Azərbaycan-Slovakiya hərbi əməkdaşlığı yeni fenomen deyil. Hər iki ölkə postsovet və Mərkəzi Avropa hərbi-sənaye ənənələrinə malikdir və keçmişdə də texniki sahədə təmaslar mövcud olub. Slovakiya Çexoslovakiya hərbi sənayesinin varisi kimi artilleriya, özüyeriyən haubitsa və minaatan sistemləri üzrə ixtisaslaşıb. Azərbaycan isə son 15 ildə müdafiə sənayesini şaxələndirməyə və müxtəlif mənbələrdən texnologiya cəlb etməyə üstünlük verib. Bu müqavilə həm tarixi sənaye irsinin, həm də müasir NATO texniki standartlarının kəsişmə nöqtəsi kimi çıxış edir. Tarixi konteksti daha da açsaq, Çexoslovakiyanın parçalanmasından sonra Slovakiya hərbi sənaye infrastrukturunun böyük hissəsini miras aldı, xüsusilə “Dubnitsa nad Vahom” və “Martin” şəhərlərindəki istehsal müəssisələri ağır silah və artilleriya sistemlərinin dizaynı və istehsalında onilliklər boyu təcrübə toplamışdı. Sovet dövründə bu zavodlar Varşava Paktının artilleriya ehtiyaclarının əhəmiyyətli hissəsini təmin edirdi. Müstəqillik sonrası Slovakiya bu sənaye bazasını NATO standartlarına uyğunlaşdırdı, bu isə Azərbaycan üçün xüsusilə dəyərlidir, çünki sovet mənşəli artilleriya ənənəsindən NATO standartlı sistemlərə keçidin “körpü” texnologiyasını məhz Slovakiya kimi ölkələr təklif edə bilir.
“ZTS Special” şirkəti Slovakiyanın aparıcı ağır silah istehsalçılarındandır və əsasən artilleriya sistemləri, minaatanlar və döyüş sursatları sahəsində ixtisaslaşıb. Şirkətin tarixi kökləri 1960-cı illərə qədər uzanır və yarım əsrdən artıq artilleriya mühəndisliyi təcrübəsi var. SAM-120 avtomatik minaatanı şirkətin ən müasir məhsullarından hesab olunur. Bu sistemin yaradılması əslində Slovakiya müdafiə sənayesinin strateji qərarıdır: klassik minaatan konsepsiyasını avtomatlaşdırma və rəqəmsallaşdırma ilə birləşdirərək XXI əsr döyüş meydanının tələblərinə uyğun platforma yaratmaq. Şirkət bu layihədə yalnız öz mühəndislik resurslarından deyil, NATO ölkələri ilə birgə araşdırma proqramlarından əldə edilmiş texnoloji biliklərdən də istifadə edib.
120 mm kalibrli bu sistem klassik minaatanlardan kökündən fərqlənir. Ənənəvi minaatanlarda heyət mərmiləri əl ilə yükləyir, nişangahı əl ilə tənzimləyir və atəş arasında müəyyən fasilə qaçılmaz olur.
SAM-120-də isə bütün bu proseslər avtomatlaşdırılıb. Sistemin mexanizmi aşağıdakı kimi işləyir: mərmi anbarından avtomatik qidalandırma mexanizmi ilə mərmi lüləyə ötürülür, elektron nişangah sistemi hədəf koordinatlarına əsasən azimut və elevasiya bucağını avtomatik hesablayır, atəş əmri verildiyi anda sistem saniyələr ərzində mərmiləri ardıcıl buraxır.
Bu avtomatlaşdırma bir neçə kritik üstünlük yaradır:
birincisi, atəş tempi klassik minaatanlarla müqayisədə 3-4 dəfə artır;
ikincisi, heyətin açıq sahədə qalma müddəti minimuma enir ki, bu da əks-batareya atəşindən sağqalma ehtimalını kəskin artırır;
üçüncüsü, insan faktoru ilə bağlı xətalar (yanlış doldurma, azimut səhvi, elevasiya xətası) avtomatlaşdırma sayəsində aradan qalxır.
