Ətrafı kaset bombası yığınları və yarı işlənmiş termobarik bombalarla dolu otaqlarla əhatə olunan Ukraynanın 92-ci Mexanikləşdirilmiş Briqadasının hərbi qulluqçusu bu yaxınlarda Çindəki fabriklərdən Rusiya ilə müharibənin cəbhə xəttindən 5 mil aralıda zirzəmiyə qədər uzanan ölümcül tədarük zəncirinin son parçası üzərində işləyir.
Qarışıq bir masada hərbi qulluqçu daha uzağa uça bilməsi üçün kvadrokopterə modernləşdirilmiş batareya bağladı. Pilotlar daha sonra altına əldəqayırma sursat bağlayıb vasitələri rus səngərlərinə və tanklarına çırparak, PUA-ları insan tərəfindən idarə olunan raketlərə çevirir. PUA-lar döyüşdə o qədər təsirli olub ki, zirzəmi emalatxanasını dolduran PUA rotorlarının və təyyarə gövdələrinin əksəriyyəti həftənin sonuna qədər tükənmiş olacaq. Yeni material tapmaq tam zamanlı işə çevrilib.
92-ci Mexanikləşdirilmiş Briqadanın zabiti, 44 yaşlı Oles Maliareviç deyir: “Biz gecələr bombardman missiyaları yerinə yetiririk və gün ərzində yeni PUA-ları necə əldə etməyi düşünürük. Bu, daimi axtarışdır”.
Ukraynadakı müharibə bəşər tarixində hər hansı digər münaqişədən daha çox PUA müharibəsidir. Bu, uçan vasitə tədarükçülərindən, xüsusən də Çindən asılılığın artması deməkdir. İran və Türkiyə Rusiya və Ukraynanın istifadə etdiyi iri, hərbi təyinatlı PUA-lar istehsal edir, cəbhə xəttinin hər yerində mövcud olan ucuz istehlakçı PUA-lar əsasən bu cihazların dünyanın ən böyük istehsalçısı olan Çindən gəlir.
Bu, qismən istehlakçı elektronikası tərəfindən aparılan müharibədə Çinə gizli təsir bağışladı. Ukraynalılar PUA-ların bütün növlərini öyrəndikcə və silahlandırdıqca, təchizatlarını saxlamaq üçün yeni yollar tapmalı və cihazlarda yeniliklər etməyə davam etməli oldular. Lakin Çin tədarükçülərinin satışlarını azaltması və Çinin PUA komponentlərinin ixracını məhdudlaşdıran yeni qaydalarının sentyabrın 1-dən qüvvəyə mindməsi ilə bu səylər daha çox maneələrlə üzləşdi.
Öz bölməsi üçün PUA-ların alınmasına kömək edən Maliareviç deyir: “Çindən PUA ixrac etmək üçün hər cür yolu araşdırırıq, çünki kim nə deyirsə-desin, onlar ən çox istehsalı orada həyata keçirirlər”.
On ildən artıqdır ki, DJI, “EHang” və “Autel” kimi Çin şirkətləri getdikcə artan miqyasda PUA-lar istehsal edir. İndi onlar həvəskar fotoqraflar, açıq hava həvəskarları və peşəkar videoqraflar üçün ildə milyonlarla PUA istehsal edirlər və başqa ölkələri geridə qoyurlar.
“DroneAnalyst” tədqiqat qrupunun məlumatına görə, Çinin ən böyük PUA istehsalçısı olan DJI qlobal istehlakçı PUA bazarının 90 faizdən çoxuna sahibdir.
Lakin “New York Times”ın ticarət məlumatlarına və ondan çox Ukrayna PUA istehsalçısı, operatoru və təlimatçısı ilə apardığı müsahibələrə əsaslanaraq təqdim etdiyi analizə görə, Çin şirkətləri son aylarda ukraynalılara PUA və komponentlərin satışını azaldıb. Hələ də satmağa hazır olan Çin şirkətləri alıcılardan Rusiyanın ABŞ və Avropanın ixrac nəzarətlərini aşmaq üçün istifadə etdiyi kimi mürəkkəb vasitəçi şəbəkələrindən istifadə etməyi tələb edir. Bəzi ukraynalılar göy üzündən uçurulan vasitələri kompensasiya etmək üçün “dilənmək”, borc götürmək və vacib olanları qaçırmaq məcburiyyətində qaldılar.
