilər ki, bu da atəşin effektivliyini kəskin artırır.
Saatda 100 kilometrlik maksimal sürət zərbə versiyasından 30 kilometr daha yüksəkdir. Bu, kəşfiyyat versiyasının daha yüngül olması və aerodinamik yükün azalması ilə izah olunur. Daha yüksək sürət mövqeyə daha tez çatmaq, təhlükəli zonadan daha tez çıxmaq və geniş ərazini daha qısa zamanda əhatə etmək deməkdir. 2 kilometrlik uçuş hündürlüyü isə zərbə versiyasının 800 metrinə nisbətən əhəmiyyətli artımdır. Bu hündürlükdə PUA əksər yaxın məsafəli HHM sistemlərinin effektiv zonasından kənarda qalır, akustik aşkarlama demək olar ki, mümkünsüz olur və 40 qat böyütmə ilə hədəfin detallı görüntüsü əldə edilir.
“Qartal”ın iki versiyası birlikdə nəzərdən keçirildikdə vahid platforma üzərində modul missiya fəlsəfəsi aydın görünür. Eyni çərçivə, eyni mühərriklər, eyni avtopilot, lakin fərqli faydalı yüklər. Bu yanaşmanın bir neçə strateji üstünlüyü var. İstismar baxımından bölmə eyni ehtiyat hissələri, eyni texniki xidmət prosedurları və eyni operatorlar ilə hər iki versiyanı saxlaya bilər. Təlim baxımından bir platformada öyrənilən idarəetmə bacarıqları digərinə birbaşa keçir. Logistika baxımından eyni batareyalar, eyni şarj stansiyaları və eyni daşıma qutuları istifadə olunur. Taktiki baxımından isə komandirin əlində eyni uçuşda kəşfiyyat və ya zərbə seçimi olur, vəziyyətin tələbinə uyğun olaraq faydalı yük dəyişdirilə bilər.
“Qartal” platformasının döyüş dəyəri üç əsas taktiki funksiyada maksimum açılır. Birincisi, artilleriya və minaatan korreksiyası: stabil termal və gündüz görüntü ilə hədəf koordinatının çıxarılması, atəş nəticəsinin real vaxtda müşahidəsi və düzəliş məlumatının ötürülməsi. Bu funksiyada “Qartal-M” versiyası 40 qat böyütməsi, 80 dəqiqəlik uçuş müddəti və 2 kilometr uçuş hündürlüyü ilə xüsusilə effektivdir. İkincisi, sərhəd və obyekt mühafizəsi: gecə-gündüz patrul, geniş ərazinin sistematik müşahidəsi, şübhəli hərəkətin aşkarlanması və sürətli reaksiya qüvvələrinin istiqamətləndirilməsi. Üçüncüsü, seçmə zərbə: zərbə versiyası ilə aşkarlanmış hədəfə birbaşa sursat buraxılması. Bu üçüncü funksiya xüsusilə artilleriya ilə vurulması çətin olan və ya mülki infrastruktura yaxın yerləşən hədəflər üçün aktualdır, çünki 3 kiloqramlıq dəqiq yönləndirilmiş sursat artilleriya mərmisindən daha az “yan ziyan” yaradır.
Radioelektron mübarizə mühitində “Qartal”ın dayanıqlığı onun real döyüş dəyərini müəyyən edən ən kritik amildir. 13 kiloqramlıq platforma kiçik FPV tipli PUA-lardan fərqli olaraq daha böyük radioelektron iz yaradır, lakin eyni zamanda daha güclü rabitə avadanlığı, daha böyük anten və daha yüksək ötürücü gücü daşıya bilər. Bu, iki tərəfli qılıncdır: güclü siqnal daha uzaq məsafədən rabitə təmin edir, lakin eyni zamanda düşmənin siqnal kəşfiyyatı sistemi üçün daha asan aşkarlanır. Optimal həll tezlik çevikliyi, adaptiv güc idarəetməsi, istiqamətli anten şüaları və minimal telemetriya izi ilə qurulmuş rabitə kanalıdır. Peyk naviqasiyasının pozulduğu şəraitdə isə PUA-nın ətalətli naviqasiya, vizual odometriya və ya əvvəlcədən proqramlaşdırılmış marşrutla geri qayıtma qabiliyyəti həyati əhəmiyyət daşıyır.
“Qartal” ailəsinin ən güclü strateji mesajı onun Azərbaycanın digər PUA-ları ilə birlikdə vahid ekosistem daxilində təqdim edilməsidir. FPV tipli zərbə PUA-ları (“Batur”) cəbhə xəttində ani zərbə üçün, yüksək hündürlüklü önləyici (“Bars”) düşmən PUA-larına qarşı müdafiə üçün, “Quzğun” orta məsafəli seçmə zərbə üçün, “Qartal” isə uzunmüddətli kəşfiyyat və taktiki zərbə üçün nəzərdə tutulub. Bu sistemlər birlikdə pilotsuz döyüş əməliyyatlarının demək olar ki, bütün spektrini əhatə edir. Potensial alıcı ölkə üçün bu, tək məhsul deyil, inteqrasiya olunmuş həll əldə etmək imkanı deməkdir.
“World Defense Show” kimi nüfuzlu beynəlxalq platformada bu məhsulların nümayişi Azərbaycanın Yaxın Şərq və Şimali Afrika müdafiə bazarlarına ciddi ixrac iddiasını təsdiqləyir. Xüsusilə bölgədə artan pilotsuz sistemlərə tələb, həmçinin Azərbaycanın 2020-ci il müharibəsindən qazandığı praktiki təcrübənin marketinq dəyəri bu iddianı gücləndirir. “Qartal” platforması texniki göstəriciləri ilə dünya bazarındakı analoqları ilə rəqabət edə biləcək səviyyədədir, lakin son rəqabət üstünlüyü qiymət siyasəti, satış sonrası xidmət, ehtiyat hissəsi təminatı və ən əsası real döyüş şəraitində sübut edilmiş etibarlılıqdan asılı olacaq.
“Qartal” platformasının praktiki döyüş dəyəri nəhayətdə bir neçə açıq suala cavabdan asılıdır. Sursat buraxma mexanizmi ekstremal temperatur, toz və vibrasiya altında etibarlı işləyirmi? Elektron-optik stansiya laboratoriya şəraitində göstərilən performansı real döyüş mühitində, tüstü, toz, istilik dalğalanması və vibrasiya fonunda saxlaya bilirmi? Radioelektron mübarizə mühitində platformanın davranışı operatorun gözləntilərinə uyğundurmu? Seriyalı istehsal keyfiyyəti sərgi nümunəsinin standartını hər bir vahiddə təkrarlaya bilirmi? Bu suallara müsbət cavab verildikdə “Qartal” bölmə səviyyəsində kəşfiyyat-zərbə konturunun etibarlı elementinə çevrilir. Azərbaycanın 2020-ci il müharibəsindən qazandığı pilotsuz sistemlər təcrübəsi bu sualların cavablanması üçün digər ixracatçıların əlində olmayan unikal üstünlükdür və bu təcrübənin “Qartal”ın inkişafına nə dərəcədə inteqrasiya edildiyini zaman göstərəcək.
Firuz Bağırov
Ordu.az
