Gövdənin ümumi forması ilk baxışda diqqəti çəkən elementdir. Mərkəzi korpus yumurtavari, qabarıq örtüklə qapadılıb ki, bu həll bir neçə paralel məqsədə xidmət edir. Birincisi, aerodinamik müqavimətin azaldılmasıdır: düz, kəskin kənarlı gövdə sürət artdıqca havada turbulensiya yaradır, halbuki yumurtavari forma axını daha hamar paylaşdıraraq enerjinin boş yerə xərclənməsini azaldır. Bu, xüsusilə küləkli şəraitdə uçuş zamanı sabitliyin qorunması üçün vacibdir, çünki kəşfiyyat PUA-sı çox vaxt açıq ərazidə, təpəliklərdə və ya dəniz yaxınlığında küləyin güclü olduğu zonalarda istifadə olunur. İkincisi, daxili elektronikanın qorunmasıdır: uçuş idarəetmə lövhəsi, qəbuledici-ötürücü bloku, naviqasiya modulu və enerji paylama sistemi bu örtüyün altında yerləşir. Döyüş mühitində toz, qum, yağış, sıçrayan torpaq hissəcikləri və hətta kiçik qəlpələr avionikaya birbaşa təsir edə bilər, qapalı gövdə bu riskləri əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Üçüncüsü, istilik idarəetməsidir: qapalı gövdə daxilində havanın hərəkəti nəzarət altına alına bilər, kritik komponentlərin həddindən artıq qızmasının və ya soyuq şəraitdə donmasının qarşısı passiv və ya aktiv ventilyasiya ilə alına bilər. Bununla belə, qapalı gövdə həm də istilik tələsi yarada bilər, xüsusilə isti iqlimlərdə, bu səbəbdən ventilyasiya dəliklərinin düzgün yerləşdirilməsi mühəndislik baxımından həlledici məsələdir.
Qolların konstruksiyası platformanın struktural fəlsəfəsi haqqında vacib məlumat verir. Dörd uzun, nisbətən nazik qol görünür ki, bunlar mərkəzi gövdədən xeyli uzağa uzanır. Bu həll bir neçə texniki üstünlük yaradır. Pərlərin gövdədən uzaqda yerləşməsi hava axınlarının qarşılıqlı müdaxiləsini azaldır, yəni bir pərin yaratdığı aşağıyönlü axın digər pərin və ya gövdənin effektivliyinə mənfi təsir göstərmir. Bu, enerji effektivliyini artırır və uçuş müddətini uzadır. Eyni zamanda uzun qollar vibrasiya ötürmə xəttini uzadır ki, bu da mərkəzdə yerləşən kamera gimbalına çatan vibrasiyanın amplitudunu azaldır. Kəşfiyyat platforması üçün stabilizasiya keyfiyyəti birbaşa əməliyyat effektivliyinə təsir edir, çünki titrəyən görüntü hədəfin tanınmasını, koordinatların çıxarılmasını və video axınının keyfiyyətini aşağı salır. Lakin uzun qolların zəif nöqtəsi mexaniki dözümlülükdür: sahədə daşınma, eniş zamanı zərbə, sıx ərazidə manevrləmə və tez-tez quraşdırma-sökülmə prosesində bu qollar qırılma və ya əyilmə riski daşıyır. Seriyalı istehsalda bu problemin həlli üçün adətən karbon lifli kompozit materiallar, qatlanan qol mexanizmləri və tez dəyişdirilə bilən modul qol konstruksiyaları istifadə olunur. Qolların qatlanan olub-olmaması məlum deyil, lakin seriyalı taktiki platforma üçün qatlanan mexanizm demək olar ki, zəruridir, çünki operatorun PUA-nı çanta və ya konteynerə yerləşdirib sahəyə daşıması, orada sürətlə quraşdırıb uçurması taktiki çevikliyin əsas şərtidir.