Britaniyanın təhlükəsizlik üzrə araşdırma mərkəzi olan Kral Birləşmiş Xidmətlər İnstitutunun məlumatına görə, Ukrayna ayda təqribən 10 min PUA itirir. Bir çoxları Çinin PUA komponentlərinin satışını məhdudlaşdıran yeni qaydalarının qışa doğru Ukraynanın tədarük zəncirindəki çatışmazlığı daha da pisləşdirə biləcəyindən ehtiyat edir.
Bu maneələr Rusiya üçün üstünlükləri genişləndirir. Kommersiya məlumatlarına görə, bu ilin iyun ayına qədər Çin şirkətlərinin Ukraynaya birbaşa PUA çatdırılmaları 200 min dollardan bir qədər çox olub. Eyni dövrdə Rusiya Çin ticarət şirkətlərindən ən azı 14,5 milyon dollarlıq birbaşa PUA çatdırılması alıb.
Üçüncü tərəf təchizatçıdan alınan rəsmi Rusiya və Ukrayna gömrük məlumatlarına görə, Ukrayna hələ də Çin istehsalı olan milyonlarla PUA və komponentlər alıb, lakin onların əksəriyyəti Avropa vasitəçilərindən gəlib. Ukraynalılar kəşfiyyat aparmaq, bomba atmaq və idarə olunan raketlər kimi istifadə etmək üçün mümkün qədər çox PUA istehsal etmək üçün iş vaxtından artıq işləyirlər.
Ölkə həmçinin PUA startaplarını və digər PUA-ların əldə edilməsi səylərini dəstəkləyən proqrama 1 milyard dollar ayırıb. Müharibənin ilk günlərindən elektronika təmirçisi olmaq məcburiyyətində qalan Ukrayna hərbi qulluqçuları indi həm də həvəskar təchizat zəncirinin menecerləri olmalıdırlar.
Maliareviç öz birliyindəki hərbi qulluqçuların bu yaxınlarda Rusiyanın radioelektron müdaxilələrinin qarşısını almaq məqsədilə kəşfiyyat PUA-larına yeni antenalar almaq üçün pula necə qənaət etdiklərini təsvir edib. Bostonda yaşayan bir dostu səfərdən 2 ədəd gətirib.
Uzun müddət döyüş PUA-ları üzrə ekspert olan və Ukraynada hərbi qulluqçulara texnologiyadan istifadə üzrə təlimlər keçən “Victory Drones” layihəsinə rəhbərlik edən Mariya Berlinska bildirib: “Biz getdikcə mürəkkəbləşən təchizat zəncirlərini yenidən kəşf etməliyik. Çin fabriklərini komponentlərlə bağlı bizə kömək etməyə inandırmalıyıq, çünki onlar bizə kömək etməkdən məmnun deyillər”.
Onun sözlərinə görə, müharibədə qalib gəlmək “texnoloji marafon”a çevrilib.
Avqustun isti səhərində dörd birlikdən onlarla Ukrayna hərbi qulluqçusu yeni müharibə silahı üzərində təlim keçdi: “yarasa” kimi tanınan yenidən dizayn edilmiş kənd təsərrüfatı PUA-sı. Dnepr şəhərinin şərqindəki qarğıdalı tarlasının üzərindən uçan cihazlar qumla doldurulmuş şüşələri hədəf kimi istifadə edilən brezentlərin üzərinə atıb. Daha sonra hərbi qulluqçular tankları hədəfə ala bilən 20 kiloqramlıq mərmilər daşıyan PUA-lar ilə cəbhədəki birliklərinə qayıdıblar.
Rotorla işləyən böyük bombardmançı PUA-lar mövcudluğunu Çinin sənaye siyasətinə borclu olan Ukrayna şirkəti “Reactive Drone” tərəfindən istehsal edilib. Şirkət 2017-ci ildə Oleksii Kolesnik və dostları tərəfindən Çinin verdiyi subsidiyalar hesabına orada PUA hissələri istehsal olunmağa başlaması ilə yaradılıb.
