Səfərin zamanlamasının ən diqqətçəkən aspekti ABŞ-İran gərginliyinin pik nöqtəsində baş verməsidir. 2026-cı ilin əvvəlindən etibarən ABŞ administrasiyası İranın nüvə proqramına qarşı hərbi əməliyyat seçimini getdikcə daha açıq şəkildə müzakirə edir. İsrailin İranla bağlı hərbi planlamasının intensivləşməsi, ABŞ hərbi qüvvələrinin regionda yenidən yerləşdirilməsi və diplomatik kanalların daralması fonunda İrana qarşı hərbi zərbələrin endiriləcəyi ehtimalı beynəlxalq ekspert dairələrində ciddi şəkildə dəyərləndirilir. Belə bir məqamda Ermənistanın müdafiə nazirinin İrana səfər etməsi bir neçə ciddi sual doğurur: birincisi, Ermənistan İrana qarşı potensial hərbi əməliyyat barədə nə bilir və bu məlumatı İranla bölüşürmü? İkincisi, İran Ermənistandan öz şimal sərhədlərinin təhlükəsizliyi ilə bağlı hansı təminatları istəyir? Üçüncüsü, Ermənistan ABŞ ilə strateji tərəfdaşlıq qurmaqla yanaşı İranla hərbi əlaqələri paralel saxlamaqla hansı ikili oyunu oynayır?
Bu sualların kontekstini anlamaq üçün Ermənistan-ABŞ hərbi əməkdaşlığının son dönəmdəki sürətli inkişafına nəzər yetirmək lazımdır. ABŞ Ermənistana kəşfiyyat və zərbə tipli pilotsuz uçuş aparatları satıb ki, bu, Vaşinqtonun İrəvana hərbi-texnoloji dəstəyinin yeni səviyyəyə çatdığını göstərir. ABŞ istehsalı kəşfiyyat pilotsuz uçuş aparatları Ermənistana real vaxt rejimində geniş ərazini müşahidə etmək, hərbi hərəkətləri izləmək və kəşfiyyat məlumatları toplamaq imkanı verir. Zərbə tipli pilotsuz uçuş aparatları isə Ermənistanın hücum qabiliyyətini keyfiyyətcə yeni müstəviyə qaldırır. Bundan əlavə, ABŞ-nin vitse-prezidenti Cey Di Vensin İrəvana səfəri zamanı 10-dan artıq hərbi təyyarənin Ermənistana gəlməsi Vaşinqton-İrəvan hərbi əlaqələrinin miqyasını dramatik şəkildə nümayiş etdirib. Bu qədər sayda hərbi təyyarənin bir səfər çərçivəsində Ermənistana enməsi adi diplomatik vizitdən çox fərqlənir, bu, ya ciddi hərbi avadanlıq çatdırılmasına, ya hərbi personalın yerləşdirilməsinə, ya da birgə hərbi planlamanın aparılmasına işarə edir. İrəvanda ABŞ hərbi varlığının bu səviyyədə artması İranı birbaşa narahat edir, çünki Ermənistan İranın şimal sərhədində yerləşir və ABŞ-nin Ermənistanda hərbi infrastruktur yaratması Tehranın strateji dərinliyini ciddi şəkildə azaldır.
İranın Ermənistandan narahatlığı bir neçə konkret səbəbə əsaslanır. Birincisi, ABŞ-nin Ermənistanda hərbi mövcudluğunun artması İranı əhatə edən strateji “halqa”nın tamamlanması kimi qiymətləndirilir. ABŞ artıq İranın şərqində Əfqanıstana yaxın bazalara, cənubunda Fars körfəzindəki hərbi bazalara, qərbində İraqdakı hərbi qüvvələrə və İsraildəki strateji tərəfdaşlığa malikdir. Ermənistanın bu halqaya əlavə olunması İranı şimaldan da potensial təhdid altına alır. İkincisi, ABŞ-nin Ermənistana satdığı kəşfiyyat pilotsuz uçuş aparatları İranın şimal sərhədboyu hərbi infrastrukturunu, raket bazalarını, hava hücumundan müdafiə mövqelərini müşahidə etmək potensialına malikdir. Bu kəşfiyyat məlumatlarının ABŞ ilə paylaşılması ehtimalı Tehran üçün ciddi təhlükəsizlik narahatlığıdır. Üçüncüsü, İrana qarşı potensial hərbi əməliyyat ssenarisi çərçivəsində Ermənistan ərazisinin, hətta birbaşa istifadə olunmasa belə kəşfiyyat toplama, rabitə retranslyasiyası və ya fövqəladə hallarda aviasiya üçün alternativ eniş meydanı kimi istifadə olunma ehtimalı İranın strateji planlamasında nəzərə alınan amildir. Dördüncüsü, Ermənistan ərazisindəki ABŞ hərbi personalının sayının artması, birgə hərbi təlimlərin keçirilməsi və hərbi-texniki əməkdaşlığın genişlənməsi İranın ənənəvi olaraq öz “arxa həyəti” hesab etdiyi Cənubi Qafqazda ABŞ nüfuzunun güclənməsi kimi qiymətləndirilir.