Alt hissədə yerləşən elektro-optik modul bu platformanın funksional nüvəsidir. Təqdimatda iki oxlu stabilizasiyalı gimbal üzərində quraşdırılmış sensor bloku görünür ki, bu blokun tərkibində çox güman ki, gündüz kamerası və termal kamera kombinasiyası var. İkili sensor paketi müasir taktiki kəşfiyyat PUA-ları üçün standart konfiqurasiya hesab olunur, çünki gündüz vaxtı yüksək keyfiyyətli optik görüntü əldə edilir, gecə vaxtı və ya aşağı görünmə şəraitində isə termal kamera əməliyyat davamlılığını təmin edir. Modulun ön hissəsində qırmızı rəngli filtr və ya örtük görünür ki, bu, lazer məsafəölçən, lazer işıqlandırıcı və ya infraqırmızı işıqlandırıcı ola bilər. Lazer məsafəölçən hədəfə olan məsafəni dəqiq ölçərək artilleriya korreksiyası və ya koordinat çıxarma üçün istifadə olunur. Lazer işıqlandırıcı isə gecə vaxtı hədəfi “işıqlandıraraq” kameranın daha yaxşı görüntü əldə etməsinə kömək edir. Görüntüyə əsasən bunlardan hansının olduğunu dəqiq müəyyən etmək mümkün deyil, lakin hər iki variantda bu sensor paketi platformanın “sırf kəşfiyyat” deyil, “kəşfiyyat və hədəf təyinatı” funksiyasını daşıdığını göstərir.
Gimbalın stabilizasiya keyfiyyəti kəşfiyyat platformasının əməliyyat effektivliyinin ən həlledici göstəricilərindən biridir. İki oxlu gimbal əsas vibrasiya və əyilmə hərəkətlərini kompensasiya edir, lakin üç oxlu gimbal həm də fırlanma oxu üzrə sabitlik təmin edərək daha yüksək keyfiyyətli görüntü verir. Təqdimatda iki oxlu sistem görünür ki, bu, çəki və mürəkkəblik baxımından optimallaşdırma qərarıdır: üçüncü ox əlavə kütlə, enerji tələbi və mexaniki mürəkkəblik deməkdir. Taktiki tətbiqdə iki oxlu gimbal çox vaxt kifayət edir, xüsusilə PUA nisbətən sabit asılı qalma rejimində müşahidə aparırsa. Lakin sürətli hərəkət zamanı və ya güclü küləkdə iki oxlu gimbalın məhdudiyyətləri daha aydın hiss olunur. Böyütmə gücü də kritik parametrdir: yüksək optik böyütmə hədəfi uzaqdan tanımağa imkan verir ki, bu da PUA-sın düşmənin əks-dron vasitələrinin əhatə dairəsinə daxil olma ehtiyacını azaldır. Lakin yüksək böyütmə böyük linza, ağır optik blok və daha həssas stabilizasiya tələb edir ki, bu da yenə çəki və enerji məsələsinə qayıdır.
Böyütmə gücü də kritik parametrdir: yüksək optik böyütmə hədəfi uzaqdan tanımağa imkan verir ki, bu da PUA-nın düşmənin antidron vasitələrinin əhatə dairəsinə daxil olma ehtiyacını azaldır. Lakin yüksək böyütmə böyük linza, ağır optik blok və daha həssas stabilizasiya tələb edir ki, bu da yenə çəki və enerji məsələsinə qayıdır. 10 kilometrlik əməliyyat radiusu bu platformanı ön xətt taktiki kəşfiyyat sinfinə yerləşdirir. Bu məsafə tipik olaraq tabor və ya briqada səviyyəsində taktiki dərinliyə müşahidə aparmaq üçün kifayətdir: düşmənin yaxın arxa xətti, mövqeləri, hərəkət marşrutları, artilleriya mövqeləri və ehtiyat qüvvələri bu radiusda izlənə bilər. Lakin 10 kilometr həm də ciddi rabitə problemi deməkdir. Videosiqnalın yüksək keyfiyyətlə, minimal gecikmə ilə və dayanıqlı şəkildə on kilometr məsafəyə ötürülməsi adi çoxistiqamətli antenlərlə mümkün deyil. Bu məsafədə istiqamətli antenlər, retranslyasiya stansiyaları, tezlik çevikliyi olan rabitə kanalları və videonun adaptiv sıxılma texnologiyaları tələb olunur. Radioelektron müdaxilə mühitində isə bu məsafədə rabitə kanalının qorunması daha da çətinləşir, çünki siqnalın gücü məsafənin kvadratı ilə düşür və düşmənin müdaxilə siqnalı PUA-nın qəbuledicisini daha asan məhdudlaşdıra bilir. Bu baxımdan platformanın rabitə həllinin texnoloji səviyyəsi, kriptoqoruma imkanları və müdaxilə şəraitində alternativ naviqasiya rejimlərinin mövcudluğu əməliyyat etibarlılığının açar göstəriciləridir.