Kolesnik bundan istifadə edərək öz kənd təsərrüfatı PUA-ları üçün hissələri təmin etdi, daha sonra bunları böcək dərmanı səpmək üçün istifadə edən Ukraynanın şərqindəki fermerlərə satdı. Müharibə başlayanda hər şey dəyişdi. Rumıniyada işgüzar səfərdə olan Kolesnik tələsik doğma şəhəri Dneprə qayıtdı. Bir neçə gün ərzində o və komandası kənd təsərrüfatı PUA-larından döyüş üçün yenidən istifadə etdilər.
Oxşar çılğınlıq bütün Ukraynada baş verdi. Zərurətdən yaranan yaradıcılıq bir çoxlarını ölüm-dirim ssenarilərində istehlakçı texnologiyasını yenidən istifadə etməyə vadar etdi. PUA-lar bomba atmaqla və hədəfləri quş baxışı ilə görməklə son asimmetrik silah kimi ortaya çıxdı.
Müharibənin ilk həftələrində Ukrayna hərbi qulluqçuları DJI tərəfindən istehsal olunan kvadrokopter olan “Mavic”ə arxalandılar. Güclü radio əlaqəsi və istifadəsi asan idarəetmə ilə “Mavic” İlon Maskın “SpaceX” şirkəti tərəfindən istehsal edilən və hərbi qulluqçuların ünsiyyət qurmasına kömək edən “Starlink” peykləri qədər vacib və hər yerdə tapılan hala gəldi.
2022-ci ilin aprelində DJI Rusiya və Ukraynadakı fəaliyyətini dayandıracağını açıqladı. Şirkət bu ölkələrdəki flaqman mağazalarını bağladı və əksər birbaşa satışları dayandırdı. Əvəzində onlayn pul yığan könüllülər əsasən Avropadan minlərlə helikopteri Ukraynaya gətirdilər. Rusiya çinli ixracatçılar vasitəsilə PUA-lar almağa davam edərkən, dost qonşular vasitəsilə yeni kanallar tapdı.
Rusiya və Ukrayna hərbi qulluqçuları “AeroScope” adlı bir məhsul da daxil olmaqla PUA olmayan DJI məhsullarından da istifadə etməyə başladı. Antenalı bir qutu olan “AeroScope” PUA-ların göndərdiyi siqnalları aşkar edərək onların yerini izləmək üçün yerə quraşdırıla bilər. Sistemin daha təhlükəli xüsusiyyəti odur ki, DJI PUA-larını uzaqdan uçuran operatorları aşkarlaya bilir.
İzləmə funksiyasını söndürmək üçün DJI-nin proqram təminatını sındırmaq təlaşı başladı. Ötən ilin sonunda daha güclü antenalar kimi proqram təminatı və aparat düzəlişlərinin qarışığı problemi böyük ölçüdə həll etdi. Ukraynanın kibertəhlükəsizliyə cavabdeh olan Dövlət Xüsusi Rabitə Xidmətinin rəhbəri Yuri Şçihol deyib: “AeroScopes”un effektivliyi bir il əvvəlki kimi deyil”.
DJI-nin məhsulları cəbhə xəttində ölüm-dirim təsiri yaratmağa davam etdi. Şirkət hər dəfə proqram təminatını yenilədikdə pilotlar və mühəndislər qrup söhbətlərində məsləhətlər paylaşaraq, təhlükəsizlik mühafizələrini sındırmaq və dəyişdirmək üçün yarışdılar. DJI elektron poçtunda bildirib ki, o, distribyutorlarına Rusiya və Ukraynadakı müştərilərə məhsul və ya hissələri satmağın qadağan edildiyi barədə dəfələrlə məlumat verib.
Hazırda ən böyük problem PUA-ların sayı və istehsal gücüdür. Texniklərin cəbhə xətti üçün PUA-lar üzərində işlədiyi Dneprdəki “Reactive Drone” müəssisəsində Kolesnik Çin fabrikləri ilə şəxsi əlaqələri olduğuna görə hələlik Çindən hissələri aldığını deyib. Kolesnik yalnız bir dəfə böyük maneə ilə qarşılaşdı: PUA-larının internetdə yayımlanan bir videosu Çin səlahiyyətlilərinin diqqətini çəkdi və istifadə olunan kameranı istehsal edən şirkət açıq şəkildə əlaqələri kəsdi.
