Beynəlxalq səviyyədə Malayziya strateji mövqeyi sayəsində dünyanın ən işlək dəniz ticarət yollarından biri olan Malakka boğazında əsas keçid ölkələrindən biridir. Eyni zamanda Malayziya müdafiə sənayesi son illərdə mühüm inkişaf nümayiş etdirir.

“Rifah Vizyonu 2030” və regional müdafiə diplomatiyası

Malayziyanın strateji məqsədləri onun coğrafi mövqeyi və iqtisadi inkişaf planları ilə müəyyən edilir. Malay yarımadasının cənub ucu və Borneo adasındakı əraziləri əhatə edən ölkə Malakka boğazına yaxınlığı səbəbindən beynəlxalq dəniz ticarət yollarında əsas mövqeyə malikdir və regional logistika mərkəzinə çevrilməyi hədəfləyir.

“Rifah Vizyonu 2030” kimi inkişaf proqramları Malayziyanı yüksək gəlirli və innovasiya yönümlü iqtisadiyyata çevirməyi qarşısına məqsəd qoyur. Bu çərçivədə ölkə çoxpartiyalı demokratik sistemini və konstitusiyalı monarxiyasını qoruyaraq milli birlik, effektiv idarəetmə və sabitliyi təmin etməyə çalışır.

İqtisadi strategiyada şaxələndirmənin artırılması, təhsil və texnologiyaya investisiyalar, regional inteqrasiyanın gücləndirilməsi və beynəlxalq tərəfdaşlıqların genişləndirilməsi prioritetlər sırasındadır. Malayziya ASEAN, APEC və digər çoxtərəfli platformalarda aktiv rol oynayır, azad ticarət sazişləri vasitəsilə ticarət həcmini genişləndirir.

Xarici siyasətdə isə Malayziya Çin, ABŞ və digər böyük güclərlə balanslı münasibətlər qurmağa çalışır. “Kəmər və Yol” təşəbbüsü kimi Çin layihələrində iştirak edərkən, eyni zamanda ABŞ ilə müdafiə və ticarət sahələrində əməkdaşlığı davam etdirir.

Malakka boğazı qlobal dəniz ticarətində həyati rol oynayır və buradan daşınan neft və yüklərin həcmi ölkə iqtisadiyyatı üçün kritik əhəmiyyət daşıyır. Bu səbəbdən Malayziya dəniz nəqliyyatı xətlərinin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün regional əməkdaşlığı gücləndirməyə yönəlir. İndoneziya və Sinqapur ilə birgə dəniz patrullarında iştirak etməsi, həmçinin Hindistan və Çin ilə çoxtərəfli təlimlərdə yer alması bu səylərin tərkib hissəsidir.


Müdafiə sənədi və təbəqəli təhdid anlayışı

Malayziyanın təhdid anlayışı təbəqəli və dəniz yönümlü risk modeli kimi xarakterizə olunur. Malayziya Müdafiə Sənədində ölkənin digər dövlətlərlə birbaşa hərbi münaqişə vəziyyətində olmadığı qeyd edilsə də, üç əsas təhlükəsizlik problemi vurğulanır: böyük güclər arasındakı qeyri-müəyyən münasibətlər, mürəkkəb regional mühit və artan qeyri-ənənəvi təhlükələr.

Cənubi Çin dənizi bu yanaşmanın mərkəzində dayanır. Malayziya bu bölgəni həm iqtisadi həyat xətti, həm də strateji əhəmiyyətli ərazi kimi qiymətləndirir. Sənəddə Çin ilə ABŞ arasındakı gərginliyin və üst-üstə düşən iddiaların böyük güclər arasında rəqabətə çevrildiyi və bunun regional parçalanma riskini artırdığı açıq şəkildə qeyd olunur.

Eyni zamanda Sabah və Saravak sahillərində xarici dövlət gəmilərinin fəaliyyətlərinin Malayziyanın müstəsna iqtisadi zonasında suveren hüquqlara təhdid yaratdığı bildirilir. Bu yanaşma davamlı mövcudluq əməliyyatlarının və təzyiq mesajlarının zamanla ölkənin dəniz səlahiyyət sahələri üzərində xarici təsiri normallaşdıra biləcəyi ilə bağlı narahatlıqları əks etdirir.

