Aydındır ki, sülh qərarı təkcə birgünlük Əbu-Dabi danışıqlarının “ani məhsulu” deyil. Tərəflər uzunmüddətli, tez-tez kəskin polemika şəraitində irəliləyiblər. Bu kontekstdə əsas sual yaranır: nə üçün məhz Əbu-Dabi Azərbaycan-Ermənistan prinsipial barışığının “paytaxtı” kimi seçildi və bu seçim beynəlxalq təsir mərkəzlərinin səssiz konsensusunun əlaməti sayıla bilərmi?
Ermənistan cəmiyyətində və siyasi mühitində belə bir əsassız narahatlıq mövcuddur ki, sülh “nüfuzlu təminatçılar” olmadan dayanıqlı görünmür. Ənənəvi yanaşmada təminatçı deyəndə ABŞ, NATO, Avropa İttifaqı, Rusiya, Çin, hətta İran xatırlanır, amma adətən BƏƏ, Səudiyyə Ərəbistanı və ya Qətər kimi Körfəz ölkələrinin adı bu sırada çəkilmir. Halbuki son illər geopolitik reallıq göstərir ki, Yaxın Şərq və Körfəz məkanı təkcə maliyyə və enerji mərkəzi deyil, həm də diplomatik “vasitəçilik platforması”na çevrilib.
Donald Trampın ABŞ prezidenti kimi səlahiyyətlərinin əvvəlində ilk xarici səfərini Körfəz ölkələrinə, o cümlədən BƏƏ-yə etməsi də bu meyli gücləndirən siqnaldır. 2024-cü ilin əvvəlində BƏƏ rəhbərliyinin Bakıya səfəri də göstərdi ki, Əmirliklər Azərbaycanla siyasi dialoqu dərinləşdirməyə xüsusi önəm verir. Bu mənzərədə ABŞ Azərbaycan-Ermənistan nizamlanmasının siyasi “çətiri” kimi çıxış etsə də, razılaşmanın uzunömürlü olması üçün daha geniş regional mühitin sabitliyi və rifahı qəbul etməsi tələb olunur. Əbu-Dabi məhz bu “mühit yaradan” diplomatiyanın simvoluna çevrilə bilər.
Regional konfiqurasiyada Azərbaycanın Yaxın Şərq və ərəb dünyası ilə əlaqələrinin daha əlverişli resurslar verdiyi görünür. Azərbaycanın İsraillə strateji əməkdaşlığı uzun illərin formalaşdırdığı qarşılıqlı maraqlara söykənir və enerji, təhlükəsizlik, texnologiya xəttində davamlı gündəm yaradır. Digər tərəfdən, ərəb ölkələri ilə dini-mədəni yaxınlıq, siyasi sistemlərin oxşar cizgiləri və praqmatik diplomatiya Bakıya əlavə manevr imkanları verir. Bu amil sülhün “kənar dayaq nöqtələri”nin formalaşmasında Azərbaycan üçün üstünlük kimi çıxış edə bilər, yəni sülh yalnız iki paytaxtın razılığı deyil, onu əhatə edən regionun da qəbul etdiyi bir prosesə çevrilə bilər.
Ermənistan üçün isə sülh mühiti daha mürəkkəb görünür. Burada söhbət hər hansı tərəfin “haqlı-haqsızlığı”ndan deyil, regional əlaqələrin çoxqatlılığından gedir: Ermənistan-Türkiyə xətti, Türkiyə-İsrail münasibətlərinin dalğalanmaları, Türkiyənin ərəb dünyası ilə münasibətlərinin öz dinamikası, üstəlik Yaxın Şərq, Körfəz və İran ətrafında ABŞ-Aİ-Rusiya-Çin maraqlarının toqquşan zonaları. Bu “mozaika”da istənilən razılaşmanın sabitliyi həm də kənar proseslərin temperaturundan asılı olur.
Beləliklə, formal sülh sazişinə gəlmək mümkün olsa da, daha çətin mərhələ onun “böyüdülməsi”dir: iqtisadi əlaqələrin real açılması, investisiya mühitinin genişlənməsi, kommunikasiya xətlərinin işlək mexanizmlərlə təmin olunması, sərhəd boyunca insident risklərinin idarə edilməsi və siyasi ritorikanın yumşaldılması. Bu çərçivədə ABŞ-nin mümkün iqtisadi alətlərinin regiona, o cümlədən Körfəz kapitalının cəlbinə necə yönələcəyi mühüm sualdır. Paralel olaraq, regionda müxtəlif tərəfdaşlıqların yaratdığı psixoloji və siyasi baryerlərin nə dərəcədə aşılacağı da prosesə təsir göstərə bilər.
Ən vacib məsələ isə budur: Azərbaycanın artan diplomatik və iqtisadi imkanları yalnız öz maraqlarına uyğun “taktiki üstünlüklər” üçün işləyəcək, yoxsa daha geniş mənada regional sabitlik, qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq və uzunmüddətli sülh arxitekturasına çevriləcək? Praktiki siyasətdə bu iki xətt bəzən üst-üstə düşür: sabitlik həm Bakı, həm də region üçün əlavə dividendlər yarada bilər.
Nəticə etibarilə, Əbu-Dabi seçimi təsadüfi görünmür. O, ABŞ-nin siyasi çəkisi ilə Körfəz ölkələrinin regional “mühit quruculuğu” imkanlarını birləşdirən platforma təsiri bağışlayır. Sülhün dayanıqlığı isə yalnız sənədlərin imzalanmasından deyil, sonrakı mərhələdə resursların düzgün səfərbər olunmasından, regional balansların nəzərə alınmasından və xüsusən də Ermənistanın daxili siyasi gündəminin necə formalaşacağından asılı olacaq. Bu mənada qarşıdakı parlament seçkiləri İrəvanın sülh kursunun institusional davamlılığı üçün ayrıca əhəmiyyət kəsb edir.
Aqil Məmmədov
Ordu.az
