Birincisi, 180 rəqəminin özü haqqında danışaq. Beynəlxalq müdafiə sərgilərində bir ölkənin təqdim etdiyi məhsul sayı həmin ölkənin müdafiə sənayesinin “kataloq dərinliyi”ni göstərir. Bu, yalnız bir və ya iki kateqoriyada, məsələn, yalnız pilotsuz sistemlərdə və ya yalnız atıcı silahlarda ixtisaslaşmış ölkələrdən fərqli olaraq, geniş spektrli istehsal qabiliyyəti deməkdir. 180 adda məhsul xətti texniki olaraq bir neçə əsas kateqoriyanı əhatə etməlidir: pilotsuz hava vasitələri (kəşfiyyat, zərbə, kamikadze tipləri), insansız quru platformaları, zirehli texnika və zirehli texnikanın modernləşdirmə paketləri, artilleriya sistemləri və sursat növləri, rabitə və komanda-idarəetmə sistemləri, radioelektron mübarizə avadanlığı, kiber təhlükəsizlik həlləri, elektro-optik müşahidə və nişanalma sistemləri, fərdi döyüşçü avadanlığı və taktiki ləvazimatlar, hərbi nəqliyyat vasitələri, təlim simulyatorları və proqram təminatı, mühəndis texnikası və mina təmizləmə avadanlığı. Bu genişlik göstərir ki, Azərbaycan müdafiə sənayesi artıq “tək məhsul ixracatçısı” yox, “sistem təchizatçısı” səviyyəsinə keçid edir. Yəni müştəri ölkəyə yalnız bir PUA deyil, həmin PUA-nın yerüstü idarəetmə stansiyası, rabitə modulu, təlim simulyatoru, ehtiyat hissələri paketi və texniki xidmət müqaviləsi ilə birlikdə tam həll təklif edə bilir.
“Azərsilah” Müdafiə Sənayesi Holdinqinin 127 adda məhsulla sərgidə təmsil olunması ayrıca diqqətə layiqdir. 127 məhsul tək bir holdinq çərçivəsində Azərbaycanın dövlət müdafiə sənayesinin nə qədər genişləndiyini və diversifikasiya olunduğunu nümayiş etdirir. Bir holdinqin bu həcmdə məhsul portfeli ilə beynəlxalq sərgilərdə çıxış etməsi onun daxilində çoxsaylı dizayn büroları, istehsal müəssisələri, sınaq laboratoriyaları və keyfiyyət idarəetmə sistemlərinin mövcudluğunu göstərir. Bu, sadəcə montaj deyil, araşdırmadan konseptual dizayna, prototipləşdirmədən seriyalı istehsala, sınaqdan sertifikasiyaya qədər bütöv bir sənaye dövriyyəsinin işlək olduğunu bildirir. Holdinq strukturu həm də ixrac prosesini asanlaşdırır: xarici alıcı üçün vahid müraciət nöqtəsi, standartlaşdırılmış müqavilə formatı, inteqrasiya olunmuş logistika və satış sonrası xidmət imkanı yaranır.
Qalan 53 adda məhsulun altı müxtəlif özəl şirkət tərəfindən təqdim edilməsi isə başqa bir mühüm tendensiyaya işarə edir – Azərbaycan müdafiə sənayesində özəl sektorun artan roluna. “6LSystems”, “RD Smart”, Q-STP, “Synapline”, “USH Group” və “İTX Motors” şirkətlərinin hər biri öz ixtisas sahəsində qabaqcıl məhsullar təklif edir. Bu, müdafiə sənayesinin yalnız dövlət monopoliyası olmaqdan çıxaraq rəqabətli ekosistemə çevrilməsi deməkdir. Qlobal müdafiə sənayesinin ən uğurlu modellərində (İsrail, Türkiyə, Cənubi Koreya nümunələrində) dövlət və özəl sektorun simbiotik əməkdaşlığı innovasiyanın əsas sürücüsüdür. İsraildə “Elbit Systems” və “Rafael” kimi nəhənglərin yanında yüzlərlə kiçik texnoloji şirkət fəaliyyət göstərir, Türkiyədə “Baykar”ın uğuru məhz özəl sektorun müdafiə sahəsinə girişinin nəticəsidir. Azərbaycanın eyni modeli formalaşdırmağa başlaması sənayenin uzunmüddətli davamlılığı baxımından son dərəcə əhəmiyyətlidir. Özəl şirkətlər daha çevik olur, bazar siqnallarına daha tez reaksiya verir, beynəlxalq tərəfdaşlıqlara daha açıq olur və innovasiya dövriyyəsini sürətləndirir.