Döyüş başlığı daşıma qabiliyyəti bu platformanın yalnız kəşfiyyat deyil, həm də zərbə funksiyası daşıya biləcəyi deməkdir. 1,4 kq-dan artıq yük C4 partlayıcısı ilə təchiz olunmuş döyüş başlığı kimi təsvir edilir ki, bu da platformanın müəyyən konfiqurasiyalarda kamikadze və ya sursat buraxma rejimində istifadə olunma potensialını ortaya qoyur. Lakin bu veriyada PUA-nın alt hissəsində sursat asma mexanizmi və ya buraxma qurğusu görünmür, bu da iki ehtimal yaradır: ya sursat birbaşa gövdəyə bərkidilərək kamikadze rejimində istifadə olunur, ya da buraxma mexanizmi modul olaraq sonradan əlavə edilir. Birinci variant PUA-nı birdəfəlik istifadə vasitəsinə çevirir ki, bu da bahalı elektro-optik modul və stabilizasiyalı gimbal daşıyan platformada iqtisadi baxımdan sərfəli deyil. İkinci variant daha məntiqlidir: platforma əsas konfiqurasiyada kəşfiyyat aparır, lazım olduqda isə sursat buraxma modulu əlavə edilərək zərbə funksiyası aktivləşdirilir. Bu cür modulyar yanaşma müasir taktiki PUA-ların əsas inkişaf istiqamətlərindən biridir və “Qırğı-S”in bu prinsipə uyğun qurulub-qurulmaması platformanın çevikliyini müəyyən edən vacib sualdır.
Saatda 90 kilometr maksimal sürət bu sinif üçün orta göstəricidir. Müqayisə üçün, tipik taktiki kəşfiyyat kvadrokopterləri saatda 60 ilə 120 kilometr diapazonunda sürət göstərir. 90 kilometr hədəfə sürətli çatma üçün kifayət edir, lakin sürətli FPV PUA-larını ələ keçirmək üçün kifayət deyil ki, bu da “Qırğı-S”in əsas rolunun önləmə deyil, kəşfiyyat olduğunu bir daha təsdiq edir. Sürətin artırılması enerji sərfiyyatını kəskin şəkildə yüksəldir, çünki aerodinamik müqavimət sürətin kvadratı ilə mütənasib artır. Yəni sürəti iki dəfə artırmaq üçün dörd dəfə çox enerji lazımdır. Bu fiziki məhdudiyyət bütün çoxrotorlu platformalar üçün keçərlidir və “Qırğı-S”in aerodinamik gövdə örtüyü məhz bu problemi yumşaltmaq üçün seçilmiş həlldir.
Enerji təchizatı məsələsi bu platformanın əməliyyat profilini birbaşa formalaşdırır. Çoxrotorlu sistemlərdə uçuş müddəti əsasən üç amildən asılıdır: platformanın ümumi çəkisi, uçuş rejimi və batareyanın enerji tutumu. Kəşfiyyat tapşırığında PUA adətən hədəf əraziyə uçur, müəyyən müddət asılı qalaraq müşahidə aparır və geri qayıdır. Bu dövrədə ən çox enerji sərf edən mərhələ asılı qalma rejimidir, çünki PUA öz çəkisini daim kompensasiya etməlidir. 10 kilometr əməliyyat radiusu gedib-qayıtma üçün 20 kilometr uçuş məsafəsi deməkdir, üstəgəl müşahidə müddəti. Əgər platformanın uçuş müddəti 30 ilə 45 dəqiqə arasındadırsa ki, bu sinif üçün tipik göstəricidir, o zaman hədəf ərazidə səmərəli müşahidə üçün qalan vaxt məhduddur. Batareya texnologiyasının inkişafı, xüsusilə yüksək enerji sıxlığına malik lityum-polimer və ya silisium-anodlu sistemlərin tətbiqi bu məhdudiyyəti gələcəkdə yumşalda bilər, lakin hazırkı texnoloji səviyyədə enerji hər çoxrotorlu platformanın əsas məhdudiyyət nöqtəsi olaraq qalır.
