Böyük Britaniyanın bu xətti seçməsinin ilk səbəbi regional güc balansının dəyişməsidir. Azərbaycan hərbi modernləşməni ardıcıl aparan, əməliyyat planlaşdırması və texnoloji inteqrasiya baxımından yeni model qurmuş, real döyüş təcrübəsi ilə doktrinasını sınaqdan keçirmiş aktor kimi qəbul edilir. Müasir müharibə yalnız say göstəricisi deyil, kəşfiyyat-döyüş konturu, PUA-ların kütləvi tətbiqi, dəqiq zərbə imkanları, radioelektron mübarizə, komanda-idarəetmə sistemləri və logistikanın dayanıqlığı kimi komponentlər həlledicidir. London üçün əməkdaşlıq ediləcək tərəf də məhz bu “müasir paket”i real potensiala çevirə bilən ölkədir. Texniki müstəvidə bunu daha konkret açmaq lazımdır: Azərbaycanın 2020-ci il təcrübəsi NATO analitik dairələrində “sensordan atıcıya” dövriyyəsinin minimuma endirilməsinin nümunəsi kimi tədqiq edilib. Bu, kəşfiyyat vasitəsinin aşkarladığı hədəfin real vaxt rejimində zərbə platformasına ötürülməsi və məhv edilməsi dövriyyəsinin dəqiqələrə, bəzən saniyələrə sıxışdırılması deməkdir. Britaniya Silahlı Qüvvələrinin öz transformasiya proqramında, xüsusilə “İnteqrasiyalı Nəzərdən Keçirmənin Yenilənməsi” və “Müdafiə Komandanlığı Sənədi 2023” çərçivəsində məhz bu tip çevik, texnoloji əsaslı döyüş arxitekturasına keçid prioritet elan edilib. Azərbaycanın bu sahədə real əməliyyat təcrübəsinə malik olması Londonu laboratoriya nəticəsi yox, döyüş meydanında sınanmış biliyə çıxış imkanı ilə təmin edir.
PUA ekosistemi kontekstində Azərbaycanın təqdim etdiyi model yalnız platformanın özü deyil, bütöv bir “məhvetmə zənciri” arxitekturasıdır. Buraya daxildir: operativ kəşfiyyat PUA-ları ilə aşkarlama, retranslyator vasitələri ilə məlumatın real vaxtda ötürülməsi, zərbə PUA-larının müxtəlif yüksəkliklərdən koordinasiyalı istifadəsi, artilleriya ilə PUA müşahidəsinin sinxronizasiyası, radioelektron mübarizə mühitində alternativ naviqasiya həllərinin tətbiqi. Britaniya üçün bu, nəzəri doktrinanı real sınaq nəticələri ilə müqayisə etmək imkanıdır. Kral Hərbi Hava Qüvvələrinin “Avtonom Əməkdaşlıq Platformaları” proqramı və Britaniya Ordusunun “Robotik və Avtonom Sistemlər” strategiyası məhz belə əməliyyat təcrübələrindən qidalanır. Birgə təlim və doktrina mübadiləsi bu bilik transferini rəsmiləşdirə bilər.
Radioelektron mübarizə sahəsində Azərbaycanın 2020-ci ildə əldə etdiyi təcrübə ayrıca diqqətə layiqdir. Ermənistanın Rusiya istehsalı hava hücumundan müdafiə sistemlərinin, xüsusilə S-300, “Tor-M2KM” və “Osa-AKM” kimi platformaların müəyyən şəraitdə neytrallaşdırılması və ya aldadılması, radioelektron təsir və taktiki manevrin birləşdirilməsi ilə mümkün olub. Bu təcrübə NATO ölkələri üçün, o cümlədən Britaniya üçün Rusiyanın hava müdafiə arxitekturasının zəif nöqtələrinin real döyüş şəraitində müəyyənləşdirilməsi baxımından kəşfiyyat dəyəri daşıyır. Birgə radioelektron mübarizə təlimləri, siqnal kəşfiyyatı metodikasının müqayisəsi və spektr idarəetmə təcrübəsinin paylaşılması əməkdaşlığın ən həssas, lakin ən dəyərli seqmentlərindən biri ola bilər.
