Bu, ağıllı insanların hansı hökumətin daha inandırıcı olduğu məsələsində tərəddüd edə biləcəyi nadir məqamlardan biridir.
Hər halda, bazarlar bunun növbəti TACO anı ola biləcəyi ümidi ilə canlandı (Tramp Always Chickens Out) və onun vəziyyətdən çıxış yolu axtardığına dair inam gücləndi.
Biz bu qismən fasilənin davam edib-etməyəcəyini, İranın Trampın uzatdığı bu fürsətdən istifadə edib-etməyəcəyini və ya bazarların müsbət qalacağını bilmirik. Heç kim də bilmir. Amma qarşıdakı günlərdə və həftələrdə hadisələr necə inkişaf etsə də, artıq bəzi faydalı dərsləri (yenidən) öyrənmişik.
Əvvəla, ümumi uğur yalnız hərbi uğurdan asılı deyil. Müharibənin tənqidçiləri və tərəfdarları başlanğıcdan bəri bir-birini anlamadan danışırlar, çünki hərbi baxımdan bu, olduqca təsirli olsa da, siyasi, geostrateji və iqtisadi baxımdan vəziyyət xeyli daha qeyri-müəyyəndir.
Bunun səbəbi odur ki, İranın asimmetrik üstünlüyü var. O, dünya neftinin təxminən 20 faizinin və gübrədən tutmuş təbii qaza qədər çoxsaylı həyati resursların daşındığı Hörmüz boğazını poza bilər. Həmçinin qonşularının neft və qaz obyektlərinə zərbə endirə bilər.
Bu, sanki İranın qlobal iqtisadiyyatın mühərrik otağında nitroqliserin dolu bir flakon saxlayan, məğlub edilmiş zəif bir adam olmasına bənzəyir. Onu zərərsizləşdirə bilərsiniz, amma yalnız böyük risk hesabına.
İqtisadi həssaslıq demək olar ki, siyasi həssaslıqla eynidir və siyasi həssaslıq da strateji həssaslıq deməkdir. İranlıların hərbi dərsliklərin proqnozlaşdırdığı kimi boğazı minlərlə mina ilə bağlamaması yaxşıdır, lakin əgər gəmilər sığortalanmadığı üçün keçid mümkün deyilsə, nəticələr demək olar ki, eynidir.
Məhz buna görə administrasiyanın kifayət qədər hazırlaşmadığı iqtisadi çağırışla mübarizə səylərinə müəyyən anlayışla yanaşırıq.
Bu səylərə Strateji Neft Ehtiyatından neft buraxılması, ABŞ bayrağı altında qeydiyyatdan keçmiş və ABŞ-də istehsal olunmuş gəmilərin Amerika bazarları üçün neft daşımasını tələb edən “Jones Act” qaydalarından imtina edilməsi və Rusiya neftinə qarşı bəzi sanksiyaların yumşaldılması (bu isə Prezident Vladimir Putin üçün faydalıdır) daxildir.
Və ən diqqətçəkəni odur ki, maliyyə naziri Scott Bessent boğazda artıq neft yüklü vəziyyətdə dayanan gəmilər üçün İran neftinə tətbiq edilən sanksiyaların müvəqqəti dayandırıldığını elan etdi.
Bu, son dərəcə qeyri-adi haldır. Adətən müharibə dövründə düşmənlərə qarşı iqtisadi blokadalar gücləndirilir. Amma bu, qiymətləri aşağı salmağa kömək edərsə, mütləq pis fikir demək deyil (baxmayaraq ki, bunun potensial olaraq Prezident Barak Obama dövründə Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planını təmin etmək üçün onlara nağd pul paletləri göndərildiyi vaxtdan 10 dəfə çox pul qazandırması ehtimalı olduqca diqqətəlayiqdir).
Biz Trampın neft qiymətlərini təkbaşına idarə etmək cəhdinin işləyəcəyinə şübhə ilə yanaşırıq. Bazarlar üçün hansısa qısamüddətli rahatlıq yaratsa da, bu, həm də İranın təsir rıçaqlarına malik olduğunu göstərir.
Amma bizi daha çox maraqlandıran budur: Tramp administrasiyası sənaye siyasəti, immiqrasiya, Milli Qvardiyanın daxili yerləşdirilməsi və xüsusilə ticarət kimi məsələlərdə prezidentin müharibə səlahiyyətlərini maksimum dərəcədə genişləndirməyə çalışırdı. İndi isə biz faktiki olaraq müharibə şəraitində olanda, onlar Trampın ani qərarlarına xidmət etmək üçün iqtisadi fəlsəfələrini tərsinə çevirirlər.
Trampın ticarət siyasəti məhz XIX əsrin böyük iqtisadçısı Henri Corc nəzərdə tutduğu şeydir. O xəbərdarlıq edirdi: “Proteksionizm bizə öyrədir ki, sülh dövründə düşmənlərin müharibə zamanı bizə etmək istədiyini özümüzə edək”.
Qəribə olan isə Trampın Corcun fikrini alt-üst etməsidir: o, müharibə vaxtı düşmənə iqtisadi təzyiqi azaldır. Amma eyni zamanda daxili iqtisadiyyatı azad etməklə öz meyllərini də dəyişir.
Əlbəttə, sanksiyalar tariflərdən daha məcburedici xarakter daşıyır, lakin iqtisadi baxımdan eyni məntiqə əsaslanır: sanksiyalar mübadiləni məhdudlaşdırır, təklifi azaldır və xərcləri artırır. Administrasiya faktiki olaraq etiraf edir ki, təklif məhdudiyyətləri, yəni tariflər qiymətləri artırır və onların yumşaldılması qiymətləri aşağı salır. Halbuki tarifləri və ya daxili daşımaya qoyulan məhdudiyyətləri müdafiə edərkən adətən bu cür bazar məntiqini lağa qoyur.
Birinci Dünya müharibəsindən sonra qəbul edilmiş və sülh dövründə müxtəlif malları bahalaşdıran ciddi iqtisadi yük olan “Jones Act” müharibə zamanı dayandırılır, halbuki onun məqsədi bizi məhz müharibələrə daha yaxşı hazırlamaqdır.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
