NATO-nun gücü kollektiv müdafiə prinsipi və müttəfiqlərin koordinasiyalı fəaliyyətinə əsaslanır. Lakin mövcud münaqişə bu əsas prinsipi sarsıdaraq alyansı görünməmiş parçalanma vəziyyətinə salıb. 2026-cı il martın 2-də NATO-nun baş katibi Mark Rutte açıq şəkildə bəyan edib ki, NATO ABŞ və İsrailin İrana qarşı hərbi əməliyyatlarında kollektiv qurum kimi iştirak etməyəcək, yalnız ayrı-ayrı üzv ölkələrin fərdi şəkildə dəstək vermək hüququnu tanıyır. Bu qərar NATO ilə ABŞ-nin birtərəfli hərbi addımları arasında aydın sərhəd çəkir və alyansın Əfqanıstan, İraq və Liviya münaqişələrində ABŞ-nin ardınca getməsi kimi ənənədən ciddi şəkildə fərqlənir.
Əsas Avropa üzv dövlətlərinin mövqeləri NATO daxilindəki parçalanmanı daha da aydın göstərib. İspaniya açıq etiraz edərək ABŞ-nin Rota dəniz bazasından və Moron aviabazasından istifadə etməsinə icazə verməyib. Vaşinqtonun ticarət təzyiqlərinə baxmayaraq, Madrid mövqeyində qalıb və ABŞ-nin hərbi əməliyyatlarını aktiv şəkildə qadağan edən ilk əsas NATO ölkəsinə çevrilib. Bu arada Böyük Britaniyanın baş naziri Kir Starmer bildirib ki, ölkəsi İrana qarşı hücum əməliyyatlarında iştirak etməyəcək və ABŞ-yə Çağos arxipelaqındakı bazalardan istifadə icazəsi verməyəcək. Fransanın xarici işlər naziri Jan-Noel Barro isə ABŞ-İsrail addımlarının BMT Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən təsdiqlənmədiyini vurğulayaraq onların legitim olmadığını açıq bildirib və Fransanın yalnız müdafiə xarakterli dəstək verəcəyini, hücum əməliyyatlarında iştirakdan isə qəti şəkildə imtina etdiyini qeyd edib. Almaniya və İtaliya da eyni mövqe sərgiləyərək ABŞ-nin Yaxın Şərq strategiyasının yükünü daşımaq istəmədiklərini və Avropanın mənasız münaqişəyə cəlb olunmasının qarşısını almağa çalışdıqlarını bəyan ediblər.
“ABC News”un son statistikasına görə, NATO-nun 32 üzvündən yalnız 5-I, yəni Kanada, Polşa, Rumıniya, Macarıstan və Çexiya ABŞ-İsrail addımlarını açıq şəkildə dəstəkləyib. Bu, alyansın cəmi 16 faizindən az hissəsini təşkil edir. Üzvlərin 84 faizdən çoxunun neytral qalması və ya qarşı çıxması, xüsusilə Fransa, Almaniya, İspaniya və İtaliya kimi əsas Avropa ölkələrinin kollektiv “əməkdaşlıq etməməsi” ABŞ-nin NATO-nu münaqişəyə cəlb etmək cəhdlərini faktiki olaraq iflasa uğradıb.
NATO daxilindəki bu çatlar təsadüfi deyil, uzun müddətdir mövcud olan struktur ziddiyyətlərin qaçılmaz nəticəsidir. ABŞ-İsrailin İrana qarşı münaqişəsi bu ziddiyyətlərin açıq şəkildə üzə çıxmasını sadəcə sürətləndirib. ABŞ ilə Avropa arasında strateji məqsədlər, müdafiə xərclərinin bölüşdürülməsi və təhlükəsizlik prioritetləri üzrə dərin fikir ayrılıqları illərdir mövcuddur.
Əsas problem ABŞ ilə Avropa arasında strateji məqsədlərin uyğun gəlməməsidir. Vaşinqton Yaxın Şərqi qlobal üstünlüyünü qorumaq üçün vacib hesab edir. İsraili dəstəkləməklə o, bölgədə antiamerika qüvvələrini cilovlamağa və Hörmüz boğazı kimi mühüm enerji marşrutlarına nəzarət etməyə çalışır, bununla da ABŞ dollarının üstünlüyünü və hərbi çəkindirmə qabiliyyətini gücləndirir. Avropa isə daxili təhlükəsizlik və enerji sabitliyini prioritet sayır. Münaqişənin başlanmasından sonra Avropada təbii qazın qiyməti bir gün ərzində 57 faizdən çox artıb, neft qiymətləri isə 12 faiz yüksəlib. Enerji böhranı riski, qaçqın axını və terrorizmin yayılması kimi faktorlar birbaşa Avropanın maraqlarına təsir edir. Avropa baxımından ABŞ-nin Yaxın Şərqdəki addımları ABŞ-yə fayda verir, lakin Avropanın hesabına başa gəlir. Bu isə NATO-da “ümumi təhlükə” anlayışının əslində ABŞ hegemonluğuna xidmət etdiyini daha aydın göstərib. Soyuq müharibədən sonra Rusiyanı ortaq düşmən kimi qəbul etməklə qorunan birlik artıq zəifləyib və ABŞ ilə Avropa təhlükə anlayışında uyğunluğunu itirib.