Sözügedən altı şirkətin ixtisas sahələrinin müxtəlifliyi göstərir ki, Azərbaycanın müdafiə sənayesi artıq “dəmir” istehsalından “ağıl” istehsalına keçid mərhələsindədir. Müasir müdafiə bazarında rəqabət üstünlüyü platformanın özündən daha çox onun “beyni”ndə – proqram təminatında, süni zəka alqoritmlərində, sensor birləşmə texnologiyalarında və məlumat emalı qabiliyyətində cəmlənir. Azərbaycanın bu sahələrdə özəl şirkətlər vasitəsilə beynəlxalq sərgiyə çıxması strateji baxımdan platformadan daha əhəmiyyətli ola bilər.
Sərgi kontekstinin özü də vacibdir. “Dünya Müdafiə Sərgisi” Səudiyyə Ərəbistanının ev sahibliyində keçirilən və qısa müddətdə dünyanın ən böyük müdafiə tədbirlərindən birinə çevrilən platformadır. 76-dan çox ölkədən 773-dən artıq şirkətin iştirak etməsi, 441-dən çox rəsmi nümayəndə heyətinin qatılması və 106 mindən çox gözlənilən ziyarətçi bu tədbirini miqyasını göstərir. Azərbaycanın bu platformada 180 adda məhsulla təmsil olunması onu avtomatik olaraq orta və kiçik ölkələr arasında ən geniş məhsul portfelinə malik iştirakçılardan birinə çevirir. Müqayisə üçün, bir çox NATO ölkəsi belə bu səviyyədə məhsul müxtəlifliyi ilə çıxış edə bilmir.
Coğrafi seçim də strateji məna daşıyır. Ər-Riyad sərgisində iştirak Azərbaycanın Körfəz bazarına yönəlmiş ixrac strategiyasının göstəricisidir. Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Qətər, Küveyt, Bəhreyn və Oman dünyanın ən böyük müdafiə büdcələrinə malik ölkələr arasındadır. Bu ölkələr həm ənənəvi silah təchizatçılarından (ABŞ, Britaniya, Fransa) asılılığı azaltmaq, həm də regional istehsalçılarla əlaqələri gücləndirmək istəyir. Azərbaycanın təklif etdiyi məhsul portfeli, xüsusilə PUA-lar, müşahidə sistemləri və taktiki avadanlıq Körfəz ölkələrinin ehtiyacları ilə birbaşa üst-üstə düşür. Üstəlik, Azərbaycanın real döyüş təcrübəsinə malik olması bu məhsulları “sınaqdan keçmiş” kateqoriyasına salır ki, bu da alıcılar üçün kritik parametrdir.
İndi isə Azərbaycanın beynəlxalq müdafiə sərgilərindəki iştirak tarixinə nəzər salaq, çünki 2026-cı ilin mənzərəsi bir anda yaranmayıb, bu, ardıcıl və hesablanmış inkişafın nəticəsidir.
2016-cı ilə qədər Azərbaycan beynəlxalq müdafiə sərgilərində əsasən müşahidəçi qismində iştirak edirdi. Hərbi-texniki əməkdaşlıq danışıqları aparılır, xarici istehsalçıların məhsulları öyrənilir, lakin Azərbaycanın öz məhsullarının beynəlxalq nümayişi minimumda idi. Bu dövrdə Bakıda keçirilən ADEX (Azərbaycan Beynəlxalq Müdafiə Sərgisi) əsas platforma rolunu oynayırdı, lakin burada da ağırlıq xarici şirkətlərin Azərbaycan bazarına təqdimatında idi, əksinə deyildi.
2017-2019-cu illərdə ilk dəyişikliklər müşahidə olundu. Azərbaycan IDEF (İstanbul), IDEX (Abu-Dabi), DSA (Kuala-Lumpur) kimi sərgilərdə öz stendləri ilə çıxış etməyə başladı. Lakin bu mərhələdə məhsul çeşidi məhdud idi, əsasən zirehli texnikanın modernləşdirmə paketləri, bəzi sursat növləri və fərdi avadanlıq var idi. Məhsul sayı onlarla ölçülürdü və beynəlxalq mediada geniş əks-səda doğurmurdu.
