Martın 21-də Vaşinqtonda yönəldilən enerji layihələrinə həsr olunan "Booz Allen Hamilton Directed Energy Summit" adlı tədbir keçirilib. Digər məruzəçilərlə yanaşı tədbirdə ABŞ ordusunun Avropa kontingenti üçün G3 perspektiv inkişaf proqramının rəhbəri polkovnik Dennis Vill də çıxış edib. O, ən son hadisələr və yeni Amerika döyüş lazerlərindən birinin nümayişi barədə fikirlərini paylaşıb.


Lazer döyüş kompleksi "Stryker" MEHEL (ABŞ)

Polkovnik Villə görə, 17 və 18 mart tarixində 2-ci Süvari alayının və 7-ci təlim ordusunun şəxsi heyəti, "Fort Sill" (Oklahoma ştatı) poliqonunun ekspertləri son Amerika silahının nümayişi üçün Almaniyaya gəliblər. Almaniyanın Qrafenver bölgəsindəki poliqonda lazer döyüş kompleksi "Stryker" MEHEL-in iştirakı ilə döyüş atışları nümayiş etdirildi.

Bu nümayiş çərçivəsində, MEHEL 2.0 lazer kompleksi ilə silahlanan kompleks hava məkanına nəzarət edərək pilotsuz uçan aparatları axtarmalı idi. Sonra isə hədəflərin məhv edilməsi həyata keçirildi. Hədəf qismində müxtəlif sahələrdə geniş yayılan kommersiya dronlarının modellərindən istifadə edildi. Beləliklə, yeni lazer kompleksi maksimum döyüş şəraitinə uyğun bir mühitdə öz imkanlarını göstərə bildi.

Polkovnik D.Vill nümayişlər zamanı döyüş lazerinin, onun məsuliyyət zonasına daxil olmağa cəhd edən çox sayda insansız hava vasitələrinin məhv edilməsini sınaqların uğurlu keçməsinin göstəricisi olduğunu bildirib.

Lakin bəzi çətinliklər də var idi. G3 proqramının rəhbəri vurğulayıb ki, döyüş təlimləri və sınaqlar zamanı məsafə və hündürlük parametrlərinə müəyyən məhdudiyyətlər tətbiq edilməlidir. Belə məhdudiyyətlər olmadan mülki təyyarələrinin məhv edilməsi riski meydana çıxa bilər. Almaniyada çox sayda hava yolları mövcuddur və buna görə də qəzaların qarşısını almaq üçün lazer sistemi yalnız məhdud ərazilərdə fəaliyyət göstərməlidir.


Maşın poliqondadır

D.Vill həmçinin ABŞ-ın müdafiə sənayesinin yeni iş prinsipləri ilə çalışan silah sistemləri üzərində işləməyə davam etdiyini qeyd etdi. Beləliklə, mövcud və perspektiv lazer komplekslərinin inkişaf etdirilməsi, həmçinin digər yönəldilən enerji silahları üzərində çalışmaların lazım olduğu vurğulanıb.

Amerikanın perspektiv lazer kompleksinin son nümayişləri bu silahın imkanlarını və potensialını açıq göstərdi. Hazırda "Stryker" MEHEL sistemi müxtəlif poliqon sınaqlarını başa çatdırmaq üzrədir, yaxın gələcəkdə isə onun silahlı qüvvələr üçün kütləvi istehsalı nəzərdə tutulub. Xüsusi lazer qurğuları ilə təchiz olunan zirehli personal daşıyıcıları, xüsusi çətin hava hədəflərini axtararaq məhv etmək vəzifəsini daşımaqla mövcud hava hücumundan müdafiə sistemini gücləndirməlidir.

MEHEL layihəsi (Mobile Expeditionary High Energy Laser-Mobil Ekspedisiya Yüksək Enerji Lazeri) bir neçə il əvvəl quru qoşunlarının maraqları üçün başladılıb. Proqramın başlıca məqsədi müxtəlif kiçik hədəfləri məhv edə bilən kompakt, lakin güclü bir lazer qurğusu yaratmaq idi. Onun köməyi ilə qoşunları PUA-dan, artilleriya mərmi və minalarından, kiçik çaplı raketlərdən və s. qorumaq nəzərdə tutulurdu. Beləliklə, MEHEL kompleksi mövcud hava hücumundan müdafiə qurğularının gücsüz olduğu hədəflərə qarşı mübarizə aparmalı idi.