Lakin Kolesnik Çinin qayda dəyişikliklərindən narahatdır və bunun qaranlıqda hücum edəcək yeni bir PUA üçün lazım olan gecəgörmə kameralarını əldə etməyi çətinləşdirə biləcəyini deyir: “Bir komponentdə ABŞ və ya Avstraliya kimi etiketləri görsəniz belə, hamısı hələ də Çin istehsalıdır. Çini əvəz edə biləcək bir şey etmək həqiqətən mümkün deyil”.
Müharibə uzandıqca, Ukrayna hərbi qulluqçuları ucuz Çin PUA-larını daha ölümcül hala gətirməyə çalışdılar. Bu il cəbhəyə axın edən bir inkişaf - insan tərəfindən idarə olunan raketlər kimi hərəkət etmələri üçün bombalar bağlanmış həvəskar məqsədli yarış PUA-ları ortaya çıxdı.
Birinci şəxs baxışı anlamına gələn, FPV kimi tanınan bu cihazlar PUA-ların virtual reallığa bənzər eynəklər vasitəsilə uzaqdan idarə edilməsinə istinad olaraq ağır silahlara ucuz bir alternativ olaraq ortaya çıxdı. Bu maşınlar və onların komponentləri DJI, “Autel” və “RushFPV” kimi az sayda əsasən Çin şirkətləri tərəfindən satılır.
Ukraynanın şərqində 92-ci Mexanikləşdirilmiş Briqadanın hərbi qulluqçuları bu yaxınlarda FPV-ni sınaqdan keçiriblər. Onların emalatxanasının yaxınlığındakı tarlada Darvin təxəllüsü ilə tanınan 19 yaşlı keçmiş tibb tələbəsi yük maşınına söykəndi və virtual reallıq gözlüklərini taxdı. Yaxınlıqda onun “ Avokado” çağırış kodlu müşahidəçisi ona rəhbərlik etmək üçün yüksəklikdə bir DJI “Mavic” uçurdu.
Darvin bildirib: “İnsanlar ovda bizə uğurlar arzulayır, amma bu, ovdan çox balıq tutmağa bənzəyir. Bu, uzun müddət çəkə bilər”.
Darvin və “Avokado” kimi duetlər müharibənin müntəzəm xüsusiyyətinə çevrildi. “Mavic” pilotu “Avokado” daha yüksək hündürlükdən şəkillər çəkə bilər və beləliklə, hədəfə gedən yolda FPV pilotu Darvinlə danışa bilər. Darvin virtual reallıq qulaqlığı vasitəsilə altından qaçan mənzərədən az şey görür. Rus siqnal pozucularından yayınmaq üçün çox vaxt vizual olaraq səkkiz kilometr və ya daha çox məsafəyə uçmalıdır. 500 dollarlıq FPV-nin 1 milyon dollarlıq silah sistemini söndürdüyü uğurlu missiyalar sosial mediada böyük səs-küy yaradır.
Bununla belə, pilotlar hücumların üçdə birindən azının uğurlu olduğunu deyirlər. Cəbhədən uzaqda, könüllülər və şirkətlər mümkün qədər çox FPV əldə etməyə çalışırlar. Ukraynalı təchizatçılar deyirlər ki, hərbi qulluqçular tərəfindən bu sistemə ayda 30 minə qədər ehtiyac var.
Ukrayna rəsmisi Şxol bildirib ki, Ukrayna hökuməti ilin qalan hissəsi üçün 100 min cihaz almağı planlaşdırır. Ukraynalılar birbaşa satış etmək istəyən Çin şirkətlərindən FPV almaq üçün ruslarla rəqabət aparırlar. Ruslar çox vaxt üstünlüyə malikdirlər, çünki onlar daha yüksək qiymət təklif edə və daha böyük partiyalar sifariş edə bilərlər. Ruslara satış Çin şirkətləri üçün siyasi cəhətdən də daha təhlükəsizdir.
Ukraynanın PUA tədarükçüsü olan “Escadrone” uzun müddətdir ki, uçan vasitələrin yığılması üçün Çindən hissələr alır. Rusiya tərəfindən hədəfə alınacağından qorxduğu üçün sadəcə “Andrii” adını verən şirkətin qurucusu Çin şirkətləri üçün qazanc təşviqlərinin onları hər iki tərəfə satış etməyə yönəltdiyini söyləyib: “Çin şirkətləri mənə deyirlər ki, ruslara nifrət edirlər, Ukrayna ən yaxşısıdır. Sonra onların mühərriklərini rus PUA-larında görürəm”.
