Bu hadisəni düzgün qiymətləndirmək üçün ilk növbədə tarixi kontekstə nəzər salmaq lazımdır. Azərbaycan-ABŞ münasibətləri müstəqilliyin ilk illərindən bəri müəyyən dalğalanmalar yaşayıb. ABŞ Konqresinin 1992-ci ildə qəbul etdiyi “Azadlığa Dəstək Aktı”nın 907-ci maddəsi ilə Azərbaycana birbaşa dövlət yardımına qoyulan qadağa uzun illər ikitərəfli münasibətlərdə ciddi maneə olyb. Bu maddə formal olaraq 2001-ci ildən sonra hər il prezident tərəfindən dayandırılsa da, onun mövcudluğu həmişə Azərbaycan-ABŞ münasibətlərinin potensialını məhdudlaşdıran simvolik və praktiki baryeri təmsil edib. 11 sentyabr hadisələrindən sonra Azərbaycanın terror əleyhinə koalisiyaya qoşulması, Əfqanıstana sülhməramlı kontingent göndərməsi və NATO ilə əməkdaşlığı münasibətlərə müsbət təkan verib, lakin əlaqələr heç vaxt tam strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə qalxmayıb. 2026-cı il fevralında imzalanan Xartiya məhz bu tarixi boşluğu doldurmağa, münasibətləri keyfiyyətcə yeni müstəviyə çıxarmağa yönəlib.
Vensin Bakıdakı bəyanatlarından biri xüsusilə simvolik və emosional baxımdan güclü mesaj daşıyır: Azərbaycan sülhməramlılarının Əfqanıstanı sonuncu tərk edənlərdən biri olduğunu vurğulaması. Bu, sadəcə tarix xatirəsi deyil, Azərbaycanın ABŞ-nin ən çətin dövrlərdə yanında dayandığının, ən riskli əməliyyatlarda çiyin-çiyinə döyüşdüyünün rəsmi etirafıdır. Əfqanıstanda Azərbaycan hərbçilərinin göstərdiyi xidmət NATO müttəfiqləri tərəfindən dəfələrlə yüksək qiymətləndirilib. Vensin bu faktı xüsusi olaraq qeyd etməsi Vaşinqtonun yaddaşında Azərbaycanın etibarlı tərəfdaş kimi həkk olunduğunu və indi bu etibarın konkret əməkdaşlıq proqramları ilə əvəzlənəcəyini bildirir. Bu, eyni zamanda Azərbaycanın gələcək anti-terror əməliyyatlarında ABŞ ilə əməkdaşlıq potensialının nə qədər möhkəm əsaslara söykəndiyini göstərir.
Prezident İlham Əliyevin anti-terror əməliyyatlarında əməkdaşlığın davam etdiriləcəyini elan etməsi çoxqatlı strateji məna daşıyır. Müasir dünyada terrorçuluğa qarşı mübarizə yalnız hərbi əməliyyatlardan ibarət deyil, o, kəşfiyyat mübadiləsini, maliyyə axınlarının izlənməsini, kiber təhlükəsizliyi, sərhəd nəzarətini və radikallaşmanın qarşısının alınmasını əhatə edən geniş konsepsiyadır. ABŞ ilə bu sahədə əməkdaşlıq Azərbaycana bir neçə kritik üstünlük təmin edə bilər. İlk növbədə, ABŞ-nin qlobal kəşfiyyat şəbəkəsinə müəyyən səviyyədə çıxış imkanı Azərbaycanın regional təhlükə mühitini daha dəqiq qiymətləndirməsinə kömək edər. Xüsusilə şimal və cənub istiqamətindən qaynaqla biləcək təhdidlər, regionda fəaliyyət göstərən transnasional terror qrupları və kiber hücum potensialı olan aktorlar barədə kəşfiyyat mübadiləsi Azərbaycanın milli təhlükəsizlik sisteminin effektivliyini artırar. Bundan əlavə, anti-terror əməliyyatlarında birgə təlimlərin keçirilməsi, xüsusi təyinatlı qüvvələrin hazırlanması və müasir əməliyyat taktikalarının öyrənilməsi Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin peşəkarlıq səviyyəsini daha da yüksəldər.
