Ordu.az xəbər verir ki, 2025-ci maliyyə ilində F-35-lərin tam döyüş hazırlığı göstəricisi 25 faizə enərək proqram tarixinin ən aşağı səviyyələrindən birinə düşüb.
GAO-nun məlumatına görə, təyyarələrin onlara verilən tapşırıqlardan ən azı birini yerinə yetirə bildiyi müddəti əks etdirən döyüş hazırlığı göstəricisi 2021-ci maliyyə ilindəki 67 faizdən 2025-ci maliyyə ilində 44 faizə geriləyib.
Bütün tapşırıqları tam yerinə yetirmə qabiliyyətini göstərən tam döyüş hazırlığı göstəricisi isə eyni dövrdə 38 faizdən 25 faizə düşüb.
ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin rəsmiləri 2025-ci ildəki geriləməni proqram təminatındakı gecikmələr, ehtiyat hissələri çatışmazlığı və korroziya problemləri səbəbindən yeni təhvil alınan təyyarələrin döyüş tapşırıqlarını yerinə yetirə bilməməsi ilə əlaqələndiriblər.
GAO hesabatında qeyd olunub ki, “F-35 ABŞ Müdafiə Nazirliyinin ən bahalı silah sistemidir, lakin performans hədəflərinə çata bilmir və onun istismar xərcləri artmaqda davam edir”.
13,7 milyard dollarlıq həll planı
F-35 Birgə Proqram Ofisi (JPO) vəziyyəti yaxşılaşdırmaq məqsədilə 2025-ci ilin iyununda “Qlobal Dəstək Həllinin Yenilənməsi” (GSS Reset) strategiyasını işə salıb.
Strategiya 2030-cu ilə qədər döyüş hazırlığı göstəricisini 80 faizə, tam döyüş hazırlığını isə 65 faizə çatdırmağı hədəfləyir. JPO hesab edir ki, bu məqsədlərə nail olmaq üçün 2031-ci maliyyə ilinə qədər əvvəlcədən planlaşdırılandan əlavə 13,7 milyard dollar maliyyə vəsaiti tələb olunacaq.
Bu məbləğin təxminən 2,2 milyard dolları birbaşa GSS “Reset” proqramına yönəldiləcək, qalan 11,5 milyard dollar isə mövcud büdcə ilə real istismar xərcləri arasındakı fərqin aradan qaldırılmasına sərf olunacaq. Rəsmilər döyüş hazırlığı göstəricilərinin yaxşılaşmadan əvvəl daha da pisləşə biləcəyini etiraf ediblər. Proqram sənədləri ciddi irəliləyişlərin ən yaxşı halda 2026-cı ilin sonu və ya daha sonrakı dövrə təsadüf edə biləcəyini göstərir.
Təchizat zənciri problemləri
GAO GSS “Reset” proqramının uğuruna mane ola biləcək bir sıra riskləri də müəyyən edib. F-35-in istehsalçısı olan “Lockheed Martin” şirkətinin 2025-ci il təhlilinə əsasən, təchizatçılar tərəfindən kifayət qədər istehsal edilə bilməyən 48 kritik hissə müəyyən olunub.
Bu hissələr arasında əvvəllər təyyarələrin yerdə qalmasının əsas səbəblərindən biri hesab edilən kabina örtüyü komponentləri də yer alır. Hesabatda qeyd olunur ki, JPO əlavə ehtiyat hissələri və materialların alınması üçün 7 milyard dollardan çox vəsaitlə özəl sektordan asılı qalacaq ki, bu da ciddi risk yaradır.
GAO hesab edir ki, 2030-cu illərin ortalarına qədər ABŞ Silahlı Qüvvələri hər il təxminən 1,2 milyard dollarlıq maliyyə çatışmazlığı ilə üzləşəcək.
Mükafat ödənişləri ilə bağlı problemlər
GAO müəyyən edib ki, 2020-2023-cü illərdə tam döyüş hazırlığını və ehtiyat hissələrinin təminatını artırmaq məqsədilə “Lockheed Martin”ə ayrılan 269 milyon dollarlıq stimullaşdırıcı ödənişlərin 114 milyon dollardan çox hissəsi şirkətə ödənilib.
Lakin həmin dövrdə həm döyüş hazırlığı, həm də hissə təminatı göstəricilərində ya durğunluq, ya da geriləmə müşahidə olunub. Araşdırma zamanı JPO-nun mükafat ödənişlərinin hesablanması üçün üç fərqli cədvəldən istifadə etdiyi də aşkarlanıb. GAO, həmçinin 2025-2028-ci illəri əhatə edən mövcud müqavilədə tam döyüş hazırlığı göstəricisinə bağlı heç bir stimullaşdırıcı mexanizmin nəzərdə tutulmadığını vurğulayıb.
“Lockheed Martin” şirkətinin nümayəndəsi bildirib ki, şirkət ehtiyat hissələrinin təchizatını sürətləndirmək üçün son dövrdə 2 milyard dollardan artıq vəsaiti əvvəlcədən investisiya edib. JPO isə GAO-nun nəticələri ilə razılaşdığını və tövsiyələrin tam dəstəkləndiyini açıqlayıb.
ABŞ hava gücünün əsas elementi
Mövcud problemlərə baxmayaraq, F-35 ABŞ-nin döyüş aviasiyasının əsas dayağı olaraq qalır. Hazırda Pentaqonun inventarında 800-dən çox F-35 var və 2040-cı illərin ortalarına qədər daha təxminən 1700 təyyarənin alınması planlaşdırılır.
2024-cü il hesablamalarına görə, proqramın ABŞ üçün ömürboyu istismar xərci 1,6 trilyon dollar təşkil edir.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
