Əvvəlcə “Gripen” platformasının nə olduğunu, hansı texnoloji nəslə aid olduğunu və dünya qırıcı təyyarə bazarında hansı seqmentdə yer aldığını anlamaq lazımdır. JAS 39 “Gripen” İsveçin “Saab” şirkəti tərəfindən hazırlanmış çoxməqsədli qırıcı təyyarədir. JAS qısaltması isveç dilində “Jakt, Attack, Spaning” – yəni “ov, hücum, kəşfiyyat” deməkdir ki, bu da platformanın çoxməqsədli xarakterini adının özündə əks etdirir. “Gripen” layihəsi soyuq müharibə dövründə İsveçin neytral müdafiə doktrinası çərçivəsində yaradılıb. İsveç NATO üzvü olmadığından 2024-cü ilə qədər öz hava müdafiəsini müstəqil şəkildə təmin etmək məcburiyyətindəydi və “Gripen” bu ehtiyacın məhsuludur. Bu mənşə tarixçəsi platformanın əsas fəlsəfəsini müəyyən edir: nisbətən aşağı istismar xərcləri, sadə logistik zəncir, qısa uçuş zolaqlarından əməliyyat qabiliyyəti və tək ölkənin resursları ilə saxlanıla bilən infrastruktur tələbi.


“Gripen” ailəsi bir neçə versiyadan keçib. İlkin JAS 39A/B versiyaları 1990-cı illərdə xidmətə daxil olub. JAS 39C/D versiyaları əhəmiyyətli avionik yenilənmə ilə 2000-ci illərdə ortaya çıxıb. İndi söhbət gedən JAS 39E/F isə əslində demək olar ki, tamamilə yeni təyyarədir, əvvəlki versiyalarla yalnız ümumi aerodinamik sxem oxşarlığı var, daxili sistemlər, radar, mühərrik, yanacaq tutumu və silah daşıma qabiliyyəti kökündən fərqlidir. “E” versiyası tək pilotlu döyüş variantı, “F” versiyası isə iki pilotlu təlim və döyüş variantıdır. 48 ədədlik sifarişdə hər iki versiyanın olması gözlənilir ki, bu da həm döyüş, həm təlim ehtiyaclarının eyni vaxtda ödənilməsini nəzərdə tutur.

“Gripen E”nin texniki göstəricilərini daha dərindən təhlil edək. Təyyarənin ən mühüm yeniliyi “Saab” və İtalyanın “Leonardo” şirkətinin birgə hazırladığı “ES-05 Raven” aktiv fazalı anten şəbəkəli radarıdır. Bu radar mexaniki fırlanma ilə elektron şüa idarəetməsini birləşdirir, anten blokunun özü mexaniki olaraq müəyyən bucaq daxilində fırlanır, eyni zamanda fazalı anten şəbəkəsi şüanı elektron üsulla idarə edir. Bu hibrid yanaşma radara çox geniş görüş sahəsi verir, iddialara görə, 100 dərəcədən artıq. Radar eyni vaxtda çoxsaylı hava və yer hədəflərini izləyə, havadan-havaya və havadan-yerə rejimləri arasında sürətlə keçid edə, sintetik aperturlu xəritələmə rejimində yer səthinin yüksək ayırdetmə qabiliyyətli xəritəsini yarada bilər. Bu, kəşfiyyat, hədəf təyini və silah tətbiqi funksiyalarının vahid sensorda birləşməsi deməkdir.


Mühərrik məsələsi ayrıca əhəmiyyət daşıyır. “Gripen E” ABŞ-nin “General Electric” şirkətinin istehsal etdiyi F414G turbofan mühərriki ilə təchiz olunub. Bu, F/A-18E/F “Super Hornet” təyyarəsində istifadə olunan F414 mühərrikinin modifikasiyasıdır. Mühərrik təxminən 98 kilonyuton forsajlı itələmə qüvvəsi təmin edir ki, bu da əvvəlki “Gripen C/D” versiyalarında istifadə olunan “Volvo RM12” mühərrikindən əhəmiyyətli dərəcədə güclüdür. Daha yüksək itələmə qüvvəsi daha yaxşı sürətlənmə, daha yüksək tavan hündürlüyü və daha çox silah yükü ilə manevr qabiliyyəti deməkdir. Lakin burada kritik nüans var ki, bunu sonra ətraflı təhlil edəcəyik: mühərrikin ABŞ istehsalı olması ixrac prosesini birbaşa ABŞ-nin nəzarətinə bağlayır.