Malayziya əsasən üç istiqamətdə strategiya yürüdür: suveren hüquqlarını qorumaq, regional mübahisələri arxa planda saxlamaq və ASEAN çərçivəsində münaqişələrin idarə olunmasını təşviq etmək. Bu yanaşma göstərir ki, ölkə təhdidləri yalnız düşmən niyyətlə deyil, həm də digər aktorların davranışlarının Malayziyanın manevr imkanlarını nə qədər məhdudlaşdırdığı ilə qiymətləndirir.

Baş nazir Ənvər İbrahim Çin etirazlarına baxmayaraq Malayziyanın öz müstəsna iqtisadi zonası hesab etdiyi ərazilərdə neft və qaz axtarışlarını davam etdirəcəyini bildirib. Bu, ölkənin münaqişədən qaçmaqla yanaşı, təzyiqlərə boyun əyməmək siyasəti apardığını göstərir.

Asimmetrik təhdidlər: separatçı hərəkatlar və terrorla mübarizə

Malayziyanın təhlükəsizlik problemləri yalnız Cənubi Çin dənizi ilə məhdudlaşmır. Filippinin Sabah üzərində uzunmüddətli iddiası siyasi əhəmiyyətini qoruyur və zaman-zaman yenidən gündəmə gəlir. 2026-cı ilin fevralında Filippin Xarici İşlər Nazirliyi bu iddianı bir daha təsdiqləyib.

Bu məsələ təhlükəsizlik tarixi və coğrafiya ilə də əlaqəlidir. Malayziya Müdafiə Sənədində 2013-cü ildə baş verən Lahad Datu hücumu sərhədlərarası qeyri-ənənəvi təhdidlərə nümunə kimi göstərilir. Sabahın şərq sularında “Əbu Səyyaf” qruplaşmasının silahlı adam oğurluğu hadisələri də bu kontekstdə qeyd olunur.

Milli Müdafiə Siyasətində “Əbu Səyyaf” və “Cemaah Islamiyah” əsas silahlı qruplar kimi göstərilir. Xüsusilə Filippinin cənubunda “Əbu Səyyaf”ın fidyə məqsədli adam oğurluğu fəaliyyətlərinin Sabah üçün təhlükə yaratdığı və sərhəd bölgələrində radikal şəbəkələrin əməkdaşlığının narahatlıq doğurduğu vurğulanır.

Bu səbəbdən Malayziyanın şərq bölgələrinə yanaşması yalnız hüquq-mühafizə tədbirləri ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda terrorizm və cinayətkarlıqla mübarizə siyasəti kimi formalaşır. ABŞ Dövlət Departamentinin hesabatında da Malayziya rəsmilərinin dəniz yolları vasitəsilə terrorçu keçidləri ilə bağlı narahatlığı qeyd olunur.

Dəniz təhlükəsizliyi və kritik ticarət marşrutlarının qorunması

Malayziyanın təhdid anlayışı dəniz ticarətində mümkün fasilələri də əhatə edir. Ölkə yüksək dərəcədə açıq iqtisadiyyata malikdir. Dünya Bankının məlumatlarına görə ticarətin ÜDM-də payı təxminən 132 faiz təşkil edir.

2024-cü ildə “Port Klang” və “Tanjung Pelepas” limanlarında yüksək konteyner dövriyyəsi qeydə alınıb ki, bu da iqtisadi fəaliyyətin dəniz daşımalarından asılı olduğunu göstərir. Bu asılılıq Malayziyanı həm regional dəyişikliklərə, həm də cinayət və terror təhdidlərinə qarşı həssas edir.

UNCTAD hesabatlarına görə piratlıq və dar dəniz keçidlərində baş verən fasilələr Malakka boğazına təsir etməyə davam edir. “ReCAAP” məlumatları isə 2025-ci ildə Asiyada piratlıq və silahlı hücumların ciddi artdığını və hadisələrin təxminən 82 faizinin Malakka və Sinqapur boğazlarında baş verdiyini göstərir.

Buna baxmayaraq, 2025-ci ilin sonlarına doğru həyata keçirilən təhlükəsizlik tədbirlərinin çəkindirmə təsirini artırdığı qeyd olunur. Eyni zamanda Sulavesi dənizində ekipajın fidyə məqsədilə qaçırılması halları qeydə alınmasa da, “Əbu Səyyaf” qalıqları səbəbindən riskin davam etdiyi vurğulanır.