Bu kontekstdə Azərbaycan nümayəndə heyətinin Londonda yüksək səviyyədə qəbulu və müzakirələrin “tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi” başlığı altında aparılması təsadüfi detal deyil. Müdafiə sahəsində yüksək səviyyəli təmaslar adətən kadr hazırlığı, standartların uyğunlaşdırılması, təlim-tədris xəttinin qurulması, hərbi-texniki təminat, texniki xidmət və modernləşdirmə kimi uzunmüddətli mexanizmlərə yol açır. Bu isə “bir dəfəlik alış” yox, institusional bağ deməkdir. Azərbaycanın bu tip mexanizmləri daşımaq üçün həm maliyyə, həm idarəetmə, həm də təhlükəsizlik sektorunda koordinasiya imkanları daha genişdir. Texniki tərəfdən burada NATO birgə əməliyyat qabiliyyəti standartlarına, xüsusilə STANAG protokollarına uyğunlaşma prosesi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan NATO-nun Tərəfdaşlıq üçün Fərdi Əməkdaşlıq Proqramı çərçivəsində artıq müəyyən standartlaşdırma addımları atıb. Britaniya ilə müdafiə əməkdaşlığı bu prosesi sürətləndirə bilər: rabitə protokollarının uyğunlaşdırılması (peyk rabitəsi, taktiki radio şəbəkələri), logistik kodlaşdırma sistemlərinin (NATO ehtiyat nömrəsi) tətbiqi, hərbi təhsil kurikulumlarının qarşılıqlı tanınması və komanda-idarəetmə proqram təminatının (rabitə, komandanlıq, nəzarət, kompüter, kəşfiyyat, müşahidə və rekonstruksiya platformaları) inteqrasiyası kimi sahələr konkret əməkdaşlıq xətləri formalaşdırır.
Kadr hazırlığı xətti ayrıca açılmalıdır. Britaniyanın Kral Hərbi Akademiyası Sandhörst, Kral Müdafiə Tədqiqatları Kolleci və Birləşmiş Krallıq Müdafiə Akademiyası kimi institutları onlarla ölkənin hərbi kadrlarını yetişdirir. Azərbaycan zabitlərinin bu proqramlarda iştirakının genişləndirilməsi yalnız fərdi bacarıq artımı deyil, doktrina düşüncəsinin uyğunlaşması və strateji mədəniyyət transferi funksiyası daşıyır. Qarşılıqlı olaraq, Azərbaycanın şəhər döyüşü, dağlıq ərazi əməliyyatları və PUA əleyhinə taktikalar sahəsindəki döyüş təcrübəsi Britaniya təlim mərkəzləri üçün əməliyyat laboratoriyası rolunu oynaya bilər. Bu, birtərəfli “öyrədən-öyrənən” münasibəti deyil, qarşılıqlı bilik axını modelidir.
Britaniyanın müdafiə məntiqində ikinci böyük xətt enerji təhlükəsizliyidir və bu, artıq geoiqtisadi mövzudan çıxaraq milli təhlükəsizlik parametrinə çevrilib. Azərbaycan Avropanın enerji diversifikasiyasında strateji təchizatçı kimi ön plana çıxır, enerji axınlarının sabitliyi isə kritik infrastrukturun qorunması ilə birbaşa bağlıdır. London üçün Bakı ilə müdafiə əməkdaşlığı enerji marşrutlarının, liman-logistika infrastrukturunun, boru kəmərləri və rəqəmsal şəbəkələrin hibrid təhdidlərdən qorunması gündəliyini gücləndirir. Beləliklə, müdafiə tərəfdaşlığı enerji və iqtisadi təhlükəsizliklə “kilidlənir”. Texniki müstəvidə bu “kilidlənmə”nin konkret görüntüsü var: Bakı-Tbilisi-Ceyhan, Cənub Qaz Dəhlizi (TANAP-TAP) və potensial trans-Xəzər bağlantıları Avropa enerji təhlükəsizliyinin fiziki arteriyalarıdır. Bu infrastrukturun qorunması klassik hərbi müdafiədən fərqli, hibrid spektrdə düşünülməlidir: PUA ilə kəşfiyyat və təxribat, kiber hücumlarla sənaye idarəetmə sistemlərinin hədəflənməsi, sualtı və dəniz səthindəki təxribatlar, daxili sabotaj və daxili təhdidlər. Britaniya bu sahələrdə dünya miqyasında ən inkişaf etmiş təcrübəyə malikdir: Hökumət Rabitə Qərargahının kiber müdafiə qolu olan Milli Kiber Təhlükəsizlik Mərkəzi, Kral Hərbi Dəniz Qüvvələrinin mina əleyhinə tədbirlər qabiliyyəti, Daxili Kəşfiyyat Xidmətinin kritik infrastruktur mühafizə protokolları. Bu ekspertizanın Azərbaycanla paylaşılması və birgə mühafizə arxitekturasının qurulması hər iki tərəf üçün strateji divident yaradır. Xüsusilə Xəzər dənizində enerji platformalarının və liman infrastrukturunun mühafizəsi kontekstində birgə dəniz təhlükəsizliyi təlimləri, sahilyanı müşahidə sistemlərinin modernləşdirilməsi, sualtı sensorların inteqrasiyası və dəniz patrul aviasiyasının gücləndirilməsi kimi sahələr praktiki əməkdaşlıq nöqtələridir. Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının Orta dəhlizin qərb qapısı kimi strateji rolu nəzərə alındıqda, limanın fiziki və kiber mühafizəsinin NATO standartlarına uyğun gücləndirilməsi ayrıca layihə xətti formalaşdıra bilər.
