Bu kontekstdə Pezeşkianın Azərbaycana münasibətdə sərgilədiyi mövqenin önə çəkilməsi və onun ölkəmizə, o cümlədən Xankəndiyə səfərinin xatırladılması ikitərəfli münasibətlərdə yeni mərhələnin simvolik elementi kimi qiymətləndirilə bilər və rəsmi Bakının bu istiqamətdə konstruktiv mesaj vermək niyyətini əks etdirir. Bu məqam eyni zamanda İran daxilində müxtəlif siyasi mərkəzlərin region siyasətinə fərqli baxışlarının mövcud olduğu şəraitdə Bakının məhz dialoqa açıq xətti təmsil edən fiqurlarla münasibətlərin saxlanmasına diqqət yetirdiyini göstərir və bu, diplomatik incəlik baxımından nəzərəçarpan amildir. Bundan əlavə, belə vurğular ikitərəfli münasibətlərdə siyasi etimadın formalaşdırılması üçün simvolik jestlərin praktiki əməkdaşlıq mühitinə təsir imkanlarını nümayiş etdirir və uzunmüddətli regional kommunikasiya layihələrinin sabitliyinə dolayı təsir göstərən faktor kimi də qiymətləndirilə bilər.
Görüşün məzmununda Azərbaycanın regionda sülhün bərqərar olması ilə bağlı vurğularının xüsusi yer tutması da diqqət çəkir. Prezident İlham Əliyevin Cənubi Qafqazda müharibədən sülhə keçid modelini qeyd etməsi və bunun İran üçün də əhəmiyyətini vurğulaması regional təhlükəsizlik mühitinin qarşılıqlı asılılığını ön plana çıxaran siyasi mesaj kimi qiymətləndirilə bilər. Azərbaycan tərəfinin gərginliyin azaldılması üçün dəstəyə hazır olduğunu bildirməsi, eyni zamanda qlobal miqyasda münaqişələrin davam etdiyi şəraitdə sülhün vacibliyini qeyd etməsi regionda sabitliyin qorunmasına yönəlmiş diplomatik mövqe nümayiş etdirir. İranın müdafiə nazirinin məhz belə bir gərgin vaxtda Bakıya səfəri də Tehran üçün Azərbaycanla əlaqələrin strateji əhəmiyyətini göstərən siqnal kimi qiymətləndirilə bilər və bu səfərin beynəlxalq gündəmdə digər yüksək səviyyəli səfərlərdən əvvəl baş tutması siyasi prioritetlərin göstəricisi kimi diqqət çəkir. Bu fakt həm də region dövlətlərinin mümkün böhran ssenariləri fonunda koordinasiya kanallarını açıq saxlamağa çalışdığını göstərir və təhlükəsizlik dialoqunun fasiləsizliyinin qorunmasının hərbi-siyasi planlaşdırma baxımından əhəmiyyətini artırır. Eyni zamanda bu cür səfərlər fövqəladə vəziyyətlərdə qarşılıqlı kommunikasiya mexanizmlərinin işlək vəziyyətdə saxlanmasına xidmət edir ki, bu da yanlış qiymətləndirmələrin və eskalasiya risklərinin azaldılması üçün vacib komponent hesab olunur.
Bununla yanaşı, münasibətlərin yalnız müsbət aspektlərdən ibarət olmadığı da nəzərə alınmalıdır. Azərbaycan İranla qonşuluq münasibətlərini inkişaf etdirmək niyyətini nümayiş etdirsə də, Tehran tərəfinin bəzi regional məsələlərdə fərqli mövqe tutması məlumdur. Xüsusilə Zəngəzur dəhlizi məsələsində İranın sərgilədiyi yanaşma, sərhəd yaxınlığında keçirilmiş hərbi təlimlər və zaman-zaman səslənən sərt bəyanatlar ikitərəfli münasibətlərdə fikir ayrılıqlarının mövcudluğunu göstərir. Bununla belə, Bakının indiki mərhələdə dialoq xəttini davam etdirməsi və gərgin regional vəziyyət fonunda qonşu dövlətlə əlaqələri qorumağa çalışması Azərbaycanın strateji səviyyədə qarşıdurmadan uzaq, sabitlik yönümlü siyasət yürütmək niyyətini ortaya qoyur. Bu yanaşma Azərbaycanın prinsipial məsələlərdə mövqeyini saxlayaraq eyni zamanda regional sabitliyə töhfə vermək istədiyini göstərir. Bu kontekstdə diplomatik əlaqələrin davam etdirilməsi həm də potensial risklərin əvvəlcədən idarə olunması üçün informasiya və qiymətləndirmə mübadiləsi baxımından əlavə imkanlar yaradır və təhlükəsizlik mühitində qeyri-müəyyənliklərin azaldılmasına xidmət edir. Bundan başqa, belə əlaqələr regionda kommunikasiya xətlərinin açıq qalmasına və iqtisadi-logistika layihələrinin geosiyasi dalğalanmalardan minimum təsirlə qorunmasına yönəlmiş strateji hesablamaların tərkib hissəsi kimi də nəzərdən keçirilə bilər.