MEHEL layihəsi üzərində iş bir sıra Amerika müəssisələri tərəfindən həyata keçirilir. Belə ki, lazer üçün özüyeriyən platformaların tədarükü və uyğunlaşdırılması üçün "General Dynamics Land Systems" şirkəti məsuliyyət daşıyır. Subpodratçı qismində digər təşkilatlar da iştirak edirlər. Məsələn atəşi idarəetmə sistemi "Boeing" tərəfindən hazırlanır. Silahlı Qüvvələrin müxtəlif elmi və tədqiqat strukturları layihədə əhəmiyyətli rol oynayır.


Digər tərəfdən görünüşü

Lazer kompleksinin daşıyıcısı ABŞ ordusuna xidmət edən M1131 FSV atəş dəstək vasitəsi seçildi. Orijinal konfiqurasiyada, o, tüfəng kalibrli pulemyot, eləcə də böyük kalibrli sistem və ya avtomatik qumbaraatan ilə təchiz olunurdu. Yeni lazer silahından yerləşdirilməsi üçün mövcud silah sistemlərindən imtina etməyə ehtiyac qalmadı: lazer şüalanma qurğusu əsas döyüş modulundan müəyyən bir məsafədə, maşının damında yerləşdirildi.

MEHEL kompleksinin müxtəlif hissələri maşının daxilində və onun korpusu üzərində yerləşdirilir. Beləliklə, maşının ön panelində, sağ tərəfdə anten qurğuları olan bir neçə düzbucaqlı örtük mövcuddur. Bir neçə teleskopik anten yanlarda və arxa tərəfdə yerləşdirilir, onlardan biri xarakterik slindrik örtüyə malikdir. Korpus üzərində olan avadanlıqlarına optik-elektronik stansiya və döyüş lazer bloku da daxildir. Təsbit və müşahidə vasitələri "Stryker" damının arxa tərəfində, döyüş lazer cihazı isə idarəetmə bölməsinin arxasında quraşdırılır.

Müxtəlif tədbirlərdə nümayiş olunan MEHEL döyüş lazerinin xüsusilə mürəkkəbliyi yoxdur. Daşıyıcının korpusunun damında xüsusi bir bərkitmə qoluna U şəkilli dönən platforma montaj edilir. Bu isə şaquli oxu ətrafında fırlanaraq üfüqi tuşlamanı təmin edir. Dayağın yan qolları arasında yellənən lazer bloku yerləşir. Sadə düzbucaqlı formaya malik blokun korpusunun dib hissəsi yuvarlaqdır. Korpusun ön divarında bir cüt linza mövcuddur. Onların üstündə kiçik qoruyucu lövhə var.


Şossedə özüyeriyən lazer kompleksi

Zirehli vasitənin daxilində idarəetmə, nəzarət vasitələri və digər avadanlıqlar quraşdırılır. Lazer və digər sistemlərinə nəzarət uzaqdan idarəetmə vasitəsi ilə həyata keçirilir. Elektrik enerjisi, daşıyıcı platformanın müntəzəm qaynaqlarından alınır. Döyüş əməliyyatlarına hazırlıq və sonrakı "atəş" mərhələləri uzaqdan idarəetmə vasitəsi ilə həyata keçirilir; avtomobildən çıxmaq tələb olunmur.

Digər avadanlıqlarla birlikdə kompleks müəyyən avtomatlaşdırma vasitələrini də əhatə edir. Hərəkət edən hədəfin ilk növbədə, dəqiq məhv edilməsi üçün lazım olan avtomatik izləmə üçün təminat verilir. Hava hədəflərinin axtarışı avtomatik olaraq həyata keçirildiyi üçün operatorun yükü kəskin şəkildə azalır.