Daxildə isə Malayziya sosial və siyasi dinamiklərin təhlükəsizlik risklərini artıra biləcəyini nəzərə alır. Müdafiə sənədində kimlik siyasəti və fərdi radikallaşma meylləri qeyri-ənənəvi təhlükələr sırasına daxil edilir. Seçki analizləri də etnik amilin seçici davranışında mühüm rol oynadığını və bunun uzunmüddətli islahatlar üçün sabit konsensusun formalaşmasını çətinləşdirə biləcəyini göstərir.

Sonda Malayziya getdikcə kiberməkânı da kritik infrastrukturla sıx bağlı olan milli təhlükəsizlik məsələsi kimi qiymətləndirir. NACSA kibertəhdidlərə qarşı dayanıqlılığın koordinasiyasında özünü milli aparıcı qurum kimi mövqeləndirir.

Coğrafi dərinlik və müdafiə hərəkət qabiliyyəti

Malayziya Cənub-Şərqi Asiyada yerləşir və Cənubi Çin dənizi tərəfindən bir-birindən ayrılan iki əsas coğrafi bölgəyə bölünür: yarımada Malayziyası və Borneo adasının şimal hissəsi (Sabah və Saravak). Ölkənin ərazisi təxminən 330000 kvadrat kilometrdir. İnzibati baxımdan Malayziya 13 ştat və 3 federal ərazidən ibarətdir.

Malayziyanın sahil xəttinin uzunluğu təxminən 4675 kilometrdir. Ölkə Cənubi Çin dənizi ilə yanaşı Malakka boğazı, Cohor boğazları və Sulu dənizi ilə əhatə olunur. Lakin bəzi rəsmi mənbələr sahil xəttinin uzunluğunu daha yüksək göstərir. Bu fərq ölçmə metodları və adaların hesablanma qaydalarından irəli gəlir. Bu coğrafi mövqe Malakka boğazının qlobal miqyasda dar keçid nöqtəsi olması səbəbindən strateji əhəmiyyətini daha da artırır.

Ölkənin relyefi və topoqrafiyası müdafiə və hərəkət qabiliyyətinə birbaşa təsir göstərir. Yarımada Malayziyasında Titiwangsa dağ silsiləsi təxminən 617 kilometr boyunca uzanaraq 2183 metrə qədər yüksəlir və yarımadanı şərq və qərb sahillərinə ayırır. Borneoda isə Sabahın qərb hissəsi dağlıqdır, Krokker dağ silsiləsi qərb sahil düzənliklərini daxili ərazilərdən ayırır və Malayziyanın ən yüksək nöqtəsi olan Kinabalu dağı təxminən 4095 metr hündürlüyə çatır. Saravak isə sahil düzənlikləri, daha sonra təpəlik ərazilər və Kalimantan sərhədinə doğru sürətlə yüksələn dağlıq zonalarla xarakterizə olunur. Bu xüsusiyyətlər daxili sərhəd bölgələrinin çətin relyef və məhdud çıxış imkanları ilə formalaşdığını göstərir və ölkəyə bir çox istiqamətdə təbii müdafiə dərinliyi verir.

Əsas çay sistemləri də ölkə daxilində hərəkət dinamikasına təsir göstərir. Malayziyanın UNFCCC hesabatına görə Pahanq çayı yarımadanın ən uzun çayıdır və əsas qolu təxminən 482 kilometrdir. Kinabatangan çayı Sabahın ən uzun çayı olub təxminən 568 kilometrdir. Racanq çayı isə Saravakın və ümumilikdə Malayziyanın ən uzun çayıdır və təxminən 780 kilometrə çatır. İqlim baxımından Malayziya ekvator qurşağında yerləşir və rəsmi meteoroloji məlumatlar musson rejimi ilə formalaşan sabit temperatur, yüksək rütubət və bol yağıntını göstərir.

Demoqrafik quruluş və iqtisadi inkişaf meylləri

2025-ci il üzrə Malayziyanın əhalisi 34,2 milyon nəfərdir. Bunun 18 milyonu kişi, 16,2 milyonu qadındır. 15-64 yaş aralığında olan əmək qabiliyyətli əhali ümumi əhalinin 70 faizini təşkil edir, 65 yaşdan yuxarı olanlar 7,4 faiz, 0-14 yaş qrupu isə 22,6 faiz paya malikdir. Orta yaş göstəricisi 30,7-dir.