Azərbaycanın mövqeyinin mühüm elementlərindən biri də təhlükəsizlik sahəsində açıq şəkildə ifadə olunmuş prinsipial yanaşmadır. Xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovun iranlı həmkarı ilə telefon danışığında Azərbaycanın hava məkanı və ya ərazisinin hər hansı dövlət tərəfindən qonşu İrana qarşı hərbi əməliyyatlar üçün istifadə edilməsinə imkan verilməyəcəyini xüsusi vurğulaması regionda gərginliyin artdığı bir şəraitdə strateji əhəmiyyət daşıyan mesaj kimi qiymətləndirilə bilər. Bu bəyanat yalnız ikitərəfli münasibətlərə ünvanlanmış jest deyil, həm də Azərbaycanın regional münaqişələrin genişlənməsinə imkan verməyən təhlükəsizlik yanaşmasının ifadəsidir. Eyni zamanda bütün tərəflərin qeyri-sabitliyə səbəb ola biləcək addımlardan çəkinməsinin vacibliyinin qeyd edilməsi Azərbaycanın balanslı vasitəçi mövqeyinə yaxın bir xətt tutmağa çalışdığını göstərir. Bu mövqe həm də ölkənin suveren qərarvermə hüququnu və ərazi üzərində tam nəzarət prinsipini önə çıxarır, regional aktorlara Azərbaycanın təhlükəsizlik siyasətində müstəqil qərar mərkəzi kimi çıxış etdiyini nümayiş etdirir. Paralel olaraq bu cür açıqlamalar enerji və nəqliyyat infrastrukturunun yerləşdiyi ərazilərin sabitliyinin qorunmasına yönəlmiş strateji mesaj kimi də qəbul edilə bilər və bu, beynəlxalq tərəfdaşlar üçün risklərin idarə olunması baxımından mühüm siqnaldır.
Sonda qeyd edə bilərik ki, İranın müdafiə nazirinin Bakıya səfəri və keçirilən görüş regionda mürəkkəb təhlükəsizlik dinamikasının fonunda baş verən çoxqatlı diplomatik proses kimi qiymətləndirilə bilər. Azərbaycan tərəfi bir tərəfdən qonşuluq münasibətlərini qoruyaraq İranla dialoqu davam etdirir, digər tərəfdən isə prinsipial mövqelərindən geri çəkilmədən regional məsələlərdə öz maraqlarını müdafiə edir. İranın bəzi məsələlərdə fərqli mövqe sərgiləməsinə baxmayaraq, Azərbaycanın gərgin dövrdə qonşusunu siyasi təmaslardan kənarda qoymaması və sabitlik çağırışlarını önə çəkməsi regional siyasətdə məsuliyyətli aktor obrazını gücləndirən addım kimi qiymətləndirilə bilər. Bu proses eyni zamanda Azərbaycanın regionda balans yaradan vasitəçi və sabitlik tərəfdarı kimi mövqeyini möhkəmləndirməsinə xidmət edir və gələcək təhlükəsizlik arxitekturasında rolunun daha da artmasına zəmin yarada bilər. Belə yanaşma uzunmüddətli perspektivdə çoxtərəfli əməkdaşlıq formatlarının genişlənməsi və qarşılıqlı etimad mühitinin formalaşdırılması üçün siyasi baza yaradan elementlərdən biri kimi dəyərləndirilə bilər.
Aqil Məmmədov
Ordu.az
