Azərbaycan Ordusunun son illərdə şəbəkə mərkəzli əməliyyat konsepsiyasına keçidi fonunda bu tip sistemlərin alınması məntiqidir. Bu konsepsiyanı daha dərindən açaq. Şəbəkə mərkəzli müharibə döyüş meydanında bütün elementlərin (kəşfiyyat, komandanlıq, atəş, logistika) vahid rəqəmsal şəbəkə vasitəsilə birləşdirilməsini nəzərdə tutur. Bu modeldə PUA hədəfi aşkarlayır, məlumat anında komanda mərkəzinə çatır, komanda mərkəzi ən uyğun atəş vasitəsini (minaatan, haubitsa, raket, aviasiya) seçir və atəş əmrini verir, bütün proses saniyələrlə ölçülür. SAM-120 bu şəbəkəyə ideal inteqrasiya olunur, çünki rəqəmsal atəşi idarəetmə sistemi standart hərbi rabitə protokollarını dəstəkləyir. Azərbaycanın 2020-ci il müharibəsində PUA-artilleriya sinxronizasiyasında göstərdiyi uğur bu konsepsiyanın real döyüş şəraitində nə qədər effektiv olduğunu sübut etdi. SAM-120-nin bu ekosistemə əlavə edilməsi atəş gücünün sürətini, dəqiqliyini və çevikliyini bir pillə daha yüksəldəcək.
96 ədəd sistemin operativ yerləşdirilməsini də daha detallı modelləşdirmək lazımdır. Standart NATO artilleriya təşkilatlanmasında bir minaatan batareyası adətən 4-6 sistem, bir divizion isə 12-18 sistem əhatə edir. 96 ədəd SAM-120 bu məntiqlə təxminən 5-8 divizion və ya 16-24 batareya təşkil edə bilər. Bu say Azərbaycanın əsas əməliyyat istiqamətlərinin hər birinə ən azı bir neçə batareya yerləşdirməyə imkan verir. Praktiki olaraq bu o deməkdir ki, cəbhə xəttinin hər hansı seqmentində əlavə artilleriya dəstəyinə ehtiyac yarandıqda, yaxın mövqedə SAM-120 batareyası hazır olacaq. Üstəlik, sistemin mobil olması ehtiyat batareyalarının sürətlə tələb olunan istiqamətə yönləndirilməsinə imkan verir, bu, isə “atəş ehtiyatı” konsepsiyasıdır.
Atəş sıxlığı hesablamalarını konkretləşdirək. 96 ədəd SAM-120, hər biri dəqiqədə orta hesabla 12 atəş tempi ilə, birgə dəqiqədə 1152 mərmi buraxmaq qabiliyyətinə malikdir. Bu rəqəm nəzəridir, real əməliyyat şəraitində bütün sistemlər eyni anda atəş açmayacaq. Lakin hətta 96 sistemin yarısının (48 vahidin) eyni vaxt ərzində fəal olması dəqiqədə 576 mərmi deməkdir. Bu atəş sıxlığı müdafiə xəttini yaran düşmən hücumunu dayandırmaq, toplanan qüvvəni dağıtmaq və ya öz hücumunun artilleriya hazırlığını təmin etmək üçün kifayətdir. Xüsusilə idarəolunan mərmilərlə bu atəşin bir hissəsi yüksək dəyərli hədəflərə (komanda idarəetmə məntəqələri, rabitə qovşaqları, logistika mərkəzləri) yönləndirilsə, düşmənin komanda-idarəetmə sisteminə ciddi zərbə vurmaq mümkündür.
Müqaviləni maliyyə perspektivindən də açaq. 96 sistemə bölündükdə hər bir vahidin dəyəri təxminən 2,19 milyon avroya bərabər olur. Lakin bu rəqəm yalnız “dəmir”in qiymətini əks etdirmir, ehtimal ki, müqaviləyə ilkin sursat ehtiyatı (hər sistem üçün müəyyən sayda müxtəlif növ mərmi), ehtiyat hissələri paketi (ilk 3-5 il üçün texniki xidmət materialları), təlim proqramı (operatorlar, texniki heyət, komandirlər üçün kurslar), texniki xidmət müqaviləsi (istehsalçının texniki dəstəyi), simulyator sistemi (virtual təlim platforması), sənədləşdirmə (texniki təlimatlar, əməliyyat prosedurları), inteqrasiya dəstəyi (mövcud komanda-idarəetmə sistemləri ilə birləşdirmə) daxildir. Bu “tam paket” yanaşması müasir silah satışlarının standart modelidir və Azərbaycanın uzunmüddətli istismar etibarlılığını təmin edir. Əgər müqavilə çərçivəsində texnoloji transfer komponenti də varsa , (məsələn, Azərbaycanda mərmi istehsalı, ehtiyat hissələri montajı və ya texniki xidmət bazasının qurulması) bu, maliyyə investisiyasının geri dönüşünü əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq.
