Əvvəlcə miqyası anlayaq. “Boeing C-17A Globemaster III” adi nəqliyyat vasitəsi deyil, bu, 77,5 tona qədər yükdaşıma qabiliyyətinə malik ağır hərbi-strateji nəqliyyat platformasıdır. Bir vitse-prezident səfəri üçün təhlükəsizlik avadanlığı, zirehli nəqliyyat vasitələri, rabitə sistemləri və şəxsi mühafizə qrupunun daşınması adətən 3-5 belə təyyarə ilə həll edilir. 12-dən çox uçuşun həyata keçirilməsi isə səfər logistikasının çox irəlisində bir yükün İrəvana çatdırıldığını göstərir. Sual budur: bəs qalan yük nədir? Cavab isə artıq rəsmi olaraq bəyan edilmiş 11 milyon dollarlıq PUA satışı kontekstində axtarılmalıdır.
ABŞ-nin Ermənistana 11 milyon dollarlıq pilotsuz uçuş aparatları satışını rəsmiləşdirməsi zamanlama baxımından Vensin səfəri ilə tam üst-üstə düşür. Bu, təsadüf deyil, əksinə, diqqətlə planlaşdırılmış siyasi-hərbi koreoqrafiyadır. PUA satışı müqaviləsinin rəsmiləşdirilməsi ilə eyni vaxtda bu həcmdə hərbi-nəqliyyat uçuşlarının həyata keçirilməsi böyük ehtimalla həmin sistemlərin və ya onlara aid komponentlərin, ehtiyat hissələrinin, təlim avadanlıqlarının və texniki dəstək modullarının fiziki çatdırılmasını əhatə edir. Yəni ABŞ sadəcə kağız üzərində müqavilə imzalamır, artıq “dəmir” yerə enir. Bu, Vaşinqtonun İrəvana verdiyi mesajın kağızdan betona keçdiyini göstərir.
Lakin məsələnin ən həssas qatı regional kontekstdədir. Bu uçuşlar İranla gərginliyin pik həddə çatdığı dövrdə həyata keçirilir. ABŞ-İran münasibətləri nüvə proqramı, regional proksi qüvvələr, İsrail faktoru və sanksiyalar müstəvisində son illərin ən gərgin nöqtəsindədir. Məhz bu fonun ortasında Ermənistanın öz ərazisini ABŞ-nin ağır hərbi-nəqliyyat təyyarələrinin kütləvi enmə meydançasına çevirməsi sadəcə ikitərəfli hərbi əməkdaşlıq deyil, bu, İranın “yumşaq altqarnı”nda ABŞ hərbi infrastrukturunun yerləşdirilməsinə açıq razılıqdır. İrəvan bununla faktiki olaraq öz cənub qonşusunun strateji təhlükəsizliyinə birbaşa təhdid yaradan prosesə könüllü ev sahibliyi edir.
Bu nöqtəni daha dəqiq anlayaq: Ermənistan İranla 44 kilometrlik ortaq sərhədə malikdir. Bu coğrafi yaxınlıq hər zaman İrəvan-Tehran münasibətlərinin həssas balansını müəyyənləşdirib. İran illər boyu Ermənistanı yalnız qonşu deyil, regional tarazlığın elementi kimi görüb, enerji təchizatı, tranzit imkanları və qarşılıqlı diplomatik dəstək bu münasibətin sütunları olub. Lakin İrəvanın indi ABŞ hərbi maşınının kütləvi əməliyyat platformasına çevrilməsi İranın təhlükəsizlik persepsiyasını kökündən sarsıdır. Tehran baxımından bu, şimal sərhədində ABŞ hərbi infrastrukturunun yığılması deməkdir və bu, İranın onsuz da çoxcəbhəli təzyiqlə üzləşdiyi bir dövrdə baş verir.
“Lockheed Martin MC-130J Commando II” təyyarələrinin İrəvana uçuş etməsi isə ayrıca narahatlıq siqnalıdır. Bu, adi nəqliyyat təyyarəsi deyil, xüsusi əməliyyat qüvvələri üçün ixtisaslaşdırılmış platformadır. Onun funksiyalarına xüsusi təyinatlıların yerləşdirilməsi və evakuasiyası, aşağı yüksəklikdə gizli uçuş əməliyyatları, kəşfiyyat dəstəyi, havada yanacaqdoldurma və radioelektron mübarizə mühitində əməliyyat imkanı daxildir. Belə bir platformanın İrəvanda olması “diplomatik səfər təminatı” izahını tamamilə aşır. Bu, ABŞ xüsusi əməliyyat qüvvələrinin İranın birbaşa qonşuluğunda əməliyyat infrastrukturu qurduğuna və ya ən azından bunu sınadığına işarədir. İrəvanın buna razılıq verməsi Tehranın gözündə strateji xəyanət kimi oxunacaq.
