“Metsamor” AES Ermənistanın paytaxtı İrəvandan cəmi 30 kilometr, Türkiyə sərhədindən isə təxminən 16 kilometr məsafədə yerləşir. 1976-cı ildə istismara verilən bu stansiya sovet dövrünün texnologiyaları əsasında inşa edilib və hazırda yalnız ikinci enerji bloku fəaliyyət göstərir. Stansiyanın yerləşdiyi ərazi seysmik baxımdan son dərəcə aktiv zonadır, 1988-ci il Spitak zəlzələsi bunu dəhşətli şəkildə sübut edib. Həmin zəlzələdən sonra stansiya dayandırılsa da, 1995-ci ildə Ermənistanın enerji böhranı səbəbindən yenidən işə salındı. Bu qərar o vaxt beynəlxalq ictimaiyyətin ciddi etirazı ilə qarşılanmışdı, çünki “Metsamor” sovet dövrünün ən köhnə tipli reaktorlarından biri olan VVER-440 “Model 270” reaktoru ilə işləyir ki, bu tip reaktorlar müasir təhlükəsizlik standartlarına cavab vermir. Avropa İttifaqı, ABŞ və Türkiyə dəfələrlə “Metsamor”un bağlanmasını tələb edib. Stansiyada qoruyucu örtük, kontaynment strukturu yoxdur ki, bu da hər hansı qəza zamanı radioaktiv sızmanın birbaşa ətraf mühitə yayılması riski deməkdir.
“Metsamor”un bölgəyə vurduğu və vura biləcəyi potensial zərər çoxqatlıdır. Birincisi, stansiyanın yerləşdiyi bölgənin seysmik aktivliyi müasir atom elektrik stansiyalarının yerləşdirilmə standartlarına açıq şəkildə ziddir. Seysmik riskin yüksək olduğu ərazidə qoruyucu örtüksüz sovet dövrü reaktorunun fəaliyyət göstərməsi Çernobıl fəlakətinin kiçik miqyasda təkrarlanma ehtimalını daim canlı saxlayır. Belə bir qəza baş versə, radioaktiv bulud yalnız Ermənistanı deyil, Türkiyənin şərq bölgələrini, Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikasını, Gürcüstanı və hətta İranın şimal-qərb bölgələrini əhatə edə bilər. İkincisi, “Metsamor”un işlənmiş nüvə yanacağının saxlanması və utilizasiyası problemi onilliklərdir ki, həll olunmayıb. Ermənistanın bu sahədə kifayət qədər texnoloji imkanı və maliyyə resursları yoxdur. Radioaktiv tullantıların təhlükəsiz idarə edilməməsi yeraltı suların, torpağın və ekoloji sistemin uzunmüddətli çirklənməsinə gətirib çıxara bilər ki, bunun nəticələri nəsillər boyu hiss olunacaq. Üçüncüsü, “Metsamor” Ermənistanın elektrik enerjisinin əhəmiyyətli hissəsini istehsal edir və bu asılılıq ölkəni paradoksal vəziyyətə salır, bir tərəfdən stansiyanın bağlanması enerji böhranı yaradacaq, digər tərəfdən isə onun fəaliyyəti bütün bölgəni ekoloji fəlakət riski altında saxlayır.
Məhz bu kontekstdə Vensin Ermənistana kiçik modul reaktorlar təklif etməsi zahirən “Metsamor” probleminin həlli kimi təqdim olunur, köhnə və təhlükəli stansiyanın yerinə müasir və təhlükəsiz texnologiya gətirilir. Lakin bu sadə görünən tənliyin arxasında olduqca mürəkkəb reallıq dayanır. Kiçik modul reaktorların nə olduğunu, dünya miqyasında hansı vəziyyətdə olduğunu və Ermənistan üçün nə dərəcədə uyğun olduğunu dərindən araşdırmaq lazımdır.