Texnoloji transfer ehtimalına gəldikdə isə bu həcmdə müqavilə Slovakiyanın müdafiə sənayesi üçün böyük rəqəmdir. Bu, “ZTS Special” şirkətinin illik dövriyyəsinə nisbətdə çox əhəmiyyətli həcmdir. Belə böyük müqavilələrdə alıcı ölkə adətən “offset” tələbləri irəli sürür, ya birbaşa texnoloji transfer, ya birgə istehsal, ya da müqavilə dəyərinin müəyyən faizinin alıcı ölkənin sənayesinə geri investisiya edilməsi nəzərdən keçirilir. Azərbaycanın müdafiə sənayesi bazası nəzərə alındıqda, mümkün “offset” istiqamətləri bunlar ola bilər: 120 mm mərmilərin Azərbaycanda lisenziyalı istehsalı (bu, uzunmüddətli sursat asılılığını aradan qaldırar), ehtiyat hissələrinin yerli montajı və keyfiyyət nəzarəti, texniki xidmət və təmir bazasının Azərbaycanda qurulması (bu, Slovakiyadan asılılığı azaldır və reaksiya vaxtını qısaldır), gələcək modifikasiyalar üçün birgə dizayn və inkişaf. Xüsusilə 120 mm mərmi istehsalı strateji əhəmiyyət daşıyır. Müharibə şəraitində sursat istehlakı eksponensial artır və xarici təchizatdan asılılıq kritik zəiflik yaradır. Yerli istehsal qabiliyyəti bu zəifliyi aradan qaldırır.
Müqavilənin geosiyasi konteksti də vacibdir. Slovakiya NATO və Avropa İttifaqı üzvüdür. Azərbaycanın NATO üzvü ölkədən bu həcmdə hərbi texnika alması bir neçə mesaj daşıyır. Birincisi, Azərbaycan silah təchizat mənbələrini şaxələndirməyə davam edir, Rusiya, Türkiyə, İsrail, Pakistan mənbələrinin yanında indi Mərkəzi Avropa da əlavə olunur. Bu diversifikasiya strateji asılılığı azaldır. İkincisi, NATO standartlı sistemlərin alınması Azərbaycanın NATO ilə qarşılıqlı əməliyyat qabiliyyətini artırır, bu, Alyansla tərəfdaşlığın texniki bazasını gücləndirir. Üçüncüsü, Avropa İttifaqı üzvü ölkənin Azərbaycana bu həcmdə silah satışı Brüsseldən açıq və ya gizli razılıq tələb edir, yəni bu müqavilənin mövcudluğu Aİ-nin Azərbaycana münasibətində müəyyən istiləşmə siqnalıdır. Dördüncüsü, Slovakiya üçün bu müqavilə öz müdafiə sənayesinin ixrac portfelini genişləndirmək və Qafqaz-Mərkəzi Asiya bazarına çıxış əldə etmək imkanıdır.
Müasir müharibədə artilleriyanın rolu dəyişib. Ukrayna müharibəsi göstərdi ki, artilleriya hələ də “döyüş meydanının kralı”dır, lakin bu “kral” artıq tək başına deyil, rəqəmsal şəbəkənin, PUA-ların, peyk kəşfiyyatının və süni zəkanın əhatəsindədir. Bu kontekstdə artilleriya sistemlərinin dəyəri beş parametrlə ölçülür: atəş tempi (dəqiqədə neçə mərmi), dəqiqlik (hədəfdən orta kənarlaşma), mobillik (mövqe dəyişmə sürəti), sağqalma (əks-batareya atəşindən qaçma qabiliyyəti) və şəbəkə inteqrasiyası (kəşfiyyat-atəş dövriyyəsinə qoşulma). SAM-120 bu beş parametrin hamısında klassik minaatanlardan üstündür: atəş tempi 3-4 dəfə yüksəkdir, dəqiqlik rəqəmsal idarəetmə və avtomatlaşdırılmış nişan alma sistemi sayəsində əhəmiyyətli dərəcədə yaxşıdır, mobillik kompakt ölçü və sürətli yerləşdirmə qabiliyyəti sayəsində yüksəkdir, sağqalma sürətli atəş dövriyyəsi və “vur və qaç” taktikası ilə artıb, şəbəkə inteqrasiyası isə sistemin dizaynının ayrılmaz hissəsidir.