Malayziya iqtisadiyyatı Cənub-Şərqi Asiyanın ən şaxələndirilmiş və xarici ticarətə açıq iqtisadiyyatlarından biridir. Rəsmi məlumatlara görə, 2023-cü ildə nominal ÜDM 1,850 trilyon Malayziya rinqqiti olub, adambaşına düşən milli gəlir isə 54.015 rinqqit (təxminən 11.997 ABŞ dolları) təşkil edib. 2020-ci ildə pandemiya səbəbindən iqtisadiyyat 5,5 faiz kiçilib, daha sonra 2021-ci ildə 3,3 faiz, 2022-ci ildə 8,7 faiz, 2023-cü ildə 3,5 faiz, 2024-cü ildə 5,1 faiz və 2025-ci ildə 5,2 faiz artım qeydə alınıb.

Sahəvi struktur baxımından xidmət sektoru iqtisadiyyatın əsas sütununu təşkil edir.

Malayziyanın iqtisadi gücünün mühüm hissəsi xarici ticarət və liman infrastrukturu hesabına formalaşır. MITI məlumatlarına görə ölkənin ümumi ticarət dövriyyəsi 2025-ci ildə ilk dəfə 3 trilyon rinqqit həddini keçərək 3,061 trilyon rinqqitə çatıb.

Baş nazir və maliyyə naziri Ənvər İbrahimin 2025-ci il büdcə çıxışına əsasən, həmin il üçün Müdafiə Nazirliyinə 21,2 milyard rinqqit ayrılmışdır. Bunun 5,8 milyard rinqqiti texniki xidmət və təmir işlərinə, həmçinin yeni hərbi texnika və platformaların tədarükünə yönəldilib. 2026-cı il büdcəsində isə bu məbləğ 21,7 milyard rinqqitə yüksəldilib, onun 6 milyard rinqqiti müdafiə vasitələrinin saxlanması və yeni sistemlərin alınmasına ayrılıb. Bu xərclər arasında orta, qısa və çox qısa mənzilli hava hücumundan müdafiə sistemləri və iki ədəd çoxməqsədli dəstək gəmisinin tədarükü də yer alır. Bu da göstərir ki, Malayziyanın müdafiə büdcəsində kəskin artım deyil, modernizasiya və hazırlıq səviyyəsini gücləndirən mərhələli artım müşahidə olunur.


Müdafiə sənayesi siyasəti: özünütəminetmə və DIPN strategiyası

Malayziyanın müdafiə sənayesi siyasəti böyük platformalarda tam müstəqil istehsalçı olmağa deyil, müəyyən sahələrdə özünütəminetməyə, güclü texniki xidmət, təmir, istismar və modernizasiya qabiliyyətinə, yerli tədarük zəncirinin formalaşdırılmasına və xarici tədarükün sənaye əməkdaşlığı ilə dəstəklənməsinə əsaslanır. Rəsmi Milli Müdafiə Siyasətində müdafiə sənayesinin logistika, insan resursları və texnologiya ilə birlikdə özünütəminetmənin əsas elementlərindən biri olduğu vurğulanır.

2026-cı il yanvarın 21-də qüvvəyə minən “Dasar Industri Pertahanan Negara” (DIPN) strategiyası dənizçilik, aviasiya və kosmos, quru hərbi texnika, silah və sursat, kiber və elektromaqnit sahələrini prioritet istiqamətlər kimi müəyyən edərək bu yanaşmanı daha sistemli çərçivəyə salıb. Bu kontekstdə Müdafiə Nazirliyi nəzdində fəaliyyət göstərən Malayziya Müdafiə Sənayesi Şurası (MDIC) yerli şirkətlərin dəstəklənməsi üçün əsas mexanizmlərdən biridir.

Beləliklə, Malayziyanın yanaşması xarici platforma tədarükündən imtina etmək deyil, bunu yerli imkanların inkişafı, texnologiya transferi və uzunmüddətli sənaye strategiyası ilə tamamlamadan ibarətdir.

Tədarük siyasəti də bu modelə uyğundur. Malayziya böyük müdafiə platformalarında xarici təchizatçılara müraciəti davam etdirsə də, bunu getdikcə daha çox sənaye əməkdaşlığı proqramları, texnologiya transferi, birgə istehsal və yerli mühəndislik dəstəyi şərtləri ilə həyata keçirir.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az