Axtarış və tuşlama vasitəsi olaraq kompleks özünün radiolokasiya stansiyasından və optik-elektronik sistemindən istifadə edir. Günün istənilən vaxtında, havadan asılı olmayaraq hava məkanının izlənilməsi təmin edilir. Bu vasitələrdən alınan məlumatlar əsasında lazerin hədəfə tuşlanması, izlənilməsi və ya məhv edilməsi həyata keçirilir. Əlaqə vasitələri kənar mənbələrdən hədəf göstərilmə məlumatlarının qəbulunu təmin edir. Əldə edilən hədəf məlumatları dərhal atəşi idarəetmə sisteminə ötürülür.

Döyüş lazeri PUA-ların istismarının qarşısını almaq və ya mane olmaq üçün radio-elektron mübarizə vasitələri ilə təmin olunur. "Stryker" MEHEL maşınları radio və kommunikasiya kanallarını boğmaq üçün nəzərdə tutulan REM vasitələri də daşıyır. PUA-nın operator ilə rabitə əlaqəsini boğulması lazer kompleksinin işini asanlaşdırır və hədəfin məhv edilməsini sadələşdirir.


Lazer qurğusu

"Stryker" MEHEL döyüş vasitəsinin yığılması və sınaqları haqqında ilk məlumat hələ 2016-cı ilin əvvəllərində məlum idi. Bundan sonra Pentaqonun rəsmi mənbələri bildirirlər ki, müxtəlif növ hava hədəflərini məğlub etmək üçün nəzərdə tutulan yeni tipli lazer 2 kVt gücə malikdir. Bu, bəzi problemləri həll etmək üçün kifayət idi, lakin layihənin gələcək inkişafı zamanı potensialın bir neçə dəfə artırılması planlaşdırıldı.

Bir neçə aydan sonra prototip MEHEL 2.0 layihəsində istehsal edilən yeni avadanlıqlar aldı. Yenilənən lazer kompleksi ilk versiya məhsulundan çoxda fərqlənmirdi, lakin daha yüksək texniki imkanlar göstərməli idi. Şüalanma gücü 2 kVt-dan 5 kVt-a qədər artırıldı. Bununla yanaşı,istehsalçılar bu səviyyədə dayanmaq niyyətində deyillər. Ötən ilin yazında elan olundu ki, 2018-ci ildə döyüş lazerinin şüalanma gücü 18 kVt-a çatdırılacaq.

Bir il bundan əvvəl ikinci versiya lazer kompleksi öz imkanlarını nümayiş etdirmək üçün "Fort Sill" poliqonuna gətirildi. Təcrübə məqsədilə kütləvi şəkildə bazarda satılan PUA-lara bənzər helikopter tipli insansız hava vasitələrindən istifadə edildi. Lazerli MEHEL-in gücü həmin vaxtda çox olmasa da, kompleksin ilk yoxlamasında artıq bütün hədəflərə ciddi ziyan vurdu və bu da onların yerə düşməsinə səbəb oldu. Daha sonra bir neçə digər PUA, yeni hava hücumundan müdafiə sisteminin qurbanı oldu. "Stryker" MEHEL eksperimental maşınının sınaqları, ilk növbədə yeni döyüş avadanlıqlarının testləri hələ də davam edir. Bir neçə gün əvvəl bu nümunə Almaniyaya xarici poliqon sahəsində nümayiş etdirildi. İndi, ehtimal ki, "Stryker" geriyə Amerika Birləşmiş Ştatlarına qayıdacaq, sınaqlar davam edəcək. Yaxın zamanlarda növbəti nümayişlər və sınaqlar olacaq.


PUA-ya atəş prosesi termal kamera vasitəsi ilə müşahidə olunur

Poliqon sınaqları artıq iki ildir ki, davam edir və bu müddət ərzində çox gözəl nəticələr əldə edilib. Hər bir PUA-nın və ya digər hava hədəfinin məhv edilməsi faktı daşıyıcı vasitənin zirehində bir etiketdən istifadə edilərək qeyd olunur. "Stryker" MEHEL-in Almaniyada keçirilən son nümayişlərinə qədər zirehində 64 müvəffəqiyyətli müdaxilənin ifadələri əks olunurdu. Hədəflərin çoxu 2017-ci ildə vurulub. Ümumiyyətlə, "Stryker" MEHEL əsasən helikopter tipli hədəfləri məhv edib. Kiçik ölçülü uzaqdan idarə olunan təyyarələrin sayı nisbətən az idi.