Qum torbaları ilə barrikada qurulmuş bir ofis binasında Ukraynanın dron-sənaye kompleksi qurmaq səylərinin arxasında duran şəxs telefonunu irəli sürüşdürdü. Telefonda Ukraynanın Rusiyanın dərinliklərini vurmaq üçün gizli proqramının ən yeni üzvünün şəkli var idi: sivri burunlu və qanadlı uzun mənzilli bir PUA.
Ukraynanın rəqəmsal naziri Mixailo Fedorov “Ötən gün modernləşdirilmiş yeni “Bober” Moskvaya uçdu” deyib və bir gün əvvəl Moskvanı vuran ağır kamikadze PUA-sına istinad edib. Bütün yay boyu uzun mənzilli PUA proqramı Moskvanı dəhşətə gətirirdi. 32 yaşlı Fedorov avqust ayında verdiyi müsahibədə hadisəyə görə məsuliyyəti öz üzərinə götürüb. Ötən ilin sonundan Ukraynanın hərbi texnoloji bazasını yeniləmək səylərinə rəhbərlik edən Fedorov ölkənin özünə aid deyə biləcəyi uzaqdan idarə olunan zərbə qüvvəsi yaratmaq üçün derequlyasiya və dövlət maliyyəsindən istifadə edir. Buna “Bober” proqramının maliyyələşdirilməsinə kömək etmək, eləcə də yeni nəsil Ukrayna şirkətlərinə PUA parkı yaratmaq imkanı vermək də daxildir. İdeyanın bir hissəsi Çin kimi xarici təchizatçılardan uzaqlaşmaqdır.
“Dövlət ən yaxşı şəraiti yaratmalı, maliyyə təmin etməlidir, beləliklə Rusiyaya qarşı texnoloji müharibədə qalib gələcəyik” deyən Fedorov bildirib ki, Rəqəmsal Transformasiya Nazirliyi bu il PUA-lara 1 milyard dollar xərclənməsini nəzərdə tutan hökumət layihəsini yoxlayır. Fedorov bəzi kiçik şirkətlərin Çin tədarükçüləri tərəfindən problemlərlə üzləşdiyini etiraf edib, lakin ümumilikdə bunun böyük maneə yaratmadığını bildirib: “Əlbəttə, problemlərlə üzləşirlər. Ancaq inkişafın qarşısını alan bəzi kritik problemlərin olduğunu söyləmək düzgün olmaz”.
Kiyev ətrafında hərəkətlilik hiss olunur. Gənc şirkətlər gizli emalatxanalarda ev şəraitində uçan vasitələr ixtira edirlər. Günəbaxan və raps tarlaları ilə əhatə olunmuş poliqonlar döyüş üçün təsdiq edilməzdən əvvəl bir sıra sınaqlardan keçən yeni texnikalarla doludur. Startap ruhunun sərhədləri var. İstehsalçılar hökumətlə əldə edilən kiçik miqyaslı müqavilələrdən, vəsait çatışmazlığından və planlaşdırma olmamasından şikayətlənirlər. Skeptiklər hökumətin yüksək riskli bir təcrübə apardığını, Çinin PUA-larının yerini alacaq bir həll olmadığı təqdirdə, iş dünyasının çətin vəziyyətdə qalacağını söyləyirlər.
FPV və “Mavic” kimi PUA-ların mənbəyi olaraq Çini əvəz etmək çətin ola bilər, lakin ilkin əlamətlər Ukraynanın Avropa, ABŞ və Tayvan kimi digər ölkələrdən bəzi qabaqcıl PUA-lar üçün hissələr tapdığını göstərir. Kiyevdə sabit qanadlı kəşfiyyat PUA-ları istehsal edən “Ukrspecsystems” şirkəti verdiyi açıqlamada Çinlə təchizat zəncirindəki problemlərin onları bu ölkədən kənara baxmağa vadar etdiyini bildirib. Açıqlamada həmçinin qeyd olunub: “Bu gün biz demək olar ki, heç bir Çin komponentindən istifadə etmirik, çünki Çinin Ukraynaya istənilən malın çatdırılmasını qəsdən necə gecikdirdiyini görür və hiss edirik”.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