Təyyarənin silah daşıma qabiliyyəti əvvəlki versiyalarla müqayisədə ciddi şəkildə artıb. “Gripen E” 10 xarici asqı stansiyasına malikdir və ümumi silah yükü tutumu 5400 kq-a yaxındır. Daxili yanacaq tutumu əvvəlki versiyalara nisbətən 40 faiz artırılıb ki, bu da döyüş radiusunu əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirir. Təyyarə NATO standartlı geniş silah çeşidini daşıya bilər: “hava-hava” raketləri, “hava-yer” idarə olunan bombaları, qanadlı raketlər, kəşfiyyat konteynerləri və elektron mübarizə avadanlığı. Bu çoxfunksiyalılıq tək platformanın müxtəlif missiya profillərinə uyğunlaşdırılmasına imkan verir.

İndi isə bu texniki göstəricilərin Azərbaycanın konkret ehtiyacları kontekstində nə ifadə etdiyini təhlil edək. Azərbaycanın Hərbi Hava Qüvvələri uzun müddət əsasən sovet mənşəli platformalara (“MiG-29” qırıcısı, “Su-25” hücum təyyarəsi) əsaslanıb. Bu təyyarələr öz dövrü üçün effektiv platformalar olsa da, hazırda ciddi şəkildə köhnəlib. “MiG-29” 1980-ci illərin texnologiyasını təmsil edir, mexaniki skanlamalı radarı müasir hava döyüşü mühitində ciddi məhdudiyyətlər yaradır, avionikası köhnədir, silah çeşidi məhduddur. “Su-25” isə yaxın hava dəstəyi üçün nəzərdə tutulmuş hücum təyyarəsidir, “Laçın” layihəsi ilə döyüş qabiliyyəti artırılıb, missiya profili yüksəldilib.


Pakistandan alınan “JF-17 Block III” qırıcıları bu portfeldə mühüm keyfiyyət sıçrayışı olub. “JF-17 Block III” Çinin KLJ-7A aktiv fazalı anten şəbəkəli radarı ilə təchiz olunmuş, dördüncü nəsil+ kateqoriyasına aid çoxməqsədli qırıcıdır. Bu təyyarə Azərbaycana ilk dəfə olaraq müasir aktiv fazalı radar texnologiyası, orta mənzilli “hava-hava” raketləri və rəqəmsal avioniak qabiliyyət qazandırıb. JF-17 yüngül qırıcı sinifində “MiG-29” və “Su-25”in əvəzlənməsi üçün əhəmiyyətli addım olsa da, tam hava üstünlüyü təmin etmək üçün kifayət etmir.

“Gripen E” isə tamamilə fərqli səviyyədir. “Gripen E”nin radar görüş məsafəsi, sensor birləşməsi imkanları, radioelektron müharibə dəsti, silah çeşidi genişliyi və şəbəkə mərkəzli əməliyyat arxitekturası JF-17-dən əhəmiyyətli dərəcədə üstündür. Əgər JF-17 Azərbaycanın sovet dövrü aviasiyasından çıxışının ilk addımıdırsa, “Gripen E” tam dəyərli beşinci nəslə yaxın döyüş imkanlarının formalaşdırılmasıdır. 48 ədədlik sifariş həcmi ayrıca təhlil edilməlidir. Bu rəqəm kiçik ölkə üçün çox böyükdür. Müqayisə üçün: İsveç Hərbi Hava Qüvvələrinin özü 60 ədəd “Gripen E” sifariş edib. Braziliya 36 ədəd alıb. Macarıstan və Çexiya hərəsi 14 ədəd istifadə edir. Cənubi Afrika 26 ədəd əvvəlki versiyaya malikdir. 48 ədədlik Azərbaycan sifarişi əgər təsdiqlənsə, “Gripen”in ən böyük ixrac sifarişlərindən biri olacaq. Bu həcm üç-dörd tam eskadrilyanın formalaşdırılmasına imkan verir. Tipik olaraq bir eskadrilya 12-16 təyyarədən ibarət olur. 48 təyyarə ilə Azərbaycan üç döyüş eskadrilyası və bir təlim-döyüş eskadrilyası yarada bilər ki, bu da ciddi hava əməliyyat qabiliyyəti deməkdir. Hava məkanına nəzarət üçün 48 müasir qırıcı çox güclü qüvvədir. Bu rəqəm ya Azərbaycanın bütün köhnə parkını (“MiG-29”, “Su-25” və digərlərini) tamamilə əvəz etmək niyyətini, ya da regionda güc proyeksiyası qabiliyyəti yaratmaq istəyini göstərir. Hər iki halda bu, vacib strateji hədəfdir.