SAM-120-nin texniki parametrlərini daha ətraflı açaq. Sistem 120 mm NATO standartlı sursatlardan istifadə edir, bu, STANAG 4385 standartına uyğun olan bütün mərmi növlərinin istifadəsini mümkün edir. Sursatların müxtəlifliyi sistemin taktiki çevikliyini müəyyənləşdirir: yüksək partlayış qabiliyyətinə malik qəlpəli mərmilərlə canlı qüvvə və yüngül zirehli hədəflərə təsir, tüstü bombaları ilə vizual örtük yaratma və düşmənin müşahidə imkanlarını məhdudlaşdırma, işıqlandırıcı mərmilərlə gecə şəraitində döyüş meydanının işıqlandırılması, idarəolunan (dəqiq yönləndirilən) mərmilərlə yüksək dəyərli nöqtəvi hədəflərin (komanda postlarının, rabitə qovşaqlarının, artilleriya mövqelərinin) dəqiq vurulması. İdarəolunan mərmilərin istifadə imkanı xüsusilə əhəmiyyətlidir.
Lazer və ya GPS yönləndirməli 120 mm mərmilərlə SAM-120 faktiki olaraq dəqiq zərbə silahına çevrilir. Bu, klassik minaatan konsepsiyasından əhəmiyyətli kənarlaşmadır. Ənənəvi minaatan “sahə” silahıdır, yəni müəyyən ərazini atəşə tutur, idarəolunan mərmi ilə isə konkret hədəf vurulur. Bu qabiliyyət sistemin istifadə ssenarilərini kəskin şəkildə genişləndirir.
Atəş məsafəsi istifadə olunan sursatdan asılı olaraq 8-13 kilometr aralığında dəyişir. Standart yüksək partlayıcı mərmi ilə 8-9 kilometr, artırılmış mənzilli mərmi ilə 10-11 kilometr, reaktiv gücləndiricili mərmi ilə isə 13 kilometrə qədər məsafəyə atəş açmaq mümkündür.
Bu mənzil göstəriciləri SAM-120-ni əksər 81 mm minaatanların əhatə dairəsindən əhəmiyyətli dərəcədə üstün edir və bir çox 122 mm haubitsa sistemlərinin mənzilinə yaxınlaşdırır. Lakin minaatanın haubitsadan üstünlüyü onun daha yüngül, daha mobil və daha sürətli yerləşdirilə bilən olmasıdır.
Avtomatik doldurma sistemi sayəsində dəqiqədə 10-16 atəş tempinə çatmaq mümkündür. Bu rəqəmi kontekstə qoymaq lazımdır: standart əl ilə doldurulan 120 mm minaatan dəqiqədə 3-4 atəş reallaşdırır. Yəni SAM-120 eyni vaxt ərzində 3-4 dəfə daha çox mərmi buraxır. Bu fərq taktiki müstəvidə həlledicidir. “Atəş sıxlığı” konsepsiyasında müəyyən zaman kəsiyində müəyyən əraziyə düşən mərmi sayı düşmənin manevrini, yenidən qruplaşmasını və əks-tədbirlərini çətinləşdirir.
SAM-120-nin yüksək atəş tempi “atəş yağışı” effekti yaradır, qısa müddətdə hədəf ərazisini sıx atəşə tutaraq düşmənə reaksiya üçün vaxt qoymur. Xüsusilə “vur-qaç” taktikasında bu kritikdir: sistem mövqeyə çıxır, 30-60 saniyə ərzində 10-16 mərmi buraxır, sonra mövqeyi tərk edir. Bütün bu proses düşmənin əks-batareya radarının sistemin yerini dəqiq müəyyənləşdirməsinə vaxt qoymayacaq qədər sürətli ola bilər.
Sistemin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri rəqəmsal atəş idarəetmə sistemi ilə inteqrasiyasıdır. Müasir döyüş şəraitində minaatan artıq təkcə “mərminin yüklənməsi və atəş” mexanizmi deyil, şəbəkə mərkəzli müharibənin elementidir.
SAM-120 pilotsuz uçuş aparatlarından və kəşfiyyat vasitələrindən alınan koordinatları birbaşa qəbul edib atəşi korrektə edə bilər. Bu inteqrasiyanın texniki arxitekturası belədir: PUA və ya digər kəşfiyyat vasitəsi hədəfi aşkarlayır və coğrafi koordinatları müəyyənləşdirir, bu koordinatlar taktiki rabitə şəbəkəsi vasitəsilə atəşi idarəetmə mərkəzinə ötürülür, atəşi idarəetmə kompüteri atmosfer şəraiti, küləyin sürəti və istiqaməti, temperatur, mərmi növü və lülənin aşınma dərəcəsini nəzərə alaraq balistik hesablamalar aparır, hesablanmış atəş parametrləri avtomatik olaraq minaatanın nişangah sisteminə ötürülür, operator yalnız atəş əmrini təsdiqləyir. Bu dövriyyə “sensordan atıcıya” xəttinin minimuma endirilməsidir, yəni kəşfiyyat məlumatından atəşə qədər olan vaxt dəqiqələrdən saniyələrə enir. Azərbaycanın 2020-ci il müharibəsində PUA-artilleriya sinxronizasiyasında əldə etdiyi təcrübə nəzərə alındıqda, SAM-120-nin bu arxitekturaya inteqrasiyası son dərəcə məntiqidir.