Xartiyanın müdafiə avadanlıqlarının satışında “yeni səhifə açılması”na dair müddəası ən əhəmiyyətli maddələrdən biridir. Tarixən ABŞ Azərbaycana ciddi hərbi avadanlıq satışından çəkinib ki, bunun əsas səbəbi 907-ci maddənin yaratdığı siyasi atmosfer və erməni lobbisinin Konqresdəki təsiri olub. İndi bu sahədə “yeni səhifə” açılması əslində onilliklər boyu mövcud olan baryerin aradan qaldırılması prosesinin başlanğıcıdır. ABŞ müdafiə sənayesi dünyanın ən inkişaf etmiş hərbi texnologiyaları istehsal edir və bu bazara çıxış Azərbaycan üçün bir sıra strateji imkanlar yaradır.
Vensin “bir neçə yeni kater tədarük etmək” planını açıqlaması bu istiqamətdə ilk konkret addımdır. Xəzər dənizi Azərbaycanın enerji infrastrukturunun, nəqliyyat dəhlizlərinin və strateji maraqlarının cəmləşdiyi həyati əhəmiyyətli su hövzəsidir. Neft və qaz platformalarının qorunması, dəniz sərhədlərinin nəzarətdə saxlanması, qaçaqmalçılığın və terrorçuluğun qarşısının alınması, eləcə də Xəzərin mürəkkəb geosiyasi mühitində mövqelərin möhkəmləndirilməsi baxımından müasir hərbi dəniz gəmilərinə ehtiyac daim artmaqdadır. ABŞ istehsalı hərbi katerlər adətən yüksək sürətə, müasir radar və sensor sistemlərinə, güclü rabitə avadanlıqlarına və çevik manevr qabiliyyətinə malikdir. Bu gəmilərin Azərbaycan Hərbi Dəniz Qüvvələrinə tədarük edilməsi yalnız maddi güclənmə deyil, həm də ABŞ hərbi texnologiyaları ilə inteqrasiya prosesinin başlanğıcıdır, bu, gələcəkdə daha böyük hərbi satınalmaların yolunu açan addımdır.
Lakin kater tədarükü yalnız başlanğıcdır. “Yeni səhifə” ifadəsi daha geniş kontekstdə müdafiə avadanlıqlarının satışı üçün çərçivə sazişinin formalaşdırılmasına işarə edir. Gələcəkdə Azərbaycanın ABŞ-dən təmin edə biləcəyi hərbi avadanlıq və texnologiyalar sırasında bir neçə kritik sahə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Hava müdafiə sistemləri sahəsində ABŞ dünyanın ən mürəkkəb və effektiv sistemlərini istehsal edir və Azərbaycanın öz hava məkanının qorunması üçün bu texnologiyalara çıxışı strateji dəyişiklik yarada bilər. Pilotsuz uçuş aparatları sahəsində ABŞ texnologiyaları Azərbaycanın artıq güclü olan pilotsuz uçuş aparatı arsenalını daha da zənginləşdirə, xüsusən uzun müddət havada qala bilən, strateji pilotsuz uçuş aparatları kimi yüksək texnoloji vasitələrlə tamamlaya bilər. Kiber müdafiə texnologiyaları sahəsində ABŞ-nin qlobal liderliyini nəzərə alaraq, bu istiqamətdə əməkdaşlıq Azərbaycanın informasiya infrastrukturunun və kritik sistemlərinin qorunmasını əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirir. Bundan əlavə, rabitə və idarəetmə sistemləri, dəqiq yönləndirilən sursat texnologiyaları və hərbi nəqliyyat vasitələri sahəsində ABŞ texnologiyalarına çıxış Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin ümumi döyüş qabiliyyətini yeni səviyyəyə qaldıra bilər.