Sağqalma qabiliyyəti baxımından bu platformanın döyüş mühitində üzləşəcəyi əsas təhdidlər radioelektron müdaxilə, akustik aşkarlama və vizual müşahidədir. Qara rəngli gövdə vizual maskalanmaya müəyyən dərəcədə kömək edir, xüsusilə alçaq buludluq və ya alatoranlıq şəraitində, lakin gün işığında parlaq səmada qara siluet əksinə daha aydın seçilə bilər. İdeal həll əməliyyat mühitinə uyğun dəyişdirilə bilən örtüklər olardı: qışda ağ, yayda yaşıl-qəhvəyi, gecə isə matlaşdırılmış tünd rəng. Akustik iz baxımından pərlərin ölçüsü və fırlanma sürəti əsas amildir. Böyük pərlər aşağı dövrdə eyni itələməni yaratdığından daha az səs buraxır, lakin platformanın ölçüsünü böyüdür. “Qırğı-S”in pərləri nisbətən böyük görünür ki, bu da akustik izin azaldılmasına müsbət təsir edə bilər. Radio iz isə PUA-nın ötürücüsünün gücü, modulyasiya tipi, tezlik diapazonu və ötürmə rejimindən asılıdır. Daimi video yayımı güclü radio izi yaradır və düşmənin radio-texniki kəşfiyyat vasitələri tərəfindən asanlıqla aşkarlana bilər. Bu riski azaltmaq üçün müasir sistemlər intervallı ötürmə, istiqamətli antenlər, yayılmış spektr texnologiyaları və şifrəli kanal istifadə edir.
Dünya analoqları ilə müqayisə apardıqda “Qırğı-S” funksional olaraq bir neçə tanınmış platformaya yaxındır. Türkiyənin STM şirkətinin istehsal etdiyi “Alpagu” və “Kargu” seriyası oxşar sinif çoxrotorlu taktiki PUA-lardır, lakin bunlar daha çox kamikadze funksiyasına optimallaşdırılıb. Çinin “DJI Matrice” seriyası kommersiya bazasında qurulmuş, lakin hərbiləşdirilmiş variantları mövcud olan platformalardır ki, dünya üzrə bir çox qeyri-dövlət aktorları və bəzi nizami ordular tərəfindən geniş istifadə olunur. Lakin DJI platformalarının əsas zəifliyi istehsalçının proqram təminatı üzərində nəzarəti, potensial arxa qapılar və radioelektron müdaxiləyə qarşı məhdud dözümlülükdür. ABŞ-nin “Skydio” şirkətinin X2D modeli yüksək avtonomluq və süni zəka əsaslı manevrləmə qabiliyyəti ilə fərqlənir, lakin qiyməti əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir. İsrailin bir çox şirkəti, məsələn “Elbit Systems”in “Thor” mini PUA-sı kəşfiyyat sinifində güclü rəqibdir. Polşanın “WB Group” şirkətinin “FlyEye” sistemi isə sabit qanadlı platformada oxşar kəşfiyyat funksiyalarını həyata keçirir, lakin çoxrotorlu platformanın asılı qalma üstünlüyündən məhrumdur. “Qırğı-S”in bu rəqiblər arasında mövqeyi əsasən üç amillə müəyyən olunacaq: elektro-optik modulun keyfiyyəti və böyütmə gücü, rabitə kanalının etibarlılığı və radioelektron mübarizə mühitində dayanıqlığı, platforma qiymətinin rəqiblərlə müqayisədə uyğunluğu. Əgər “Qırğı-S” orta keyfiyyətli sensor paketi ilə aşağı qiymətdə təklif olunursa, bu onu kütləvi tətbiq üçün cəlbedici edir. Əgər yüksək keyfiyyətli sensor paketi ilə təqdim olunursa, o zaman qiymət artır və rəqabət daha ciddiləşir.