Bu kontekstdə SAM-120-nin Azərbaycanın mövcud artilleriya parkı ilə müqayisəsini aparmaq məqsədəuyğundur. Azərbaycan hazırda əsasən sovet mənşəli artilleriya sistemlərindən istifadə edir: 122 mm D-30 yedəkdə daşınan haubitsa, 152 mm “2S3 Akatsiya” özüyeriyən haubitsa, 120 mm “2S12 Sani” minaatan kompleksi, 82 mm “2B14 Podnos” minaatanı və digər platformalar. Bu sistemlərin böyük əksəriyyəti 1970-80-ci illərin dizaynıdır. Onlar etibarlı və sınaqdan keçmiş platformalar olsa da, müasir döyüş tələblərinə, xüsusilə avtomatlaşdırma, rəqəmsal atəş idarəetməsi, sürətli mövqe dəyişmə və şəbəkə inteqrasiyası baxımından cavab vermək imkanları məhduddur. SAM-120 bu boşluğu doldurur, sovet mənşəli sistemlərin kütləvi atəş gücünü saxlayarkən NATO standartlı dəqiqlik, avtomatlaşdırma və rəqəmsallaşdırma əlavə edir.
Qafqaz relyefi minaatan sistemləri üçün həm çətin, həm də əlverişli şərait yaradır. Bu coğrafiyanı texniki baxımdan daha dərindən açaq. Qafqaz regionu 500 metrdən 4000 metrə qədər yüksəklik fərqləri olan, sıx meşə örtüyü, dərin dərələr, dar keçidlər və kəskin yamaclarla xarakterizə olunan ərazidir. Bu şəraitdə birbaşa xətt üzrə artilleriya atəşi, yəni haubitsa və ya tank topunun düz trayektoriya ilə atəşi çox zaman mümkün olmur, çünki dağ silsilələri və təpələr görüş xəttini bağlayır.
Minaatan isə yüksək trayektoriya ilə, yəni mərmi yuxarıya doğru çıxıb parabolik trayektoriya ilə hədəfə düşərək atəş açdığı üçün dağ silsilələrinin arxasında, dərələrdə, meşə örtüyü altında və ya tərs yamacda yerləşən hədəfləri vurmaq qabiliyyətinə malikdir.
SAM-120-nin bu relyefdəki üstünlüklərini daha konkret açaq. Birincisi, dağlıq ərazidə artilleriya mövqelərinin seçimi çox məhduddur, düz və açıq sahələr azdır, mövcud olanlar isə düşmən müşahidəsinə açıqdır. SAM-120-nin kompakt ölçüsü və nisbətən yüngül çəkisi onun daha dar, daha gizli mövqelərdə yerləşdirilməsinə imkan verir. İkincisi, dağlıq ərazidə küləyin sürəti və istiqaməti yüksəklik və dərə konfiqurasiyasına görə kəskin dəyişir. SAM-120-nin rəqəmsal atəşi idarəetmə sistemi meteoroloji məlumatları real vaxtda hesablayaraq atəşi korrektə edir, bu, əl ilə hesablamaya əsaslanan klassik sistemlərə nisbətən dəqiqliyi əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Üçüncüsü, dağlıq ərazidə logistika, yəni sursat daşınması ən böyük problemlərdən biridir. Dar dağ yolları, yüksək yamaclar və məhdud yollar sursatın çatdırılmasını çətinləşdirir. 120 mm minaatan mərmiləri 152 mm haubitsa mərmilərinə nisbətən daha yüngül və kompaktdır, bu, eyni nəqliyyat vasitəsi ilə daha çox mərmi daşımağa və logistik yükü azaltmağa imkan verir. Dördüncüsü, “vur-qaç” taktikası dağlıq ərazidə xüsusilə effektivdir: SAM-120 dar bir meşə yolunun kənarında mövqeyə çıxır, 30-60 saniyə ərzində mərmiləri buraxır, sonra meşə örtüyü altında mövqeyi tərk edir. Düşmənin əks-batareya radarı mərmilərin trayektoriyasını izləyib atəş mövqeyini hesablasa da, cavab atəşi gəldiyi zaman SAM-120 artıq həmin mövqedə olmayacaq.
(Ardı var...)
Firuz Bağırov
Ordu.az