Kiçik modul reaktorlar ənənəvi atom elektrik stansiyalarından fərqli olaraq daha aşağı güc potensialına malik, fabrikdə yığılıb əraziyə gətirilə bilən və modul prinsipinə əsaslanan nüvə reaktorlarıdır. Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin təsnifatına görə, 300 meqavattadək elektrik gücünə malik reaktorlar bu kateqoriyaya daxildir. Onların əsas ideyası budur ki, ənənəvi nəhəng atom elektrik stansiyalarının tikintisindəki çətinlikləri (uzun müddət, yüksək xərc, mürəkkəb mühəndislik) aradan qaldırmaq üçün daha kiçik, standartlaşdırılmış və seriyalı istehsal olunan vahidlər yaradılsın. Nəzəri olaraq bu reaktorlar daha ucuz, daha təhlükəsiz, daha çevik və daha tez quraşdırıla bilən olmalıdır. Passiv təhlükəsizlik sistemləri sayəsində insan müdaxiləsi olmadan soyuma qabiliyyəti, modullara bölünmüş dizayn sayəsində tədricən gücün artırılması imkanı və kiçik ölçülər sayəsində müxtəlif coğrafi şəraitlərə uyğunlaşma üstünlükləri kimi təqdim olunur.
Lakin nəzəriyyə ilə praktika arasında böyük uçurum mövcuddur. 2026-cı il fevral ayı etibarilə dünyada fəaliyyət göstərən kiçik modul reaktorların sayı üçdür və onların heç biri ABŞ-da deyil. Bu fakt özlüyündə çox şeyi ifadə edir.
Rusiyada “Akademik Lomonosov” adlı üzən atom elektrik stansiyası 2020-ci ildə tam kommersiya istismarına başlayıb. Bu stansiya Sibirin şimal-şərqindəki Pevek şəhərində, sivilizasiyadan son dərəcə uzaq, əhalisi cəmi bir neçə min nəfər olan arktik bölgədə yerləşir. Burada iki KLT-40S tipli reaktor fəaliyyət göstərir və stansiya həm elektrik enerjisi, həm də istilik təchizatı üçün istifadə olunur. Əsas məqsəd ənənəvi enerji infrastrukturunun çatdırılmasının mümkün olmadığı uzaq bölgələri enerji ilə təmin etməkdir. Stansiyanın üzən platformada yerləşdirilməsi həm də təhlükəsizlik baxımından maraqlı həlldir, istənilən qəza zamanı platforma okean sularında olduğu üçün əhaliyə birbaşa təhlükə minimaldır.
Çində isə iki kiçik modul reaktor fəaliyyət göstərir. HTR-PM reaktoru Şandunq əyalətindəki Şidao Körfəzi atom elektrik stansiyasında yerləşir və yüksək temperaturlu qaz soyutmalı reaktor texnologiyasına əsaslanır. Bu, kommersiya miqyasında fəaliyyət göstərən ilk yüksək temperaturlu modul reaktordur. Lakin onun da istismara verilmə prosesi gözləniləndən xeyli uzun çəkib. Çinin ikinci kiçik reaktoru isə “Linglong One” adlı ACP100 reaktorudur ki, Haynan adasında quraşdırılır. Çin hökumətinin nüvə enerjisinə ayırdığı nəhəng büdcə və texnoloji potensial nəzərə alınsa, belə bir ölkənin belə hələ bu sahədə sınaq mərhələsində olması digər ölkələr üçün ciddi siqnaldır.
ABŞ-də isə vəziyyət daha da maraqlıdır. Ölkə kiçik modul reaktorlar sahəsində dünya lideri olmaq iddiasındadır, lakin 2026-cı il etibarilə ABŞ ərazisində fəaliyyət göstərən bir dənə belə kiçik modul reaktor yoxdur. ABŞ-nin ən irəli getmiş layihəsi “NuScale Power” şirkətinin hazırladığı dizayn idi ki, bu, ABŞ Nüvə Tənzimləmə Komissiyasından lisenziya alan ilk kiçik modul reaktor olmuşdu. Lakin 2023-cü ildə Aydaho ştatında tikilməsi nəzərdə tutulan layihə xərclərin kəskin artması səbəbindən ləğv edildi, reaktorun istehsal edəcəyi elektrik enerjisinin qiyməti meqavatt-saat başına 89 dollara qədər yüksəlmişdi ki, bu da qaz və bərpa olunan enerji mənbələri ilə müqayisədə rəqabət qabiliyyətinə malik deyildi. “Palisades” stansiyasının “Holtec” şirkəti tərəfindən bərpa edilərək orada kiçik modul reaktorların quraşdırılması planı isə hələ reallaşmayıb və planlaşdırılmış istismara verilmə tarixi 2031-ci ildir. Yəni ABŞ özü hələ öz ərazisində bu texnologiyanı tam işlək vəziyyətə gətirməyib, lakin onu Ermənistana ixrac etməyi planlaşdırır.