Bu prosesə əlavə təkan verən məqam ondan ibarətdir ki, Britaniya uzun illər qüvvədə olmuş silah tədarükü məhdudiyyətlərini aradan qaldırmaqla özünə manevr sahəsi açdı. Məhdudiyyətlərin ləğvi hüquqi-siyasi “tormozu” götürür və tərəflərə əməkdaşlığı daha geniş diapazonda planlamağa imkan yaradır. Bu, texniki baxımdan xüsusilə əhəmiyyətlidir, çünki Britaniya müdafiə sənayesi yüksək texnologiyalı seqmentlərdə (radarlar, elektro-optik sistemlər, aviasiya komponentləri, şifrələnmiş rabitə avadanlığı və hərbi proqram təminatı sahəsində) qlobal liderlərdən biridir. “BAE Systems”, “Leonardo BK”, “Tales BK”, MBDA, “Rolls-Roys Defence” kimi şirkətlər yalnız son məhsul deyil, həm də texniki xidmət, təlim simulyatorları, proqram təminatı yeniləmələri və ehtiyat hissələri zənciri təklif edirlər. Məhdudiyyətlərin aradan qalxması bu şirkətlərin Azərbaycan bazarına çıxışını açır və potensial olaraq birgə istehsal, lisenziyalı montaj və ya texnoloji transfer formatlarında əməkdaşlığa yol açır. Azərbaycanın özünün inkişaf etdirdiyi müdafiə sənayesi bazası, xüsusilə pilotsuz sistemlər, zirehli texnika modernləşdirməsi və sursat istehsalı sahəsində Britaniya texnologiyaları ilə inteqrasiya olunduqda sinerji yarada bilər.
Daha sonra 2026-2027-ci illər üçün ikitərəfli əməkdaşlıq planının imzalanması göstərir ki, söhbət ümumi niyyətdən yox, konkret təqvim və istiqamətlərdən gedir. Müdafiə planı imzalanan yerdə tərəflər artıq nəticə ölçmə meyarlarını da müəyyənləşdirirlər. Bu tip planda adətən aşağıdakı texniki xətlər yer alır: birgə hərbi təlimlərin təqvimi və ssenariləri, zabit mübadiləsi proqramının kvotaları və ixtisas sahələri, müdafiə sənayesi əməkdaşlığı üzrə işçi qruplarının yaradılması, kəşfiyyat mübadiləsinin səviyyəsi və formatı, kiber müdafiə sahəsində texniki yardım və birgə təlim, humanitar yardım və fəlakət nəticələrinin aradan qaldırılması əməkdaşlığı, hərbi tibb və sahə hospitallarının qarşılıqlı əməliyyat qabiliyyəti. Bu maddələrin hər biri ayrıca icra mexanizmi tələb edir və planın mövcudluğu tərəflərin bu mexanizmləri yaratmağa hazır olduğunu siqnallaşdırır.