2020-ci il dönüş nöqtəsi oldu. 44 günlük müharibə Azərbaycan müdafiə sənayesinin məhsullarını qlobal diqqət mərkəzinə gətirdi. Müharibədən sonra beynəlxalq sərgilərdə Azərbaycan stendlərinə maraq kəskin artdı. Bu, təkcə “görünmə” deyil, “sifariş sorğusu” səviyyəsində maraq idi. Bir çox ölkə Azərbaycanın real döyüş şəraitində sınaqdan keçirdiyi sistemlər haqqında texniki məlumat istədi, nümayiş tələb etdi, müqayisəli qiymətləndirmə apardı.
2022-ci ildə Türkiyədə keçirilən SAHA EXPO sərgisində Azərbaycanın müdafiə sənayesi şirkətləri daha geniş portfellə çıxış etdi. Eyni ildə “Eurosatory” (Paris) və “Farnborough” (London) kimi Avropa sərgilərində Azərbaycan məhsullarının nümayişi genişləndi. Bu mərhələdə məhsul sayı artıq 50-60 xəttinə çatmışdı.
2023-2024-cü illərdə isə sıçrayış baş verdi. IDEX 2023 (Abu-Dabi) və IDEF 2023 (İstanbul) sərgilərində Azərbaycan 80-100 adda məhsulla iştirak etdi. Bu dövrdə PUA-ların müxtəlif modifikasiyaları (kəşfiyyat, zərbə, “gəzən sursat”, mini və mikro PUA-lar) kataloqda ayrıca kateqoriya kimi formalaşdı. Eyni zamanda, zirehli nəqliyyat vasitələrinin yerli modernləşdirilməsi, milli istehsal sursatlar və rabitə sistemləri portfeli genişləndi.
2025-ci ildə IDEX 2025 (Abu-Dabi) və AUSA (Vaşinqton) sərgilərində Azərbaycan 120-140 adda məhsulla çıxış etdi. Bu mərhələdə artıq süni zəka əsaslı hədəf tanıma sistemləri, avtonom naviqasiya modulları, kiber müdafiə həlləri və təlim simulyatorları da kataloqa daxil edildi.
Və nəhayət 2026-cı ildə Ər-Riyadda 180 adda məhsul. Dinamikanı görsək: 2019-da onlarla, 2022-də 50-60, 2023-də 80-100, 2025-də 120-140, 2026-da 180. Bu, hər il təxminən 20-30 yeni məhsul xəttinin kataloqa əlavə edilməsi deməkdir, yəni sənaye hər il öz imkanlarını genişləndirir, yeni texnologiyalar mənimsəyir, yeni inkişaf etmiş bazarlar üçün həllər yaradır.
Bu dinamikanın arxasında bir neçə struktur amil var. Birincisi, dövlət sifarişlərinin sabitliyidir. Azərbaycanın müdafiə büdcəsi ÜDM-ə nisbətdə sabit saxlanılıb və yerli sənayeyə yönləndirilən sifarişlərin payı artıb. Dövlət sifarişi sənaye üçün zəmanətli bazar yaradır, bu da şirkətlərə araşdırma-inkişafa investisiya etmək imkanı verir. İkincisi, texnoloji transfer mexanizmlərinin işləməsidir. Türkiyə, İsrail, Pakistan və digər tərəfdaşlarla hərbi-texniki əməkdaşlıq çərçivəsində əldə edilmiş texnoloji biliklər yerli sənayeyə transfer edilib. Bu, “lisenziyalı istehsal”dan “ortaq dizayn”a, oradan isə “müstəqil inkişaf”a keçid dövriyyəsini sürətləndirib. Üçüncüsü, kadr bazasının gücləndirilməsidir. Hərbi-texniki universitetlərin kurikulumlarının yenilənməsi, xaricdə ixtisaslaşmış təhsil proqramlarının genişləndirilməsi və sənaye-akademiya əlaqəsinin gücləndirilməsi mühəndis və texnoloq bazasını artırıb. Dördüncüsü, real döyüş təcrübəsinin “dizayn rəyi” kimi istifadəsidir. 2020-ci il müharibəsindən əldə edilmiş əməliyyat məlumatları (hansı sistemin hansı şəraitdə necə işlədiyi, hansı boşluqların aşkarlandığı, hansı modifikasiyaların lazım olduğu) birbaşa yeni məhsul inkişafına yönləndirildi. Bu, laboratoriya sınağından fərqli olaraq, real döyüş meydanının verdiyi əvəzsiz rəydir.