6,5 milyard dollarlıq müqavilə dəyəri məsələsini daha dərindən təhlil edək. Bu məbləğ təkcə təyyarələrin qiymətini deyil, hərtərəfli xidmətlər paketini (təlim proqramları, simulyator sistemləri, ehtiyat hissələri ehtiyatı, sursat paketi, logistik infrastruktur, texniki xidmət avadanlığı və uzunmüddətli texniki dəstək) əhatə edir. Bir təyyarəyə düşən orta qiymət təxminən 135 milyon dollar edir ki, bu da platformanın özünün qiyməti (təxminən 80-90 milyon dollar) üzərinə bütün əlavə xidmətlərin əlavə edildiyi tam paket qiymətidir. Müqayisə üçün qeyd edək ki, F-16 “Block 70/72” təyyarəsinin tam paket qiyməti təxminən 120-140 milyon dollar, “Rafale” təyyarəsininki 200-250 milyon dollar, “Eurofighter Typhoon”unki isə 150-200 milyon dollardır. “Gripen E” bu spektrdə orta seqmentdə yer alır, F-16-dan bir qədər bahalı, lakin “Rafale” və “Typhoon”dan əhəmiyyətli dərəcədə ucuzdur.


İxrac prosedurları və ABŞ nəzarəti məsələsi bu müqavilənin ən mürəkkəb siyasi dimensiyasıdır. “Gripen E”nin mühərriki – “General Electric” F414G ABŞ istehsalıdır. Bu o deməkdir ki, təyyarənin hər hansı üçüncü ölkəyə satışı ABŞ-nin Beynəlxalq Silah Ticarəti Tənzimləmələri çərçivəsində icazə tələb edir. “Saab” təyyarəni İsveç məhsulu kimi sata bilmir, ABŞ komponentinin olması avtomatik olaraq ABŞ-nin veto hüququnu aktivləşdirir. Bu, praktiki olaraq o deməkdir ki, Azərbaycana “Gripen E” satışı həm İsveç hökumətinin, həm ABŞ hökumətinin razılığını tələb edir.

ABŞ tərəfindən razılıq ehtimalı necədir? Burada müəyyən müsbət amillər var. Birincisi, Trampın yaxınlıqda Azərbaycana müdafiə satışları barədə açıq bəyanat verməsi ABŞ-nin Azərbaycana texnoloji transfer mövqeyinin yumşaldığını göstərir. İkincisi, “Gripen E” ABŞ-nin birbaşa rəqibi olan platforma deyil, “Saab” ABŞ müdafiə sənayesinin tərəfdaşıdır, rəqibi yox. ABŞ mühərriki sataraq öz sənayesini də dəstəkləmiş olur. Üçüncüsü, Azərbaycana “Gripen” satışı Rusiyanın regional təsirini azaldır və bu, ABŞ-nin strateji maraqlarına uyğundur.

Lakin mənfi amillər də var. ABŞ Konqresində Ermənistan diasporu və lobbiçilik qruplarının təsiri mövcuddur və hər hansı böyük silah sövdələşməsinə etiraz gözlənilir. “Gripen E” qabaqcıl aktiv fazalı radar və sensor birləşməsi texnologiyasına malikdir, ABŞ bu texnologiyaların yayılmasına həssas yanaşır. Regionda İranın yaxınlığı da ABŞ-nin qiymətləndirməsində nəzərə alınacaq amillər sırasındadır.