Böyük Britaniya üçün Azərbaycanın üstünlüyü təkcə gücdə deyil, həm də proqnozlaşdırıla bilən strateji xətdədir. Müdafiə əməkdaşlığı riskli sahədir: məlumat mübadiləsi, təlim metodikası, texniki standartlar, ehtiyat hissələri, xidmət zənciri və maliyyə intizamı tələb edir. Bu tip əməkdaşlıq üçün tərəfdaşın uzunmüddətli sabitliyi və qərarvermə ardıcıllığı əsas şərtdir. Bakı bu ardıcıllığı həm modernləşmə xəttində, həm də regional siyasətdə nümayiş etdirdiyi üçün Londonun “dərinləşmə” seçimi rasional görünür. Proqnozlaşdırıla bilmənin texniki ölçüsü də var. Müdafiə büdcəsinin sabitliyi, satınalma prosedurlarının şəffaflığı, kompensasiya sazişlərinə hazırlıq və əqli mülkiyyət hüquqlarının qorunması kimi parametrlər Britaniya müdafiə şirkətlərinin investisiya qərarlarını birbaşa təsir edir. Azərbaycanın müdafiə büdcəsinin ÜDM-ə nisbətdə sabit saxlanılması, müdafiə satınalmalarında beynəlxalq tender prosedurlarının tətbiqi və texnoloji transfer üçün hüquqi bazanın mövcudluğu bu parametrləri qismən təmin edir.
Ermənistanın bu mənzərədə nə qədər çalışsa da geridə qalması isə daha çox struktur amillərlə bağlıdır. Birincisi, resurs və miqyas fərqidir: müasir ordu quruculuğu yalnız texnika almaqla bitmir, davamlı təlim, ehtiyatların idarə edilməsi, xidmət infrastrukturu, hava hücumundan müdafiə təbəqələri, kəşfiyyat və rabitə şəbəkələri, logistika və səfərbərlik sistemləri tələb edir. İkincisi, hərbi-modernləşmə layihələri uzunmüddətli planlama və stabil tərəfdaşlıq istəyir, tez-tez dəyişən prioritetlər və siyasi risklər isə bu prosesin tempini zəiflədir. Texniki müstəvidə Ermənistanın qarşılaşdığı dilemma daha aydın görünür: Hindistandan alınan sistemlər (“Pinaka” YARS-ları, “Akash” raketləri), Fransadan müzakirə edilən “Mistral” çiyindən atılan zenit-raket kompleksləri və “Sezar” özüyeriyən haubitsa sistemləri və Rusiyanın ənənəvi təchizat xətti – bu müxtəliflik qarşılıqlı əməliyyat qabiliyyəti böhranı yaradır. Fərqli istehsalçıların sistemləri fərqli rabitə protokolları, fərqli sursat standartları, fərqli texniki xidmət tələbləri və fərqli təlim metodikası deməkdir. Nəticədə vahid döyüş idarəetmə sistemi qurmaq çətinləşir, logistik yük artır və əməliyyat tempinin saxlanması problemə çevrilir.
Üçüncüsü, coğrafiya və kommunikasiya məhdudiyyətləri təchizat zəncirini bahalaşdırır və gecikdirir, bu da modernləşmənin real döyüş qabiliyyətinə çevrilməsini çətinləşdirir. Ermənistanın iki qonşusu ilə Türkiyə və Azərbaycan ilə qapalı sərhədləri ölkənin logistik dəhlizlərini Gürcüstan və İrana məhdudlaşdırır. Ağır hərbi texnikanın, sursatın və ehtiyat hissələrinin bu dar dəhlizlərdən daşınması həm vaxt, həm xərc, həm də strateji zəiflik baxımından ciddi məhdudiyyətdir. Müqayisə üçün, Azərbaycanın Xəzər dənizi vasitəsilə birbaşa dəniz yolu, Türkiyə ilə ortaq sərhəd, Gürcüstan üzərindən açıq quru yolu və inkişaf etmiş liman infrastrukturu var, bu, təchizat zəncirinin sürətini, etibarlılığını və alternativliliyini kəskin artırır.