Bu vəziyyətin texniki risklərini qiymətləndirərkən bir neçə kritik məqamı nəzərə almaq lazımdır. Kiçik modul reaktorların əsas vəd edilən üstünlüklərindən biri olan ucuzluq hələ ki, sübut olunmayıb. Əksinə, mövcud layihələr göstərir ki, kiçik miqyas mütləq aşağı xərc demək deyil, əslində miqyas effektinin olmaması vahid enerji istehsalının qiymətini artıra bilər. “NuScale” layihəsinin ləğvi bunun bariz nümunəsidir. Ermənistan kimi kiçik iqtisadiyyata malik ölkə üçün 9 milyard dollarlıq investisiya nəhəng məbləğdir və bu investisiyanın geri qaytarılması sual altındadır.
Təhlükəsizlik baxımından kiçik modul reaktorların passiv soyutma sistemləri və digər yenilikçi həlləri nəzəri olaraq üstünlük sayılsa da, bu sistemlərin real şəraitdə, xüsusən seysmik zonalarda necə işləyəcəyi hələ yoxlanılmayıb. Ermənistanın yerləşdiyi Cənubi Qafqaz bölgəsinin seysmik aktivliyi yüksəkdir və 1988-ci il Spitak zəlzələsi bunun ən ağır sübutudur. Dünyada heç bir kiçik modul reaktor yüksək seysmik aktivlik zonasında sınaqdan keçirilməyib. Bu, Ermənistanı faktiki olaraq sınaq meydançasına çevirir, texnologiya ilk dəfə belə riskli şəraitdə tətbiq olunacaq və nəticələri öncədən proqnozlaşdırmaq çətindir.
Erməni Milli Konqresi partiyasının sədr müavini Aram Manukyanın bəyanatları bu narahatlıqları Ermənistanın daxili siyasi müstəvisindən əks etdirir. Manukyanın arqumentləri bir neçə əsas istiqamətdə cəmləşir. O, Rusiya nüvə texnologiyalarının ən çox sınaqdan keçirilmiş və Ermənistan üçün ən uyğun texnologiyalar olduğunu vurğulayır. Bunun arxasında obyektiv faktlar dayanır, Ermənistanın bütün nüvə mütəxəssisləri sovet və Rusiya texnologiyaları əsasında təhsil alıb, ölkənin nüvə yanacağı təchizatı Rusiya və Qazaxıstanla bağlanmış müqavilələrə əsaslanır, bütün texniki infrastruktur və istismar təcrübəsi bu texnoloji məktəbə söykənir. Tamamilə fərqli texnoloji platformaya keçid yalnız yeni reaktorların quraşdırılmasını deyil, bütün kadr bazasının yenidən hazırlanmasını, yeni yanacaq təchizat zəncirinin qurulmasını və tamamilə fərqli texniki xidmət sisteminin yaradılmasını tələb edəcək ki, bunun vaxtı, xərci və riskləri hədsiz böyükdür.
Manukyanın ən kəskin arqumenti isə budur ki, əgər kiçik modul reaktorlar bu qədər mükəmməl texnologiyadırsa, ABŞ əvvəlcə onu öz ərazisində tətbiq etməli, ən azı üç il uğurla istismar etməli, yalnız bundan sonra başqa ölkələrə təklif etməlidir. O, Litvanın nümunəsini gətirir. Litva Qərbin təkidi ilə sovet dövrünün atom elektrik stansiyasını bağladı, əvəzinə yeni stansiya tikilməsi vəd olundu, lakin bu vəd yerinə yetirilmədi və ölkə enerji baxımından çətin vəziyyətə düşdü. Manukyan Ermənistanın eyni tələyə düşməsindən ehtiyat edir, “Metsamor”un bağlanması əvəzində vəd olunan modul reaktorlar ya tikilməyəcək, ya da gözləniləndən xeyli gec və bahalıya başa gələcək.