Süni zəka mərkəzlərinin yaradılmasının ikitərəfli gündəliyə daxil edilməsi isə əməkdaşlığın yalnız ənənəvi hərbi sahə ilə məhdudlaşmadığını, gələcəyin texnologiyalarını əhatə etdiyini göstərir. Müasir müdafiə sənayesində süni zəka inqilabi dəyişikliklərə yol açır, avtomatik hədəf tanıma, pilotsuz sistemlərin sürü şəklində idarəetməsi, proqnozlaşdırıcı texniki xidmət, kəşfiyyat məlumatlarının emalı və qərar qəbul etmə proseslərinin sürətləndirilməsi süni zəkanın hərbi tətbiq sahələrindən yalnız bir neçəsidir. Azərbaycanda süni zəka mərkəzlərinin yaradılması yalnız müdafiə sahəsinə deyil, bütövlükdə ölkənin texnoloji ekosisteminin inkişafına, yüksək ixtisaslı kadrların yetişdirilməsinə və innovasiya mühitinin formalaşmasına töhfə verəcək.
Humanitar minatəmizləmə sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi Xartiyanın ən vacib maddələrindən birini təşkil edir və bu sahə həm humanitar, həm də siyasi ölçüdə dərin məna daşıyır. 2020-ci il Vətən Müharibəsindən sonra Ermənistan işğalından azad edilmiş ərazilərdə minaların və partlamamış döyüş sursatlarının təmizlənməsi Azərbaycanın üzləşdiyi ən böyük humanitar çağırışlardan birinə çevrilib. Ermənistanın otuz illik işğal dövründə sistematik şəkildə basdırdığı minalar, eləcə də müharibə zamanı istifadə olunan, lakin partlamayan sursatlar genişmiqyaslı təhlükə yaradır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə minalar nəticəsində onlarla mülki vətəndaş və hərbi qulluqçu həlak olub və ya əlillik alıb. Mina xəritələrinin Ermənistan tərəfindən uzun müddət verilməməsi təmizləmə prosesini daha da çətinləşdirib.
ABŞ-nin bu sahədə maliyyə dəstəyi və texnoloji təminat göstərmə öhdəliyi götürməsi Azərbaycan üçün çox böyük əhəmiyyət daşıyır. ABŞ humanitar minatəmizləmə sahəsində dünyanın ən böyük donor ölkəsidir və geniş beynəlxalq təcrübəyə malikdir. Bu əməkdaşlıq çərçivəsində Azərbaycanın ala biləcəyi konkret dəstəklər geniş spektri əhatə edir. Maliyyə yardımı baxımından ABŞ-nin minatəmizləmə proqramlarına ayırdığı büdcədən Azərbaycana birbaşa qrantlar ayrıla bilər ki, bu da təmizləmə əməliyyatlarının sürətləndirilməsinə imkan verər. Texnoloji təchizat baxımından müasir mina aşkarlama cihazları, yeraltı radar sistemləri, uzaqdan idarə olunan minatəmizləmə robotları və peyk görüntüləri vasitəsilə mina sahələrinin xəritələşdirilməsi texnologiyaları Azərbaycana təqdim oluna bilər. Kadr hazırlığı baxımından ABŞ-nin minatəmizləmə mütəxəssisləri Azərbaycan mühəndis-istehkamçılarına təlim keçə, beynəlxalq standartlara uyğun iş prosedurları tətbiq oluna bilər. Bu, həm təmizləmə prosesinin sürətləndirilməsi, həm də mütəxəssislərin təhlükəsizliyinin artırılması baxımından həyati əhəmiyyət daşıyır.
Humanitar minatəmizləmə əməkdaşlığının siyasi ölçüsü də nəzərdən qaçırılmamalıdır. ABŞ-nin bu sahədə Azərbaycana açıq dəstəyi beynəlxalq ictimaiyyətə güclü mesaj verir. Vaşinqton Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərinin bərpasını tanıyır, bu ərazilərdə əhalinin geri qayıtmasını dəstəkləyir və Ermənistanın uzun illər boyu yaratdığı humanitar fəlakətin aradan qaldırılmasında Bakının yanında dayanır. Bu, Ermənistanın mina problemi ətrafında apardığı informasiya müharibəsini zəiflədən amildir, çünki ABŞ kimi nüfuzlu bir dövlətin Azərbaycana bu sahədə kömək etməsi problemi beynəlxalq müstəvidə Azərbaycanın lehinə formalaşdırır.