Dördüncüsü, ordunun səmərəliliyi yalnız silahın növü ilə deyil, doktrina, komanda mədəniyyəti, birgə qoşun əməliyyatları və qərarvermə dövriyyəsi ilə ölçülür. Bu göstəricilər bir neçə illik “kampaniya” ilə deyil, uzunmüddətli sistem quruculuğu ilə formalaşır. Buna görə də eyni diplomatik fəallıq olsa belə, nəticə etibarilə tərəfdaşların prioritetində fərq yaranır. Birgə qoşun əməliyyatları müasir döyüşün əsas formatıdır: zirehli qüvvələrin, artilleriyanın, piyadanın, PUA-ların, aviasiyanın və kəşfiyyatın eyni əməliyyat məkanında sinxronlaşdırılması. Bu sinxronizasiya yalnız texnika ilə deyil, ortaq doktrina dili, ortaq əməliyyat prosedurları, ortaq rabitə protokolları və ortaq təlim standartları ilə mümkündür. Azərbaycan bu sinxronizasiyanı 44 günlük müharibədə real şəraitdə nümayiş etdirdi. Ermənistanın isə eyni səviyyəyə çatması üçün sadəcə texnika almaq kifayət deyil, bütöv bir doktrina transformasiyası və bunu dəstəkləyəcək institusional yenidənqurma lazımdır.
Azərbaycanın regional çəkindiricilik gücü Britaniya kimi aktorlar üçün ayrıca dəyər daşıyır. Çəkindiricilik qarşı tərəfə “qəbulolunmaz xərc” mesajını yalnız bəyanatla deyil, imkanla ötürməkdir: hava məkanına nəzarət, operativ kəşfiyyat, dəqiq zərbə, sürətli manevr, ehtiyatların çevik səfərbərliyi və kritik infrastrukturu qoruma qabiliyyəti. Belə imkanlara malik tərəfdaşla işləmək, əslində, regional sabitliyin təmininə dolayısı dəstək kimi də qiymətləndirilir. Londonun bu prizmadan yanaşması, Azərbaycanın seçilməsini daha məntiqli edir. Çəkindiricilik nəzəriyyəsində iki əsas komponent var: qabiliyyət və iradə. Azərbaycan hər ikisini – qabiliyyəti texnoloji modernləşmə və əməliyyat uğuru ilə, iradəni isə ərazi bütövlüyünün bərpası prosesinə siyasi-hərbi əzmlə yanaşması ilə nümayiş etdirib. Britaniya kimi ölkə üçün çəkindiricilik gücü yüksək olan tərəfdaşla əməkdaşlıq, həmin bölgədə eskalasiya ehtimalını azaltmaq funksiyası daşıyır, bu isə Londonun öz enerji və ticarət maraqlarının qorunmasına birbaşa xidmət edir. Texniki olaraq, Azərbaycanın qurduğu çoxtəbəqəli müdafiə sistemi (hava hücumundan müdafiə, sahil müdafiəsi, quru qüvvələrinin operativ yerləşdirmə qabiliyyəti və kəşfiyyat dominantlığı) bölgədə stabilliyə töhfə verən strateji infrastruktur kimi qiymətləndirilir.
Burada tarix və ənənə faktoru da var: Britaniya-Azərbaycan münasibətləri uzun illər ərzində enerji və iqtisadi tərəfdaşlıq üzərində formalaşıb, tərəflər arasında institusional etimad kapitalı yığılıb. Müdafiə əməkdaşlığı çox vaxt məhz bu cür etimad bazası üzərində daha rahat qurulur, çünki tərəflər bir-birinin qərarvermə mexanizmini, biznes və dövlət institutlarının işləmə praktikasını daha yaxşı tanıyır. Bu “keçmiş müttəfiqlik” ruhu, yəni strateji məsələlərdə bir-birini tamamlayan tərəfdaşlıq təcrübəsi yeni təhlükəsizlik gündəliyinə daşına bilir. BP şirkətinin “Əsrin müqaviləsi”ndən (1994) bu günə qədər formalaşmış strateji tərəfdaşlıq modeli Britaniya üçün Azərbaycanda institusional bilik kapitalı yaradıb. Bu kapital müdafiə sahəsinə transferdə “sıfırdan başlama” xərcini aradan qaldırır. Əlavə olaraq, Britaniya səfirliyi və hərbi attaşeliyin Bakıdakı uzunmüddətli fəaliyyəti, hərbi təmasların müntəzəmliyi və diplomatik kanalların açıqlığı əməkdaşlığın infrastrukturunu artıq formalaşdırıb.