Bu fonda dünən Slovakiya ilə imzalanan müdafiə sənayesi memorandumu da ayrıca təhlil tələb edir. Slovakiya NATO və Avropa İttifaqı üzvüdür, yəni Azərbaycanın müdafiə sənayesi məhsulları NATO standartları mühitində fəaliyyət göstərən ölkənin diqqətini çəkəcək səviyyəyə çatıb. Bu, iki istiqamətdə oxunmalıdır: birincisi, Slovakiya Azərbaycan məhsullarının texniki parametrlərini öz ehtiyaclarına uyğun hesab edir və ya ən azından araşdırmağa dəyər görür, ikincisi, Azərbaycan Avropa müdafiə bazarına çıxış üçün yeni kanal açır. Slovakiya kimi ölkə vasitəsilə Azərbaycan məhsullarının NATO standartlarına uyğun əməliyyat qabiliyyətinə yaxınlaşması mümkündür, bu isə tamamilə yeni bazar seqmenti deməkdir. Memorandum çərçivəsində birgə istehsal, texnoloji mübadilə, ehtiyat hissələri təchizatı və satış sonrası xidmət kimi sahələr müzakirə oluna bilər.
Malayziya müdafiə naziri ilə görüş isə başqa bir coğrafi vektora – Cənub-Şərqi Asiya bazarına işarədir. Malayziya öz müdafiə qüvvələrini modernləşdirən, PUA texnologiyalarına maraq göstərən və çoxmənbəli təchizat siyasəti yürüdən ölkədir. Azərbaycanın bu bazardakı rəqabət üstünlüyü bir neçə amildən qaynaqlanır: NATO ölkələrinə nisbətən daha rəqabətli qiymət, real döyüş təcrübəsi ilə dəstəklənmiş məhsul keyfiyyəti, siyasi baxımdan “neytral təchizatçı” profili (böyük güclərin siyasi şərtlərindən azad) və çevik müqavilə şərtləri (texnoloji transfer, birgə istehsal). Malayziya ilə əməkdaşlıq Azərbaycanın ASEAN bazarına giriş nöqtəsi ola bilər, bir ölkədəki uğurlu referans digər regional alıcıların diqqətini çəkir.
180 adda məhsulun strateji təsirini daha geniş kontekstdə də qiymətləndirmək lazımdır. Müdafiə sənayesi ixracı sadəcə kommersiya gəliri deyil, bu, geosiyasi təsir alətidir. Silah ixrac edən ölkə alıcı ölkə ilə uzunmüddətli asılılıq əlaqəsi qurur: ehtiyat hissələri təchizatı, texniki xidmət, proqram təminatı yeniləmələri, kadr təlimi. Bütün bunlar onilliklərlə davam edən bağ yaradır. Azərbaycan 180 adda məhsul təklif etməklə potensial alıcılara “tək məhsul” yox, “ekosistem” satır. Bu ekosistemin alıcısı olan ölkə uzun illər Azərbaycanla texniki-siyasi əlaqədə qalır. Bu, Bakının beynəlxalq münasibətlər sistemindəki çəkisini artıran, “yumşaq güc”ün “texnoloji güc” ilə tamamlandığı modeldir.
Müdafiə sənayesinin ixrac potensialının artması Azərbaycanın iqtisadi diversifikasiya strategiyası baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Neft-qaz gəlirlərindən asılılığın azaldılması ölkənin uzunmüddətli iqtisadi strategiyasının əsas hədəflərindən biridir. Müdafiə sənayesi ixracı yüksək əlavə dəyərli istehsal kateqoriyasına aiddir, burada hər dollar gəlirin texnoloji bilik, mühəndislik əməyi və innovasiya komponentləri digər sektorlarla müqayisədə qat-qat yüksəkdir. Üstəlik, müdafiə sənayesindəki texnoloji inkişaf mülki sektorlara da sıçrayır: PUA texnologiyaları kənd təsərrüfatı və infrastruktur monitorinqinə, rabitə sistemləri telekommunikasiyaya, kiber təhlükəsizlik həlləri maliyyə və enerji sektorlarına transfer oluna bilir. Bu, “ikili istifadə” texnologiyaları vasitəsilə bütöv iqtisadiyyatın texnoloji səviyyəsinin yüksəldilməsi deməkdir.