Manukyanın bəyanatının ən diqqətçəkən hissəsi isə geosiyasi ölçüdür. O, açıq şəkildə deyir ki, Ermənistanın Azərbaycanın enerji sisteminə qoşulması planlaşdırılır, “Metsamor”un bağlanması bu proqramın hissəsidir və bütün bu proseslər Türkiyə ilə Azərbaycanın istəyi ilə həyata keçirilir. Bu bəyanat Ermənistanın daxili siyasi mühitində ABŞ-Ermənistan yaxınlaşmasının bütün siyasi qüvvələr tərəfindən birmənalı dəstəklənmədiyini, əksinə, Rusiya yönümlü qüvvələrin bu prosesə ciddi müqavimət göstərdiyini göstərir. Manukyanın sözləri həm də Ermənistan cəmiyyətindəki parçalanmanı əks etdirir, bir hissə ABŞ ilə yaxınlaşmanı gələcəyə investisiya kimi görür, digər hissə isə bunu milli maraqların satılması kimi qiymətləndirir.
Texnoloji baxımdan kiçik modul reaktorların dünya miqyasında vəziyyətini daha ətraflı araşdırsaq, bir neçə əsas layihəni qeyd etmək lazımdır. ABŞ-də “NuScale Power”dən əlavə “TerraPower” şirkəti Bil Qeytsin maliyyə dəstəyi ilə Vayominq ştatında “Natrium” adlı qabaqcıl natrium-soyutmalı reaktor layihəsini inkişaf etdirir. Bu layihənin istismara verilmə tarixi 2030-cu il kimi planlaşdırılır, lakin əvvəlki təcrübələr göstərir ki, belə layihələr adətən gecikmə ilə yerinə yetirilir. “X-energy” şirkəti isə “Xe-100” adlı yüksək temperaturlu qaz soyutmalı reaktor üzərində işləyir. Böyük Britaniyanın “Rolls-Royce” şirkəti öz kiçik modul reaktor dizaynını inkişaf etdirir və 2030-cu illərin əvvəllərində ilk stansiyanın tikilməsini planlaşdırır. Cənubi Koreya, Fransa və Kanada da bu sahədə müxtəlif layihələr üzərində çalışır. Lakin bütün bu layihələrin ortaq cəhəti budur ki, onların hamısı ya planlaşdırma, ya dizayn, ya da tikintinin ilkin mərhələsindədir, dünyada ABŞ texnologiyası əsasında fəaliyyət göstərən bir dənə belə kommersiya miqyaslı kiçik modul reaktor yoxdur.
Bu reallıq fonunda Ermənistana 9 milyard dollarlıq investisiya vədi bir neçə baxımdan qiymətləndirilməlidir. Əvvəla, bu məbləğin özü Ermənistan iqtisadiyyatının miqyasını nəzərə alaraq çox böyükdür, ölkənin ümumi daxili məhsulu təxminən 24 milyard dollar civarındadır, yəni vəd olunan investisiya ümumi daxili məhsulun üçdə birindən çoxdur. Bu qədər böyük layihənin kiçik ölkədə idarə olunması, maliyyələşdirilməsi və həyata keçirilməsi müstəsna dərəcədə çətin olacaq. İkincisi, investisiyanın iki mərhələyə bölünməsi (əvvəlcə 5 milyard, sonra 4 milyard dollar) göstərir ki, ikinci mərhələnin həyata keçirilməsi birincinin uğuruna bağlıdır və heç bir zəmanət yoxdur. Üçüncüsü, bu tip layihələrin dünya təcrübəsində xərclərin planlaşdırılan həcmdən 2-3 dəfə artması adi haldır, ABŞ-nin Corciya ştatındakı “Vogtle” AES-in genişləndirilməsi layihəsi bunun klassik nümunəsidir: ilkin 14 milyard dollarlıq büdcə 35 milyard dollara yüksəlib.
Kiçik modul reaktorların ümumi faydaları və zərərlərini sistemli şəkildə qiymətləndirərkən mənzərə belə görünür. Fayda tərəfdə passiv təhlükəsizlik sistemlərinin insan xətası riskini azaltması, modul dizaynın tikinti müddətini nəzəri olaraq qısaltması, kiçik ölçülərin müxtəlif yerlərdə quraşdırılma çevikliyini artırması, karbon emissiyasının olmaması səbəbindən iqlim dəyişikliyinə qarşı mübarizədə rolu, 24 saat 7 gün fasiləsiz enerji istehsal qabiliyyəti və tədricən güc artırma imkanının maliyyə riskini paylaması kimi amillər dayanır.