Britaniyanın regionda eyni anda müxtəlif istiqamətlərdə təmaslar qurması balans görüntüsü yaratsa da, praktiki nəticələrin daha çox Azərbaycanla əlaqələrdə görünməsi səbəbsiz deyil. Müdafiə diplomatiyası nəticəyə hesablanır. Kadr təlimi, birgə təlimlərin təşkili, müdafiə sənayesi xəttində əməkdaşlıq, məsləhət və planlaşdırma dəstəyi kimi paketlər yalnız həmin əməkdaşlığın real həyata keçmə ehtimalı yüksək olan tərəfdə sürətlə inkişaf edir. Azərbaycanın həm icra qabiliyyəti, həm də strateji əhəmiyyəti bu ehtimalı yüksəldir. Müdafiə diplomatiyasında “mənimsəmə qabiliyyəti”, yəni tərəfdaşın təklif olunan əməkdaşlığı həzm etmə, öyrənmə və tətbiq etmə qabiliyyəti əsas göstəricidir. Azərbaycanın müdafiə büdcəsinin kafi olması, texniki kadr bazasının mövcudluğu, hərbi təhsil sisteminin inkişafı, müdafiə sənayesinin müəyyən istehsal gücünə malik olması və siyasi iradənin davamlılığı bu “həzm qabiliyyəti”ni təmin edir. Ermənistanın eyni göstəricilərdə geriləməsi büdcə məhdudiyyətləri, kadr axını, sənaye bazasının zəifliyi Britaniyanın resurs ayırma qərarlarında Azərbaycanı üstün mövqeyə çıxarır.
Bütün bunların üzərinə enerji marşrutları, Orta dəhliz kimi yeni logistika konfiqurasiyaları və Qara dəniz-Xəzər xəttində risklərin artması gəlir. Böyük Britaniya üçün təhlükəsizlik artıq “sərhəddən uzaqda başlayır”: enerji və ticarət xəttinin qırılması, kiberhücumlar, hibrid əməliyyatlar və regional eskalasiya riskləri bir-birini qidalandırır. Azərbaycanla müdafiə əməkdaşlığı bu risklərin bir hissəsini qabaqlamaq və regionda təsir imkanlarını artırmaq üçün alətə çevrilir. Orta dəhlizin (Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu) strateji əhəmiyyəti Rusiya-Ukrayna müharibəsinin fonunda kəskin artıb. Çindən Avropaya alternativ quru marşrutu kimi bu dəhlizin Azərbaycandan keçən seqmentinin təhlükəsizliyi qlobal təchizat zəncirinin dayanıqlığı ilə birbaşa bağlıdır. Britaniya üçün bu, yalnız regional yox, qlobal ticarət infrastrukturunun qorunması məsələsidir. Kiber təhlükəsizlik bu kontekstdə xüsusi yer tutur: liman idarəetmə sistemləri, dəmir yolu siqnalizasiya şəbəkələri, gömrük rəqəmsal platformaları və maliyyə əməliyyat sistemləri potensial kiber hədəflərdir. Britaniya Milli Kiber Təhlükəsizlik Mərkəzinin ekspertizası ilə Azərbaycanın kritik infrastrukturunun kiber müdafiəsinin gücləndirilməsi əməkdaşlığın ən aktual seqmentlərindən birinə çevrilir. Buna əlavə olaraq, Qara dənizdə müşahidə edilən dəniz minası təhdidi, sualtı kabel təxribatları və nəqliyyat gəmilərinə hücumlar Xəzər hövzəsinə potensial sıçrama riski yaradır. Birgə dəniz vəziyyət şüuru sistemlərinin qurulması, məlumat mübadiləsi protokollarının yaradılması və birgə ssenari planlaşdırması bu riskə qarşı preventiv tədbirlərdir.