Yəqin ki, gələcəkdə prototipin zirehində digər nümunəli yeni etiketlər görünəcək. Layihə müəllifləri MEHEL 2.0 kompleksinin lazer gücünü 18 kVt-a çatdırmağı planlaşdırır ki, bu da sistemin döyüş effektivliyini bir neçə dəfə artıracaq. Şüalanma gücünün artırılması hədəfin sürətlə istilənməsinə və məhv edilməsi üçün lazım olan vaxtın qısaldılmasına səbəb olacaq. Lazerin bu cür inkişaf etməsi yeni vəzifələri həll etməyə və vurulacaq hədəflərin əhatə dairəsini əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirməyə imkan verəcək.

Döyüş lazeri əsasən plastik və kompozitlərdən hazırlanan, həmçinin yüksək uçuş sürəti ilə fərqlənməyən kiçik vasitələr üzərində sınaqdan keçirilib. Lakin, sifarişçinin planlarına görə, gələcəkdə "Stryker" MEHEL sistemi böyük pilotsuz təyyarələri, idarəedilməyən raketləri və artilleriya mərmiləri ilə mübarizə aparacaq. Belə hədəfləri məhv etmək üçün daha çox enerjini daha uzaq məsafəyə yönəltmək lazımdır. Bundan əlavə, onların uçuş imkanları mümkün reaksiya müddətini ciddi şəkildə azaldır.

Bu problemlər uğurla həll edilərsə, xüsusi radio-elektron və lazer avadanlıqları olan yeni döyüş maşınları seriyaya daxil ola bilər və silahlanmaya qəbul edilə bilər. "Stryker" MEHEL kompleksi səfərdə və yerləşmə rayonlarında digər kompleksləri tamamlayan yeni hava hücumundan müdafiə vasitəsi hesab olunur. Beləliklə, "ənənəvi" hədəflərin məhvi mövcud hava hücumundan müdafiə sistemlər tərəfindən, yeni ortaya çıxan təhdidlərlə mübarizəni isə yeni döyüş lazerləri aparacaq. Yeni avadanlıqların ilk partiyasının böyük təhlükə altında olan bazalara təhvil verilməsi gözlənilir.


Hava hədəflərinin müvəffəqiyyətlə məhv edilməsi üçün etiketlər

Pentaqon artıq gələcəkdə yeni texnologiyanın tətbiq edilməsi və tətbiqi üçün təxmini planlar tərtib edib, lakin layihə tam başa çatmaqdan hələ uzaqdır. Hazırda "Stryker" MEHEL maşınının prototipi müxtəlif poliqonlarda sınaqdan keçirilir, lakin hələ də tam şəkildə işləməyə hazır deyil. Lazer şüalanmasının mövcud gücü, hesablanandan üç qat azdır və son hədəfə çatmaq üçün yeni çalışmalara, xərclərə və əlbəttə ki, əlavə vaxta ehtiyac var.

Lakin layihə müəllifləri gələcəyə optimizmlə baxırlar. Müxtəlif hesablamalara görə, inkişaf işləri növbəti onillikdə başa çatdırıla bilər. Bundan sonra sifariş aldıqdan sonra sənaye müəssisələri yeni avadanlıqların istehsalını inkişaf etdirməlidir. Böyük miqdarda istehsal edilməsinin mümkün olub-olmadığı bilinmir. Buna baxmayaraq, bir neçə il ərzində istehsalçılar zəruri olan maşınlarla ehtiyacı olan bütün hərbi hissələri təmin edə biləcəklər.

Real planlara görə, bu il MEHEL 2.0 döyüş lazerinin qüvvəsi hesablanan 18 kWt-a çatmalıdır. Yəni təkmilləşdirilən sistemin ilk sınaqlarına çox qalmayıb. Müəyyən zaman çərçivəsində layihə işlərinin yerinə yetirilməsinin və istənilən nəticənin əldə edilməsinin mümkün olub-olmadığını yaxın gələcəkdə biləcəyik.

Yazı Ryabov Kirilin məlumatları əsasında hazırlanıb
Hərbi ekspert Ədalət Verdiyev
Ordu.az