Texniki inteqrasiya çətinlikləri müqavilənin ən az müzakirə olunan, lakin ən mühüm aspektlərindən biridir. “Gripen E” tamamilə Qərb texnologiyası əsasında qurulmuş platformadır, NATO standartlı rabitə protokolları, Qərb istehsalı sursatlar, xüsusi texniki xidmət avadanlığı və proqram təminatı tələb edir. Azərbaycanın mövcud hərbi infrastrukturu isə əsasən sovet-Rusiya, Türkiyə və İsrail texnologiyaları üzərində qurulub. Bu iki fərqli texnoloji ekosistemi bir arada idarə etmək ciddi çətinlik yaradır. Habelə hava bazaları infrastrukturu yenilənməlidir. “Gripen E”nin üstünlüklərindən biri qısa uçuş zolaqlarından (800 metrə qədər) əməliyyat qabiliyyətidir. Bu, İsveçin soyuq müharibə doktrinasının mirası olaraq təyyarənin avtomobil yollarından belə qalxa biləcəyi şəkildə dizayn edilməsindən irəli gəlir. Bu xüsusiyyət Azərbaycan üçün əhəmiyyətlidir, çünki müharibə zamanı əsas hava bazalarının zərbə altına düşməsi ehtimalı var. Lakin bununla belə, “Gripen E” üçün xüsusi anqarlar, yanacaq infrastrukturu, sursat anbarları, simulyator mərkəzləri və texniki xidmət sahələri yaradılmalıdır.

Kadr hazırlığı bəlkə də ən uzunmüddətli və ən çətin prosesdir. Sovet istehsalı təyyarələrdən tam Qərb platformasına keçid sadəcə pilotların yenidən təlimi demək deyil. Bu, bütün texniki xidmət heyətinin (mühərrik texniklərinin, avionika mütəxəssislərinin, silah texniklərinin, radar operatorlarının) sıfırdan hazırlanmasını tələb edir. Brazilyaya “Gripen E” satışı zamanı “Saab” texnoloji transfer proqramı çərçivəsində Braziliyanın “Embraer” şirkəti ilə birgə istehsal razılaşması bağladı. Azərbaycan üçün oxşar texnoloji transfer elementi müqavilənin strateji dəyərini artıracaq amil olardı.

Pilotların təlimi xüsusilə diqqət tələb edir. “MiG-29” və “Su-25” pilotları rus hərbi aviasiya məktəbinin davamçılarıdır: fərqli uçuş mədəniyyəti, fərqli taktiki yanaşma, fərqli kabin erqonomikası. “Gripen E”yə keçid bütün uçuş fəlsəfəsinin dəyişməsi deməkdir. İki pilotlu “F” versiyasının sifarişə daxil edilməsi məhz bu səbəbdəndir: ilkin mərhələdə təlimçi pilotla birlikdə uçuşlar həyata keçiriləcək. Brazilyada bu keçid prosesi üç-dörd il çəkib və Braziliya Hərbi Hava Qüvvələri əvvəldən AMX və F-5 kimi Qərb platformalarına sahib idi, yəni keçid nisbətən asan idi. Azərbaycan üçün bu proses daha uzun çəkə bilər.


“Gripen E”nin silah çeşidi məsələsi əməliyyat effektivliyi baxımından həlledicidir. Təyyarə NATO standartlı geniş sursat spektrini dəstəkləyir. “Hava-hava” silahlar arasında MBDA “Meteor” uzun mənzilli radarla idarə olunan raket xüsusi yer tutur. “Meteor” ramjet mühərrikli texnologiyaya malikdir. Ənənəvi raket mühərriklərindən fərqli olaraq yanacağı bütün uçuş müddəti boyunca yandırır və bu, ona uçuşun son mərhələsində, hədəfə yaxınlaşarkən yüksək sürət və manevr qabiliyyəti verir. “Meteor”un effektiv atış məsafəsi 100 km-dən artıq göstərilir ki, bu da onu dünyanın ən qabaqcıl “hava-hava” raketlərindən biri edir. IRIS-T qısamənzilli infraqırmızı idarə olunan raket yaxın hava döyüşü üçün nəzərdə tutulub. “Hava-yer” silahları arasında “Saab” şirkətinin öz istehsalı olan RBS-15 qanadlı raketi həm dəniz, həm yerüstü hədəflərə qarşı istifadə oluna bilər. GBU seriyalı idarə olunan bombalar, lazer tuşlamalı sursatlar və peyk idarəli sursatlar da çeşidə daxildir.