Zəngəzur dəhlizi ətrafında Vensin verdiyi bəyanat xüsusi strateji kontekstə malikdir. Vitse-prezidentin Naxçıvanla Azərbaycanın əsas ərazisini birləşdirən marşrut üzərindən uçması və bunu fəxrlə elan etməsi ABŞ-nin Zəngəzur dəhlizi konsepsiyasına açıq dəstəyinin nümayişidir. Vensin bu marşrutun “iqtisadi əməkdaşlığın inkişafına, təbii ehtiyatlar və kritik əhəmiyyətli minerallar sahəsində qarşılıqlı fəaliyyətə töhfə verəcəyini” və “Azərbaycanla Ermənistan arasında tarixi sülh sazişinin möhkəmlənməsinə kömək edəcəyini” vurğulaması çoxqatlı mesaj daşıyır. Bu, həm Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və kommunikasiya hüquqlarının tanınması, həm ABŞ-nin regionda nəqliyyat dəhlizlərinin açılmasına marağı, həm də Vaşinqtonun sülh prosesinə aktiv dəstəyi deməkdir. Kritik əhəmiyyətli minerallar (nadir torpaq elementləri, lityum, kobalt və digər strateji xammal növləri) ABŞ üçün Çindən olan asılılığı azaltmaq baxımından həyati əhəmiyyət daşıyır və Azərbaycanın bu resurslarla zəngin regionda tranzit ölkə kimi rolu Vaşinqtonun strateji maraq dairəsinə daxildir.
Bu Xartiyanı daha əvvəl təhlil etdiyimiz digər inkişaflarla birlikdə qiymətləndirdikdə böyük strateji mənzərə daha aydın görünür. Azərbaycan eyni vaxtda üç strateji istiqamətdə irəliləyir: müdafiə sənayesi ixracatı, ABŞ ilə hərbi-texnoloji əməkdaşlıq və müstəqil texnoloji inkişaf. Bu çoxvektorlu yanaşma Azərbaycanın hər hansı bir tərəfdaşdan həddən artıq asılılığının qarşısını alır və strateji manevr məkanını genişləndirir. Ermənistanın Hindistandan kopyaladığı texnologiyalarla “Dragonfly 3” kimi məhdud imkanlara malik cihazlar yaratmağa çalışdığı bir vaxtda, Azərbaycan dünyanın ən güclü dövləti ilə rəsmi strateji tərəfdaşlıq xartiyası imzalayır, ABŞ hərbi avadanlıqlarına birbaşa çıxış əldə edir və öz müdafiə sənayesi məhsullarını Avropanın ən nüfuzlu şirkətlərinə satır. Bu iki yanaşma arasındakı fərq kopyalama ilə innovasiya, asılılıq ilə müstəqillik, taktiki düşüncə ilə strateji vizyon arasındakı fərqdir.
Beləliklə, 2026-cı il fevralın 10-da Bakıda imzalanan Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası Azərbaycan-ABŞ münasibətlərinin keyfiyyətcə yeni mərhələsinin əsas sənədidir. Bu sənəd Azərbaycana müdafiə avadanlıqlarının satışında yeni imkanlar, humanitar minatəmizləmə sahəsində maliyyə və texnoloji dəstək, anti-terror əməliyyatlarında kəşfiyyat və əməliyyat əməkdaşlığı, süni zəka və yüksək texnologiyalar sahəsində birgə layihələr, Xəzər təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi üçün hərbi dəniz vasitələri və strateji nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafında ABŞ dəstəyi təmin edir. Vaşinqtonun Bakıya yönəlməsi həm regionun dəyişən geosiyasi mühitinin, həm də Azərbaycanın onilliklər boyu göstərdiyi etibarlı tərəfdaşlığın nəticəsidir. Bu əməkdaşlıq Azərbaycanın regional güc balansındakı mövqeyini möhkəmləndirir, müdafiə qabiliyyətini yeni texnoloji səviyyəyə qaldırır və ölkənin beynəlxalq aləmdə strateji dəyərini bir daha təsdiqləyir.
Aqil Məmmədov
Ordu.az