Rəqabət mühitini də nəzərə almaq lazımdır. Ər-Riyad sərgisində Azərbaycan 773-dən artıq şirkətin, o cümlədən ABŞ, Britaniya, Fransa, Almaniya, Türkiyə, İsrail, Cənubi Koreya, Çin kimi ölkələrin nəhəng müdafiə korporasiyalarının arasında öz məhsullarını təqdim edir. Bu mühitdə 180 adda məhsulla görünmək həm cəsarət, həm də özgüvən tələb edir. Lakin Azərbaycanın rəqabət üstünlüyü böyük korporasiyalarla birbaşa platforma rəqabətində deyil, qabaqcıl bazarlarda, xüsusi ehtiyaclara uyğunlaşdırılmış həllərdə, rəqabətli qiymət-keyfiyyət nisbətində və real döyüş referansında cəmlənir. Bir çox inkişaf etməkdə olan ölkə üçün ABŞ-nin F-35 qırıcısı lazım deyil, onlara səmərəli PUA, etibarlı müşahidə sistemi, müasir rabitə avadanlığı və keyfiyyətli fərdi döyüşçü avadanlığı lazımdır. Azərbaycan məhz bu seqmentdə bir sıra təkliflərlə çıxış edir.
Gələcək perspektivlərə baxdıqda bir neçə istiqamət aydın görünür. Birincisi, Azərbaycanın beynəlxalq sərgilərdəki iştirakının coğrafiyası genişlənəcək. Latin Amerika (FIDAE, Çili), Afrika (AAD, Cənubi Afrika) və Sakit Okean regionu sərgiləri yeni hədəf bazarlardır. İkincisi, məhsul portfelinin daha da dərinləşməsi gözlənilir, xüsusilə süni zəka, avtonom sistemlər, kiber müdafiə və kosmik texnologiyalar sahəsində. Üçüncüsü, birgə istehsal müqavilələrinin artmasıdır. Slovakiya və Malayziya kimi ölkələrlə imzalanan memorandumlar bu istiqamətdə ilk addımlardır. Dördüncüsü, satış sonrası xidmət şəbəkəsinin beynəlxalqlaşdırılmasıdır ki, nəticədə ixrac olunan məhsulların texniki xidmət və ehtiyat hissələri üçün regional xidmət mərkəzlərinin yaradılması gündəmə gələcək.
Nazir Vüqar Mustafayevin nümayəndə heyətinə rəhbərlik etməsi siyasi siqnal baxımından da əhəmiyyətlidir. Nazir səviyyəsində iştirak həm alıcı ölkələrə “dövlət zəmanəti” mesajı verir, həm də sərgi çərçivəsindəki ikitərəfli görüşlərin səviyyəsini yüksəldir. Slovakiya müdafiə naziri və Malayziya müdafiə naziri ilə görüşlərin məhz sərgi kontekstində baş tutması göstərir ki, Azərbaycan bu platformaları yalnız məhsul nümayişi üçün deyil, aktiv müdafiə diplomatiyası üçün istifadə edir. Sərgi stendinin arxasında danışıqlar masası var və bu masada oturanlar nazir səviyyəsindədir.
Beləliklə, Ər-Riyadda 180 adda hərbi məhsulun nümayişi Azərbaycan müdafiə sənayesinin yetkinlik göstəricisidir. 2016-cı ildə müşahidəçi statusundan 2026-cı ildə 180 məhsul xəttinə keçid onillik ərzində aparılmış ardıcıl investisiyaların, texnoloji transferin, kadr hazırlığının, real döyüş təcrübəsindən alınan rəyin və dövlət-özəl sektor sinerjisinin məcmu nəticəsidir. Bu dinamika Azərbaycanı yalnız silah alıcısı yox, silah ixracatçısı, texnoloji tərəfdaş və müdafiə ekosistemi yaradıcısı kimi beynəlxalq arenada mövqeləndirdi. 180 rəqəmi bu gün üçün nəticədir, lakin tendensiya göstərir ki, növbəti sərgilərdə bu rəqəm daha da artacaq. Və hər yeni məhsul xətti Azərbaycanın qlobal müdafiə bazarındakı payını, siyasi çəkisini və strateji tərəfdaşlıq dəyərini bir pillə daha yuxarı qaldıracaq.
Firuz Bağırov
Ordu.az