Bu silah çeşidinin Azərbaycan üçün nə ifadə etdiyini anlamaq vacibdir. “Meteor” raketi Azərbaycana ilk dəfə olaraq 100 km-dən artıq məsafədə hava hədəflərini vura bilmək imkanı verəcək. “MiG-29”un R-27 raketinin effektiv məsafəsi 40-50 km, “JF-17 Block III”ün PL-15 raketinin məsafəsi təxminən 80-100 km-dir. “Meteor” bu spektrdə ən yuxarı pilləni tutur. Bu, Azərbaycanın hava məkanına nəzarət radiusunu kəskin şəkildə genişləndirəcək. Lakin burada da realist olmaq lazımdır: “Meteor” Avropa istehsalıdır və onun Azərbaycana satışı MBDA konsorsiumunun üzv dövlətlərinin (Britaniya, Fransa, Almaniya, İtaliya, İsveç) razılığını tələb edir. Bu, əlavə siyasi filtr deməkdir.

“Gripen E”nin radioelektron mübarizə imkanları ayrıca dəyərləndirilməlidir. Təyyarənin daxili radioelektron mübarizə dəsti – “Saab” istehsalı “Arexis” sistemi həm özünümüdafiə, həm radioelektron hücum funksiyalarını yerinə yetirir. Sistem düşmən radarlarının siqnallarını aşkarlayır, təhlil edir, təsnifləşdirir və lazım gəldikdə basdırma və ya aldatma siqnalları yayır. Bu, təyyarəni düşmən hava hücumundan müdafiə radarları üçün daha çətin hədəfə çevirir. Əlavə olaraq, xarici asqı stansiyasına quraşdırılan radioelektron mübarizə konteynerləri təyyarənin elektromaqnit spektr üzərində nəzarət imkanlarını daha da genişləndirir. Bu qabiliyyət Azərbaycanın mövcud aviasiyasında praktiki olaraq yoxdur, nə “MiG-29”, nə “Su-25” müasir elektron müharibə dəstinə malik deyil. “JF-17 Block III”ün müəyyən radioelektron mübarizə imkanları olsa da, “Gripen E”nin “Arexis” sistemi ilə müqayisədə məhduddur.


Sensor birləşməsi texnologiyası “Gripen E”nin ən mühüm arxitektur üstünlüklərindən biridir. Bu konsepsiya müxtəlif sensorlardan (radar, infraqırmızı axtarış-izləmə sistemi, radioelektron mübarizə qəbulediciləri, rabitə kanalları) gələn məlumatların vahid döyüş şəklində birləşdirilməsini nəzərdə tutur. Pilot ayrı-ayrı sensor ekranlarına baxmaq əvəzinə, bütün məlumatı inteqrasiya olunmuş formada böyük ekranda görür. Bu, pilotun ətraf mühit haqqında anlayışını kəskin şəkildə artırır və qərar qəbuletmə müddətini qısaldır. Döyüş mühitində bir neçə saniyəlik üstünlük tez-tez həlledici olur, sensor birləşməsi məhz bu saniyələri qazandırır.

Şəbəkə mərkəzli əməliyyat qabiliyyəti “Gripen E”nin digər mühüm üstünlüyüdür. Təyyarə “Link 16” və İsveçin milli taktiki məlumat ötürmə şəbəkəsi ilə uyğunluq təmin edir. Bu o deməkdir ki, “Gripen E” digər təyyarələrlə, yerüstü komanda mərkəzləri ilə, hava müdafiə sistemləri ilə və pilotsuz uçuş aparatları ilə real vaxt rejimində məlumat mübadiləsi apara bilər. Dörd “Gripen E” bir arada uçduqda onların radarları və sensorları sanki tək böyük sensor kimi işləyir, hər biri müxtəlif istiqamətdə axtarış aparır və məlumatı paylaşır. Bu “qaşıqlı axtarış” taktikası qüvvənin effektivliyini mühərrik sayından daha çox artırır.