Bu kontekstdə Papikyanın İrana səfəri bir neçə məqsədə xidmət edə bilər. Birinci ehtimal, Ermənistan İranı sakitləşdirməyə çalışır, yəni İrəvan Tehrana mesaj vermək istəyir ki, ABŞ ilə hərbi əməkdaşlıq İrana qarşı yönəlməyib, Ermənistan ərazisinin İrana qarşı hərbi əməliyyatlarda istifadə olunmayacağını təmin edir. Bu “sakitləşdirmə diplomatiyası” Ermənistan üçün həyati əhəmiyyət daşıyır, çünki İranla 44 kilometrlik ortaq sərhəd Ermənistanın xarici dünya ilə, xüsusilə İran üzərindən Asiya və Yaxın Şərqlə əlaqəsinin mühüm hissəsini təşkil edir. İranın qəzəblənməsi Ermənistan üçün ciddi təhlükəsizlik və iqtisadi nəticələr doğura bilər. İkinci ehtimal, İran Ermənistanı çağırıb, yəni Tehran Papikyanı səfərə dəvət edərək ABŞ-Ermənistan hərbi əlaqələrinin İranın təhlükəsizlik maraqlarına təsiri barədə izahat tələb edir. İranın bu cür birbaşa təmas axtarması Tehranın vəziyyəti nə dərəcədə ciddi qiymətləndirdiyini göstərər. İranın ABŞ-nin İrana qarşı potensial hərbi əməliyyat planlamasında Ermənistanın rolunu anlamaq istəməsi tamamilə məntiqlidir. Üçüncü ehtimal, səfər hərbi-texniki əməkdaşlıq müzakirələrini əhatə edir, İranın Ermənistana müəyyən hərbi texnologiyalar və ya avadanlıqlar təklif etməsi, xüsusilə Ermənistanın silahlanma ehtiyacları kontekstində, nəzərdən keçirilə bilər. İranın pilotsuz uçuş aparatları sahəsindəki təcrübəsi (“Şahed”, “Mohajer”, “Ababil” kimi sistemlər) Ermənistan üçün potensial maraq doğura bilər. Lakin ABŞ ilə sıx hərbi əməkdaşlıq quran Ermənistanın eyni zamanda ABŞ sanksiyaları altında olan İrandan hərbi texnologiya alması Vaşinqtonla münasibətləri ciddi şəkildə zədələyə bilər. Dördüncü ehtimal, səfər regional təhlükəsizlik müzakirələrini əhatə edir, Ermənistan və İranın Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik vəziyyətini, Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesini, Türkiyənin regional rolunu və digər strateji məsələləri müzakirə etməsi mümkündür.
Ermənistanın bu ikili yanaşması, bir tərəfdən ABŞ-dən hərbi texnologiya alaraq NATO yönümlü silahlanma, digər tərəfdən İranla hərbi əlaqələri saxlamaq ciddi strateji ziddiyyət yaradır. ABŞ İranı əsas regional rəqib və təhlükəsizlik təhdidi kimi görür, İrana qarşı geniş sanksiya rejimi tətbiq edir və potensial hərbi əməliyyat planlaşdırır. Bu şəraitdə ABŞ-nin hərbi texnologiya satdığı ölkənin müdafiə nazirinin İrana səfər etməsi Vaşinqtonda suallar doğuracaq. ABŞ-nin Ermənistana satdığı kəşfiyyat pilotsuz uçuş aparatlarının texniki parametrlərinin, uçuş xüsusiyyətlərinin və ya əməliyyat imkanlarının İranla paylaşılması ehtimalı, hətta bu ehtimal nə qədər kiçik olsa da, ABŞ kəşfiyyat dairələrinin narahatlığına səbəb olacaq. ABŞ hərbi texnologiya satışlarında “son istifadəçi sertifikatları” və texnologiyanın üçüncü tərəfə transferinin qadağası barədə ciddi şərtlər qoyur. Ermənistanın İranla hərbi əlaqələri bu şərtlərin pozulması riski kimi qiymətləndirilə bilər.