Zərər və risk tərəfdə isə texnologiyanın hələ sübut olunmamış olması, yalnız üç ölkədə fəaliyyət göstərməsi, vahid enerji istehsalının dəyərinin hələ rəqabətqabiliyyətli olub-olmadığının bəlli olmaması, radioaktiv tullantıların idarə edilməsi probleminin kiçik reaktorlar üçün də mövcud olması, lisenziyalaşdırma proseslərinin uzun və mürəkkəb olması, nüvə yayılmasının qarşısının alınması baxımından əlavə nəzarət tələb etməsi, texnoloji asılılıq yaratması və yerli kadr bazasının yenidən formalaşdırılmasını tələb etməsi kimi amillər yer alır.
Ermənistanın konkret vəziyyəti üçün isə əlavə risklər mövcuddur. Ölkənin seysmik aktivlik zonasında yerləşməsi, ərazisinin kiçik olması və sıx məskunlaşması hər hansı qəzanın fəlakətli nəticələrə gətirib çıxarma ehtimalını artırır. Rusiyanın üzən reaktoru Şimal Buzlu okeanında, Çinin eksperimental reaktorları isə əhalinin olmadığı ərazilərdədir, hər iki halda qəza zamanı geniş ictimai zərər riski minimaldır. Ermənistanın vəziyyəti bunlardan kökündən fərqlidir, burada hər hansı bir nüvə qəzası yalnız Ermənistanı deyil, bütün Cənubi Qafqaz bölgəsini təsir altına alacaq.
Bölgəyə təsir baxımından bu layihə Azərbaycanın təhlükəsizlik maraqlarını da birbaşa əlaqələndirir. Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikası “Metsamor” stansiyasına yaxın məsafədə yerləşir və yeni nüvə qurğularının Ermənistanda harada yerləşdiriləcəyi hələ bəlli deyil. Hər hansı nüvə qəzası zamanı radioaktiv çirklənmənin transsərhəd yayılması qaçılmazdır. Azərbaycan bu prosesi diqqətlə izləməli, beynəlxalq atom enerjisi tənzimləmə mexanizmləri vasitəsilə Ermənistanın nüvə proqramının şəffaflığını tələb etməli və bölgədə nüvə təhlükəsizliyi standartlarının tətbiqini beynəlxalq gündəmdə saxlamalıdır.
Beləliklə, Ermənistanın kiçik modul reaktorlar layihəsi nəzəri cəhətdən cəlbedici görünsə də, praktiki reallıqda sınaqdan keçirilməmiş texnologiyanın seysmik zonada, sıx məskunlaşmış kiçik ölkədə tətbiqi cəhdi kimi ciddi risklər daşıyır. ABŞ-nin özünün bu texnologiyanı hələ öz ərazisində tətbiq etmədiyi, dünyada cəmi üç fəaliyyət göstərən kiçik modul reaktorun mövcud olduğu və onların heç birinin ABŞ texnologiyasına əsaslanmadığı, ən yaxın ABŞ layihəsinin 2031-ci ildə istismara verilməsinin planlaşdırıldığı şəraitdə, Ermənistanın bu texnologiyanın sınaq meydançasına çevrilmə ehtimalı yüksəkdir. Manukyanın “parlaq kağız veriblər, amma içərisində zəhər var” ifadəsi həddən artıq kəskin olsa da, texnoloji reallığa əsaslanan narahatlıqları tamamilə əsassız saymaq olmaz. Ermənistanın enerji təhlükəsizliyi problemi realdır, lakin onun həllinin sınaqdan keçirilməmiş texnologiya vasitəsilə axtarılması yeni problemlər yarada bilər. Azərbaycan isə bu prosesi həm təhlükəsizlik, həm ekoloji, həm də geosiyasi prizmadan diqqətlə izləməli, beynəlxalq mexanizmlər vasitəsilə bölgənin nüvə təhlükəsizliyinin təmin olunmasını tələb etməli və öz enerji müstəqilliyini daha da möhkəmləndirməlidir.
Aqil Məmmədov
Ordu.az