Bu qabiliyyətin Azərbaycan üçün praktiki dəyəri böyükdür. Əgər “Gripen E” Azərbaycanın mövcud hava hücumundan müdafiə radarları, pilotsuz uçuş aparatları (“Bayraktar” ailəsi) və yerüstü komanda-idarəetmə şəbəkəsi ilə inteqrasiya olunarsa, tamamilə yeni əməliyyat imkanları yaranır. Pilotsuz aparat hədəfi aşkarlayır, məlumatı real vaxtda “Gripen E”yə ötürür, təyyarə radarını həmin istiqamətə yönləndirmədən, yəni öz şüalanmasını minimuma endirərək hədəfə raket atır. Bu cür “üçüncü tərəf tuşlaması” konsepsiyası müasir hava döyüşünün ən qabaqcıl taktikalarından biridir.


Lakin texniki inteqrasiyanın çətinliklərini də qeyd etmək lazımdır. Azərbaycanın mövcud komanda-idarəetmə infrastrukturu müxtəlif mənbələrdən (Rusiya, Türkiyə, İsrail) formalaşıb. Bu müxtəlif sistemləri “Gripen E”nin şəbəkə arxitekturası ilə birləşdirmək sadə proses deyil. Protokol fərqləri, məlumat formatı uyğunsuzluqları və təhlükəsizlik tələbləri ciddi mühəndislik işi tələb edir. “Saab”ın bu cür çoxmənbəli inteqrasiya təcrübəsi məhduddur, şirkət əsasən İsveçin öz müdafiə ekosistemi və NATO standartları ilə işləyib.

Regional güc balansına təsir baxımından 48 ədəd “Gripen E/F” Cənubi Qafqazda hava güclərinin tarazlığını kökündən dəyişəcək. Ermənistanın mövcud hava qüvvələri son dərəcə zəifdir, bir neçə “Su-30SM” təyyarəsi əsas döyüş platformasıdır. “Su-30SM” öz-özlüyündə güclü platformadır, “Gripen E” ilə müəyyən parametrlərdə rəqabət apara bilər. Lakin Ermənistanın “Su-30SM” sayı çox azdır (təxminən dörd ədəd) və 48 “Gripen E” qarşısında kəmiyyət baxımından heç bir şansı yoxdur. Bu, Ermənistanın hava məkanında mütləq zəiflik yaradır.

İranın hava qüvvələri isə fərqli kontekstdir. İranın ABŞ istehsalı, lakin köhnəlmiş F-14 qırıcıları və “MiG-29”, “Su-24” təyyarələri mövcuddur. İran “Kövsar” adlı yerli istehsal təyyarəsi hazırlayıb, lakin bu, əsasən F-5-in modifikasiyasıdır və müasir standartlara cavab vermir. “Gripen E” İranın bütün mövcud hava platformalarından texnoloji baxımdan üstündür.

Türkiyə kontekstini də nəzərə almaq lazımdır, Azərbaycan üçün Türkiyə əsas hərbi müttəfiqdir. Türkiyənin F-16 parkı NATO-nun ən böyüklərindən biridir və Türkiyə hazırda KAAN adlı beşinci nəsil qırıcı layihəsi üzərində çalışır. Azərbaycanın “Gripen E” alması Türkiyə ilə hava əməliyyatlarında əlaqələndirmə imkanlarını genişləndirə bilər. Hər iki ölkənin NATO standartlı təyyarələri olacaq ki, bu da birgə təlimləri və əməliyyat planlamasını asanlaşdırır.


Rusiya amili bu müqavilədə gizli, lakin mühüm faktordur. Azərbaycan onilliklər boyu Rusiya hərbi aviasiya texnologiyasından asılı olub. “MiG-29” və “Su-25” təyyarələri Rusiya istehsalıdır, ehtiyat hissələri və texniki xidmət Rusiyadan asılıdır. “Gripen E”yə keçid bu asılılığı kökündən qıracaq. Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra Rusiyanın silah ixracatı qabiliyyəti zəifləyib, ehtiyat hissələri gecikir, yeni platformaların tədarükü qeyri-müəyyəndir. Bu şəraitdə Qərb platformasına keçid Azərbaycan üçün həm strateji zərurət, həm siyasi seçimdir.