İranın öz perspektivindən baxıldıqda, Tehran Ermənistanla bu təmasdan bir neçə şeyi əldə etmək istəyə bilər. Birincisi, ABŞ-nin Ermənistanda hərbi varlığının dəqiq miqyası barədə məlumat, neçə hərbi personal, hansı avadanlıqlar, hansı bazalarda, hansı missiya ilə. İkincisi, ABŞ-nin Ermənistana satdığı pilotsuz uçuş aparatlarının texniki imkanları, əməliyyat radiusu, kəşfiyyat toplama qabiliyyəti barədə məlumat. Üçüncüsü, Ermənistanın ABŞ-yə İran barədə kəşfiyyat məlumatları verib-vermədiyi barədə təminat. Dördüncüsü, İrana qarşı potensial hərbi əməliyyat ssenarisi halında Ermənistanın mövqeyi, neytral qalacağımı, ABŞ-yə dəstək verəcəkmi, yoxsa İranla əməkdaşlıq edəcəkmi. Bu məsələlər İran üçün həyati strateji əhəmiyyət daşıyır və Papikyanın səfəri bu suallara cavab axtarmaq üçün ideal fürsətdir.
Azərbaycan perspektivindən Papikyanın İrana səfəri bir neçə aspektdən izlənilməlidir. Birincisi, Ermənistan-İran hərbi əlaqələrinin genişlənməsi Azərbaycanın cənub və qərb istiqamətlərindən gələ biləcək potensial təhdidlərin xarakterini dəyişdirə bilər. İranın Ermənistana hərbi texnologiya transferi, xüsusilə pilotsuz uçuş aparatları, ballistik raket texnologiyası və ya hava hücumundan müdafiə sistemləri sahəsində Ermənistanın hərbi potensialını artıra bilər. İkincisi, Ermənistanın ABŞ və İranla eyni zamanda hərbi əlaqə saxlaması İrəvanın regional oyunlarda “ikili agent” rolunu oynadığına işarə edir, bu, regiondakı bütün tərəflər üçün narahatedici vəziyyətdir. Üçüncüsü, İrana qarşı hərbi əməliyyat baş verərsə, Ermənistanın bu əməliyyatda hansı rolu oynayacağı, hətta passiv rol olsa belə Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik mühitinə birbaşa təsir edəcək. Dördüncüsü, İranın Ermənistandan narahatlığı və bu narahatlığın diplomatik kanallarla həll edilməsi Azərbaycan-İran münasibətlərinin dinamikasına da təsir göstərə bilər.
Papikyanın özünün siyasi profili də diqqətə layiqdir. Erməni mənbələrinin yazdığına görə, Papikyan 2020-ci il dekabrın 15-də Nikol Paşinyanın yanında Zəngəzurla bağlı müzakirələrdə iştirak edib və 44 günlük müharibə ilə bağlı Təhlükəsizlik Şurasının məlum iclasında da olub. Papikyanın bu kritik qərarlarla bağlı mövqeyi, onun hərbi və siyasi qərar qəbul etmə prosesindəki rolu göstərir ki, İrana səfər edən şəxs Ermənistanın ən həssas hərbi-siyasi məlumatlarına çıxışı olan yüksək rütbəli rəsmidir. Bu səviyyədə rəsminin İrana səfəri sadəcə nəzakət səfəri ola bilməz, arxasında ciddi strateji müzakirələr dayanmalıdır.
Sonda qeyd edək ki, Ermənistan müdafiə naziri Suren Papikyanın İrana səfəri ABŞ-İran gərginliyinin pik nöqtəsində, ABŞ-nin Ermənistana kəşfiyyat və zərbə pilotsuz uçuş aparatları satdığı, İrəvana 10-dan artıq hərbi təyyarənin gəldiyi və İranın Ermənistandan ciddi narahatlıq keçirdiyi bir dövrdə baş verir. Səfər barədə heç bir rəsmi açıqlamanın olmaması onun həssaslığını artırır. Ermənistan bir tərəfdən ABŞ-dən hərbi texnologiya alaraq Qərbə inteqrasiya olunmağa çalışır, digər tərəfdən İranla hərbi əlaqələri saxlayaraq regional balans oyunu oynayır. Bu ikili yanaşma həm Vaşinqtonda, həm Tehranda, həm də Bakıda suallar doğurur. Azərbaycan bu prosesləri yaxından izləməli, Ermənistanın regional oyunlardakı mövqeyini dəqiq analiz etməli və öz müdafiə imkanlarını bütün potensial ssenariləri əhatə edən şəkildə güclü saxlamağa davam etməlidir.
Aqil Məmmədov
Ordu.az