Əks-batareya mübarizəsi kontekstində SAM-120-nin sağqalma qabiliyyəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müasir döyüş meydanında əks-batareya radarları, məsələn, ABŞ istehsalı AN/TPQ-36 və ya İsrail istehsalı EL/M-2084 tipli sistemlər artilleriya mərmilərin trayektoriyasını izləyərək atəş mövqeyini saniyələr ərzində hesablaya bilir. Cavab atəşi isə bir neçə dəqiqə ərzində gəlir. Bu şəraitdə artilleriya sisteminin sağqalması birbaşa “mövqedə qalma müddəti” ilə bağlıdır. SAM-120-nin yüksək atəş tempi və sürətli yerləşmə/toplanma imkanı “mövqedə qalma müddəti”ni minimuma endirir: sistem 2-3 dəqiqədə yerləşir, 30-60 saniyədə atəş dövriyyəsini tamamlayır, 2-3 dəqiqədə toplanaraq mövqeyi tərk edir. Bütün dövriyyə 5-7 dəqiqədir, əks-batareya cavab atəşi adətən 4-8 dəqiqə tələb edir. Bu “vaxt yarışı”nda SAM-120 üstünlüyə malikdir.
Sistemin zirehli platformalara inteqrasiyası ehtimalını da nəzərdən keçirək. SAM-120 həm yedəkdə daşınan, həm də özüyeriyən (zirehli şassi üzərində quraşdırılmış) variantda istehsal oluna bilər. Əgər Azərbaycan özüyeriyən variantı seçibsə, bu, sistemin taktiki dəyərini daha da artırar. Zirehli şassi üzərindəki minaatan heyəti yüngül silah atəşindən, mərmi qəlpələrindən və bəzi hallarda kiçik kalibrli toplardan qoruyur. Eyni zamanda, özüyeriyən variant mövqe dəyişmə sürətini artırır, yedəkdə daşınan variantda minaatanı nəqliyyat vasitəsinə yükləmək, daşımaq və yeni mövqedə boşaltmaq lazımdır, özüyeriyən variantda isə sistem öz gücü ilə hərəkət edir. Bu, xüsusilə sürətli manevr müharibəsində düşmənin əks-hücumu zamanı geri çəkilmə, yeni müdafiə xəttinin tez qurulması, hücum əməliyyatında irəliləyən qüvvələrə fasiləsiz atəş dəstəyi kritik üstünlükdür.
Müqavilənin digər aspekti müdafiə sənayesi diplomatiyasıdır. Ər-Riyad kimi qlobal platformada imzalanması Azərbaycanın müdafiə bazarında aktiv oyunçu olduğunu göstərir. Sərgi diplomatiyası müasir müdafiə əlaqələrinin mühüm elementidir: böyük sərgilərdə imzalanan müqavilələr həm real biznes sənədi, həm də siyasi siqnaldır. Azərbaycanın Slovakiya ilə bu müqaviləni məhz Ər-Riyadda – Körfəz ölkələrinin, NATO müttəfiqlərinin, Asiya və Afrika ölkələrinin nümayəndələrinin gözü qarşısında imzalaması bir neçə mesaj daşıyır: Azərbaycan Qərb texnologiyalarını əldə etmək qabiliyyətinə malikdir; NATO ölkələri Azərbaycanla hərbi-texniki əməkdaşlığa hazırdır; Azərbaycanın müdafiə büdcəsi ciddi investisiyalara imkan verir. Bu mesajlar potensial hərbi tərəfdaşlara və potensial rəqiblərə eyni anda ünvanlanır.
Slovakiya ilə əməkdaşlıq gələcəkdə digər artilleriya və zirehli sistemlər üzrə layihələrə yol aça bilər. Slovakiyanın müdafiə sənayesi portfelində “Zuzana 2” 155 mm özüyeriyən haubitsa, BOV seriyası zirehli nəqliyyat vasitələri, müxtəlif kalibrli sursat növləri və hərbi mühəndislik avadanlığı var. SAM-120 müqaviləsinin uğurlu icrası “referans layihə” rolunu oynayacaq, hər iki tərəf iş proseslərini, keyfiyyət standartlarını və əməkdaşlıq mexanizmini sınaqdan keçirəcək. Müsbət nəticə gələcək müqavilələrin yolunu açacaq. Xüsusilə “Zuzana 2” haubitsa sistemi Azərbaycanın 155 mm NATO standartlı ağır artilleriyaya keçidi üçün potensial namizəddir, bu, Azərbaycanın artilleriya parkının tam NATO uyğunluğuna doğru daha bir addım olardı.