Ermənistanın geridə qalması bu mənada “diplomatiya çatışmazlığı”ndan daha çox “strateji paket çatışmazlığı”dır. London üçün tərəfdaşlıq ya əməliyyat baxımından (regional sabitliyə real töhfə, təhlükəsizlik koordinasiyası), ya sənaye baxımından (birgə layihələr, xidmət bazası), ya da geoiqtisadi baxımdan (kritik marşrutların qorunmasına töhfə) fayda verməlidir. Azərbaycanın təqdim etdiyi paket bu üç xəttin kəsişməsindədir. Ermənistanın təqdimatı isə eyni miqyasda və eyni dayanıqlıqla rəqabət aparmaqda çətinlik çəkir. Nə qədər səy göstərilsə də, struktur fərqlər nəticəni müəyyənləşdirir. Bunu matris şəklində görsək, əməliyyat faydasında Azərbaycan real döyüş təcrübəsi, çəkindiricilik qabiliyyəti və regional stabilizasiya potensialı təqdim edir, sənaye faydasında isə kafi büdcə, genişlənən müdafiə sənayesi və texnoloji inteqrasiya hazırlığı mövcuddur, geoiqtisadi fayda baxımından enerji təchizatçısı rolu, Orta dəhlizin keçid nöqtəsi və Xəzər hövzəsinin açarı statusu var. Ermənistanın bu üç xəttin heç birində eyni miqyasda təklif formalaşdıra bilməməsi Britaniyanın resurs bölgüsünü müəyyənləşdirir.
Gələcəyə baxışda bir neçə texniki inkişaf xətti müəyyənləşir. Süni zəkanın hərbi tətbiqi sahəsində Britaniya qlobal liderlərdən biridir və Azərbaycanın PUA əməliyyatlarında topladığı böyük həcmli məlumat massivi (hədəf tanıma, maşın öyrənməsi üçün əməliyyat datası, mürəkkəb şəraitdə qərarvermə alqoritmlərinin sınağı) Britaniyanın süni zəka əsaslı müdafiə proqramları üçün dəyərli resurs ola bilər. Birgə süni zəka laboratoriyaları, alqoritm mübadiləsi və sınaq meydançalarının paylaşılması gələcək əməkdaşlığın ən yüksək texnoloji xəttini formalaşdıra bilər. Kosmik kəşfiyyat və peyk xidmətləri sahəsində Britaniyanın “UanVeb” peyk konstellyasiyası və “Skaynet” hərbi rabitə peykləri ilə Azərbaycanın “Azerspace” peyk proqramının potensial sinerjisi, xüsusilə uzaq ərazilər üzərində rabitənin təmin edilməsi, peyk görüntülərinin mübadiləsi və kosmik vəziyyət şüuru baxımından ayrıca araşdırma tələb edən sahədir. Hipersəs təhdidlər və raket müdafiəsi kontekstində regional təhdid mühitinin mürəkkəbləşməsi ilə Azərbaycanın çoxtəbəqəli hava və raketdən müdafiə sisteminin gücləndirilməsi, xüsusilə erkən xəbərdarlıq radarları, balistik raket izləmə sistemləri və idarəetmə arxitekturası baxımından Britaniyanın texnoloji dəstək göstərə biləcəyi sahədir.
Beləliklə, Böyük Britaniyanın Azərbaycanla hərbi əməkdaşlığa daha çox can atması təsadüfi epizod deyil, yeni regional reallıqda güc, proqnozlaşdırıla bilmə, enerji təhlükəsizliyi və institusional tərəfdaşlıq məntiqinin məcmusudur. Azərbaycan bölgədə güc mərkəzi kimi həm çəkindiricilik, həm də icra qabiliyyəti təqdim edir, üstəlik Britaniya ilə illərdən gələn strateji tərəfdaşlıq təcrübəsi bu xətti asanlaşdırır. Texniki müstəvidə əməkdaşlığın potensialı PUA doktrinasından kiber müdafiəyə, enerji infrastrukturunun mühafizəsindən süni zəka tətbiqlərinə, kadr hazırlığından müdafiə sənayesi inteqrasiyasına qədər son dərəcə geniş spektri əhatə edir. Ermənistan isə istək nümayiş etdirsə belə, resurs, coğrafiya, təchizat zənciri, institusional sabitlik, birgə əməliyyat qabiliyyəti böhranı və modernləşmənin tempindəki məhdudiyyətlər səbəbilə eyni səviyyədə nəticə hasil etməkdə uzun müddət geridə qalacaq. Bu mənzərə Londonda seçimləri müəyyənləşdirir və yaxın illərdə də prioritetlərin məhz bu istiqamətdə – texnoloji dərinləşmə, institusional bağ və strateji kilidlənmə xəttində qalacağını göstərir.
Firuz Bağırov
Ordu.az