Ukrayna-Rusiya müharibəsinin təcrübəsi bu sinif platformaların döyüş mühitində necə istifadə olunduğunu real məlumatlarla göstərir. Hər iki tərəf kəşfiyyat PUA-larını kütləvi şəkildə artilleriya korreksiyası, mövqe müşahidəsi, hədəf təyinatı və zərərin qiymətləndirilməsi üçün istifadə edir. Bu təcrübə bir neçə vacib dərs verir. Birincisi, PUA-lar istehlak materialıdır və yüksək itki tempinə hazır olmaq lazımdır, buna görə platformanın ucuzluğu və sürətli bərpası strateji əhəmiyyət daşıyır. İkincisi, radioelektron müdaxilə intensivliyi son dərəcə yüksəkdir və rabitə kanalının dayanıqlığı olmadan ən yaxşı kamera belə faydasızdır. Üçüncüsü, operatorların hazırlıq səviyyəsi platformanın texniki imkanları qədər vacibdir, təcrübəli operator məhdud platformadan maksimum nəticə çıxara bilir, təcrübəsiz operator isə ən yaxşı platformanı tez itirir. Bu dərslər “Qırğı-S” kimi platformanın real döyüş dəyərini qiymətləndirərkən nəzərə alınmalıdır.
İstehsal texnologiyası baxımından şəkildəki gövdə örtüyünün səthi hamar və bərabər görünür ki, bu, ya inyeksiya qəlibləmə, ya da kompozit “lay-up” texnologiyası ilə hazırlanıb. Üçölçülü çap texnologiyası da mümkündür, lakin böyük seriyalı istehsal üçün inyeksiya qəlibləmə daha sürətli və ucuzdur. Qolların materialı çox güman ki, karbon lifli kompozitdir, çünki bu material yüksək möhkəmlik-çəki nisbəti təmin edir. Mühərriklərin tipi dəqiq bilinmir, lakin bu sinifdə adətən permanent maqnitli mühərriklər istifadə olunur ki, bunlar yüksək effektivlik, uzun ömür və etibarlılıq təmin edir. Elektron sürət tənzimləyicilərinin keyfiyyəti, uçuş idarəetmə lövhəsinin alqoritmlərinin optimallaşdırılmış səviyyəsi və sensorların kalibrləmə dəqiqliyi platformanın uçuş xarakteristikalarına birbaşa təsir edən, lakin xaricdən görünməyən komponentlərdir.
Modulyarlıq bu platformanın kommersiya potensialı üçün həlledici amildir. Əgər “Qırğı-S” müxtəlif sensor paketlərini, rabitə modullarını, enerji bloklarını və yük daşıma konfiqurasiyalarını dəstəkləyirsə, o zaman müxtəlif müştərilərin ehtiyaclarına uyğunlaşdırıla bilər. Məsələn, bir müştəri yüksək keyfiyyətli termal kamera ilə gecə kəşfiyyatı üçün, digəri sadə gündüz kamerası ilə ümumi müşahidə üçün, üçüncüsü isə sursat buraxma modulu ilə yüngül zərbə tapşırıqları üçün istifadə edə bilər. Belə çeviklik platformanın bazar potensialını genişləndirir və istehsal həcmini artıraraq vahid qiymətini aşağı salır. Əks halda, dar funksiyalı, tək konfiqurasiyalı platforma məhdud müştəri bazasına xidmət edər ki, bu da iqtisadi dayanıqlığı azaldır.
Beləliklə, “Qırğı-S” Azərbaycanın taktiki PUA istehsalında yalnız kamikadze və FPV PUA-ları ilə məhdudlaşmadığını, daha mürəkkəb kəşfiyyat-müşahidə platformaları yaratmaq iqtidarında olduğunu nümayiş etdirir. Platformanın aerodinamik gövdəsi, stabilizasiyalı elektro-optik modulu, 10 kilometrlik əməliyyat radiusu və döyüş başlığı daşıma qabiliyyəti onu çoxfunksiyalı taktiki vasitə kimi mövqeləşdirir. Lakin sərgi stendindən döyüş meydanına keçid prosesində platformanın real sınaqdan keçirilməsi, radioelektron müdaxilə mühitində dayanıqlığının yoxlanılması, seriyalı istehsal sabitliyinin təmin edilməsi və operator hazırlığı proqramının qurulması vacib addımlardır. Sözügedən nümunə konstruktiv baxımdan düzgün istiqamətdə irəliləyən, lakin hələ real döyüş təcrübəsi ilə inkişafa ehtiyacı olan perspektivli platformadır. Bu sistemin uğuru təkcə gövdənin və gimbalın keyfiyyətindən deyil, arxasındakı rabitə həllinin etibarlılığından, sensor paketinin səviyyəsindən, proqram təminatının mükəmməlliyindən və ən əsası sahədə istifadə edən operatorların peşəkarlığından asılı olacaq.
Firuz Bağırov
Ordu.az