Daha geniş mənzərəyə baxdıqda, İrəvanın bu addımı son iki ildə getdiyi yolun məntiqi davamıdır. Rusiya ilə münasibətlərin soyuması, KTMT-dən praktiki uzaqlaşma, Fransa və ABŞ ilə hərbi əlaqələrin sürətlə genişləndirilməsi – bütün bunlar İrəvanın “Qərb təhlükəsizlik çətiri” altına keçmək istəyini göstərirdi. Lakin bu prosesin İranla münasibətlər hesabına getməsi İrəvanın strateji kalkulyasiyasının nə qədər riskli olduğunu ortaya qoyur. Ermənistan əslində belə bir seçim edir: Vaşinqtondan gələn hərbi avadanlıq və siyasi dəstək müqabilində öz cənub qonşusu ilə onilliklər boyu qurulmuş strateji tarazlığı qurban vermək.
Bu, Ermənistan üçün çox təhlükəli oyundur. İran Ermənistanın enerji təchizatında kritik rol oynayır, xüsusilə təbii qaz və elektrik enerjisi mübadiləsi sahəsində. İranın Ermənistanın şimalında ABŞ hərbi aktivliyini təhdid kimi qiymətləndirməsi halında enerji təchizatının “tənzimlənməsi”, sərhəd rejiminin sərtləşdirilməsi və ya regional proseslərdə Ermənistanın maraqlarına zidd mövqe tutulması kimi cavab addımları gözlənilə bilər. Üstəlik, İranın bu ərazidə öz kəşfiyyat fəallığını artırması, İrəvanın daxili təhlükəsizlik mühitini mürəkkəbləşdirə bilər.
PUA satışının texniki tərəfinə qayıtsaq, 11 milyon dollarlıq paket miqyas baxımından kiçik görünsə də, siyasi baxımdan son dərəcə ağırdır. Bu, ABŞ-nin Ermənistana ilk birbaşa silah satışıdır, yəni prinsip qırılır. Məbləğ kiçikdir, amma “qapı açılır”. İlk PUA paketi arxasından təlim proqramları, texniki dəstək müqavilələri, ehtiyat hissələri təchizatı, operatorların ABŞ-də hazırlanması, daha sonra isə daha böyük hərbi satış paketləri gələ bilər. 12-dən çox ağır nəqliyyat təyyarəsinin uçuşu məhz bu “qapı açılması”nın fiziki ifadəsidir. Vaşinqton İrəvana yalnız PUA göndərmir, bütöv bir hərbi-texniki əlaqə infrastrukturunun təməlini qoyur.
Bütün bunları birləşdirdikdə mənzərə aydınlaşır: İrəvan ABŞ-nin regional hərbi layihələşdirməsində “irəli əməliyyat bazası” funksiyasını könüllü qəbul edir. Bu, Ermənistanın xarici siyasətinin strateji yenidən formatlaşdırılmasıdır, lakin bu formatlaşdırma İranla münasibətlərin, regional enerji balansının və Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik memarlığının hesabına gedir. İrəvan Vaşinqtondan gələn hərbi avadanlığı alarkən Tehrandan gələn narahatlığı görməzdən gəlir və ya daha pisi, bunu hesablanmış risk kimi qəbul edir. Lakin tarixən İranın öz təhlükəsizlik “qırmızı xətləri”nin pozulmasına uzun müddət dözüm göstərdiyini, sonra isə çox sərt cavab verdiyini nəzərə alsaq, İrəvanın bu kalkulyasiyası uzunmüddətli perspektivdə son dərəcə risklidir.
Ermənistan bu addımla həm İranla strateji münasibətlərini, həm regional mövqeyini, həm də öz təhlükəsizlik mühitini ciddi risk altına qoyur. 12-dən çox ağır hərbi-nəqliyyat təyyarəsinin İrəvana kütləvi enişi sadəcə diplomatik səfər hazırlığı deyil, bu, Cənubi Qafqazda yeni hərbi-strateji reallığın fiziki işarəsidir. Və bu reallığın ən böyük bədəlini İrəvanın özünün ödəyəcəyi ehtimalı hər gün artır.
Aqil Məmmədov
Ordu.az