SAM-120 sisteminin üstünlükləri sırasında yüksək avtomatlaşdırma, sürətli yerləşmə, az heyət tələbi və dəqiqlik xüsusi qeyd olunmalıdır. Heyət tələbini daha dəqiq açaq: klassik 120 mm minaatan adətən 5-6 nəfərlik heyət tələb edir: komandir, tuşlayıcı, 2-3 sursat yükləyicisi və sürücü. SAM-120-nin avtomatik doldurma sistemi sayəsində heyət 2-3 nəfərə enir. Bu fərq ilk baxışda kiçik görünsə də, 96 sistem miqyasında nəticə əhəmiyyətlidir: klassik sistemlərlə 480-576 nəfər lazım olardı, SAM-120 ilə isə 192-288 nəfər kifayətdir. Bu, 200-300 əsgərin digər tapşırıqlara yönləndirilməsinə imkan verir. Müasir ordularda kadr ehtiyatının səmərəli istifadəsi strateji məsələdir. Üstəlik, az heyət təlim xərclərini, logistik yükü (yemək, su, tibbi təminat) azaldır və komanda-idarəetmə zəncirini sadələşdirir.
Bu xüsusiyyətlər canlı qüvvənin itki riskini azaldır və döyüş tempini artırır. Müasir müharibədə artilleriyanın əsas rolu sürətli və koordinasiyalı zərbələr endirməkdir. SAM-120 isə həmin tələblərə tam cavab verir. Ukrayna müharibəsinin dərsləri göstərir ki, artilleriya dueli hələ də müharibənin əsas formatlarından biridir, lakin qalib tərəf daha sürətli, daha dəqiq və daha çevik olan tərəfdir. SAM-120 Azərbaycan Ordusuna bu üç parametrdə keyfiyyət sıçrayışı təmin edir.
Eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki, minaatan sistemləri strateji silah deyil, taktiki və əməliyyat səviyyəsində təsir göstərən vasitədir. Onlar hava üstünlüyünü və ya uzaqmənzilli raket balansını dəyişmir, lakin lokal əməliyyatlarda ciddi fərq yaradır. Bu fərqi “artilleriya piramidası” konsepsiyası ilə izah etmək olar: piramidanın zirvəsində balistik və qanadlı raketlər (strateji təsir), ortasında 152-155 mm haubitsa və yaylım atəşli reaktiv sistemlər (əməliyyat baxımından təsir), bazasında isə 120 mm minaatanlar və digər yaxın dəstək silahları (taktiki təsir) yerləşir. SAM-120 piramidanın bazasını, yəni piyada və mexanikləşdirilmiş bölmələrin birbaşa atəş dəstəyini keyfiyyətcə gücləndirir. Bu səviyyədəki güclənmə yuxarı səviyyələrin effektivliyini də artırır, çünki güclü taktiki dəstək piyadanın irəliləməsini asanlaşdırır, irəliləyən piyada isə düşmənin daha dərin mövqelərini (əməliyyat və strateji baxımından hədəfləri) təhdid altına alır.
96 vahidlik park Azərbaycan Ordusunun atəş dəstəyini daha çevik və ölümcül edəcək. Bu “ölümcüllük” anlayışını texniki dildə açsaq görərik ki, 120 mm yüksək partlayıcı-parçalayıcı mərmi partladığı nöqtədən 30-40 metr radiusda canlı qüvvəyə ölümcül təsir göstərir, 60-80 metr radiusda isə yaralaycı qəlpə effekti var. 96 sistemin birgə atəşi nəzərdə tutulduqda bu rəqəmlər böyük ərazinin qısa müddətdə atəşə tutulması deməkdir.
Beləliklə, SAM-120 avtomatik minaatanlarının alınması Azərbaycanın artilleriya imkanlarını keyfiyyətcə yeni mərhələyə daşıyır. Bu addım xüsusilə dağlıq və mürəkkəb əməliyyat mühitində operativ üstünlük təmin edəcək. Bu həcmdə investisiya təkcə silah alışını deyil, həm də uzunmüddətli hərbi-sənaye əməkdaşlığını (sursat istehsalından texnoloji transferə, kadr hazırlığından birgə dizayn layihələrinə qədər) simvolizə edir.
Ümumilikdə, 96 ədəd sistemin tədarükü Azərbaycan Ordusunun atəş gücü strukturunda balanslı və rasional gücləndirmədir. Bu, regional təhlükəsizlik mühitində çəkindiricilik qabiliyyətini artırır, operativ elastikliyi genişləndirir və müasir şəbəkə mərkəzli döyüş konsepsiyasına uyğunlaşmanı sürətləndirir. SAM-120 Azərbaycanın artilleriya piramidasının bazasına yerləşdirdiyi yeni keyfiyyət standartıdır və bu standart bütün piramidanın effektivliyini yuxarıya doğru artıracaq.
Firuz Bağırov
Ordu.az