İstismar xərcləri “Gripen”in ən güclü tərəflərindən biridir. “Saab” “Gripen E”ni “dünyanın ən aşağı istismar xərcinə malik müasir qırıcısı” kimi tanıdır. Şirkətin verdiyi rəqəmlərə görə, bir uçuş saatının qiyməti təxminən 4500-6000 ABŞ dollarıdır. Müqayisə üçün qeyd edək ki, F-16 üçün bu rəqəm 7000-8000 dollar, “Rafale” üçün 16000-18000 dollar, F-35 üçün isə 30000 dollara yaxındır. Aşağı istismar xərcləri daha çox uçuş saatı, daha çox təlim, daha yüksək hazırlıq səviyyəsi deməkdir. Azərbaycan kimi orta büdcəli ölkə üçün bu amil həlledici əhəmiyyət daşıyır, bahalı təyyarə almaq, lakin onunla kifayət qədər uçuş edə bilməmək ən pis ssenaridir.

“Gripen E”nin texniki xidmət fəlsəfəsi də xüsusi diqqətə layiqdir. Sistem modul dizayn prinsipinə əsaslanır, nasaz komponent tamamilə çıxarılıb yenisi ilə əvəz olunur, təmir sahədə deyil, arxada aparılır. Bu, təyyarənin yerüstü xidmət müddətini minimuma endirir və əməliyyat hazırlığını artırır. “Saab”ın məlumatına görə, “Gripen E” bir uçuş saatı üçün yalnız 8-10 texniki iş saatı tələb edir ki, bu da oxşar sinifdəki digər platformalardan əhəmiyyətli dərəcədə azdır. Azərbaycan üçün bu, daha az texniki heyətlə daha çox təyyarəni əməliyyat hazırlığında saxlamaq imkanı deməkdir.


“JF-17 Block III” ilə “Gripen E”nin birgə istifadəsi məsələsi də qiymətləndirilməlidir. Bu iki platforma bir-birini tamamlaya bilər. JF-17 yüngül, nisbətən ucuz, kütləvi əməliyyatlar üçün uyğun platformadır, gündəlik hava patrul missiyaları, yaxın hava dəstəyi, ikinci dərəcəli hava müdafiə tapşırıqları. “Gripen E” isə əsas döyüş qüvvəsi (hava üstünlüyü missiyaları, dərinlikdə zərbələr, mürəkkəb radioelektron mübarizə mühitində əməliyyatlar) üçün istifadə oluna bilər. Bu “yüksək-aşağı” kombinasiyası bir çox ölkənin tətbiq etdiyi modeldir: ABŞ-nin F-35 və F-16 kombinasiyası, İsveçin özünün “Gripen E” və köhnə “Gripen C/D” kombinasiyası kimi.

Nəticə olaraq, 48 ədəd JAS 39 “Gripen E/F” müqaviləsi əgər təsdiqlənsə, Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələrinin tarixindəki ən böyük modernizasiya proqramı olacaq. Bu, sovet dövrü aviasiyasından tam Qərb standartlı döyüş aviasiyasına keçidin son və ən mühüm mərhələsidir. “Gripen E” texnoloji baxımdan güclü platformadır, müasir radar, sensor birləşməsi, radioelektron mübarizə dəsti, geniş silah çeşidi və aşağı istismar xərcləri onu orta büdcəli ölkələr üçün ən optimal seçimlərdən biri edir. Lakin bu transformasiyanın uğuru təkcə təyyarələrin alınması ilə deyil, bütün dəstəkləyici infrastrukturun – kadr, baza, logistika, sursat, komanda-idarəetmə inteqrasiyasının eyni vaxtda yaradılması ilə müəyyən olunacaq. 6,5 milyard dollar yalnız başlanğıc qiymətidir, tam transformasiyanın dəyəri daha yüksək olacaq, lakin nəticədə Azərbaycan regionun ən güclü hava qüvvəsinə malik olacaq. Bu isə yalnız hərbi deyil, həm də diplomatik və strateji baxımdan fundamental dəyişiklikdir.

Firuz Bağırov
Ordu.az