Müdafiə xərclərinin bölüşdürülməsi ilə bağlı gərginlik də alyans daxilində parçalanmanı dərinləşdirir. 2014-cü ildə NATO-nun Uels sammitində ÜDM-in 2 faizinin müdafiəyə ayrılması hədəfi müəyyən edilsə də, Avropa ölkələri bu göstəriciyə çatmaqda çətinlik çəkir. ABŞ isə dəfələrlə təzyiq göstərib və hətta alyansdan çıxmaqla hədələyib. 2026-cı ilin mart ayında yayımlanan son hesabatda göstərilir ki, 32 üzv ölkədən yalnız 11-i bu göstəricini davamlı şəkildə yerinə yetirir, 6 ölkə isə çətinliklə bu səviyyəyə çatır. NATO müdafiə xərclərinin 68,2 faizi ABŞ-nin payına düşür ki, bu da 2025-ci illə müqayisədə 2,2 faiz artım deməkdir.
2025-ci ilin iyun ayında Haaqada keçirilən sammitdə müdafiə xərclərinin ÜDM-in 5 faizinə çatdırılması ilə bağlı yeni qərar qəbul edilməsi Avropada ciddi narazılıq yaradıb. İtaliyanın müdafiə naziri bunu “düşünülməsi mümkün olmayan” hədəf adlandırıb, Belçikanın xarici işlər naziri isə 3,5 faiz səviyyəsinin belə yaxın perspektivdə mümkün olmadığını bildirib.
ABŞ müdafiə xərclərinin böyük hissəsini daşıdığını bildirir, Avropa isə Vaşinqtonu bu üstünlükdən istifadə edərək alyans daxilində qərarları diktə etməkdə ittiham edir. Son münaqişə zamanı ABŞ Avropadan Yaxın Şərq əməliyyatlarının 30 faiz xərclərini qarşılamağı tələb edib, lakin bu tələb bütün Avropa ölkələri tərəfindən rədd edilib.
Avropanın strateji muxtariyyətə can atması NATO-nun mövcudluq əsaslarını sarsıdır. ABŞ-nin “America First” siyasəti, İran nüvə sazişindən və Orta mənzilli raketlər müqaviləsindən çıxması, Avropaya qarşı ticarət tarifləri tətbiq etməsi və Yaxın Şərqdə Avropanın maraqlarını nəzərə almadan hərəkət etməsi müttəfiqlər arasında etimadı ciddi şəkildə azaldıb. 2026-cı ilin martında Böyük Britaniyada yerləşən Beynəlxalq Strateji Tədqiqatlar İnstitutunun sorğusuna görə, Avropada ABŞ-yə etimad 2024-cü illə müqayisədə 47 faiz azalıb, respondentlərin yalnız 16 faizi ABŞ-ni etibarlı müttəfiq hesab edir, 72 faizi isə NATO-nun Vaşinqtondan asılılığının azaldılmasını dəstəkləyir.
Eyni zamanda, Rusiya-Ukrayna münaqişəsi və Yaxın Şərqdəki qeyri-sabitlik Avropanı strateji müstəqilliyini sürətlə artırmağa məcbur edib. Fransa “Avropa ordusu” ideyasını irəli sürüb, Almaniyanın təşəbbüsü olan “European Sky Shield Initiative” artıq 17 ölkəni cəlb edib. Avropa müdafiə sahəsində inteqrasiyanı gücləndirməklə ABŞ təhlükəsizlik zəmanətlərindən asılılığı azaltmağa çalışır. 2026-cı ilin mart ayında keçirilən Aİ sammitində Avropa Şurasının prezidenti Antonio Koşta bu istiqaməti əsas prioritet kimi müəyyən edib.
Mövcud vəziyyətdə ABŞ-İsrailin İrana qarşı münaqişəsi NATO-nun struktur problemlərini üzə çıxarsa da, alyansın qısa müddətdə dağılması ehtimalı aşağıdır. Buna baxmayaraq, uzunmüddətli perspektivdə parçalanma riski artacaq. Bəzi Avropa ölkələri Rusiyanı əsas təhlükə kimi görməyə davam edir və NATO-nun hərbi qorumasına ehtiyac duyur. Məsələn, Polşa və Litva ÜDM-in müvafiq olaraq 4,81 və 4,1 faizini müdafiəyə ayırır və ABŞ ilə sıx əməkdaşlıq edir. Bundan əlavə, NATO-nun güclü institusional mexanizmləri və geniş əməkdaşlıq şəbəkələri onun tez bir zamanda dağılmasını çətinləşdirir.
Lakin orta və uzun müddətdə NATO-nun zəifləməsi və hətta potensial dağılması ehtimalı daha aydın görünəcək. ABŞ ilə Avropa arasındakı strateji fərqlər aradan qalxmayacaq, Yaxın Şərq siyasəti ilə Avropanın enerji təhlükəsizliyi arasında ziddiyyətlər daha da artacaq. Eyni zamanda, Avropanın strateji muxtariyyət istiqamətində addımları Fransa və Almaniya kimi əsas ölkələrin NATO-dan asılılığını tədricən azaltmasına səbəb olacaq.
Böyük ehtimalla, NATO-nun hərbi və siyasi funksiyaları zəifləməyə davam edəcək. Birgə hərbi təlimlər simvolik xarakter ala bilər, kəşfiyyat məlumatlarının paylaşılması selektiv şəkildə həyata keçirilə bilər və kollektiv qərarvermə mexanizmləri birtərəfli addımlarla sarsıla bilər. ABŞ isə müttəfiqlərin yetərincə dəstək vermədiyini düşünərək NATO-ya diqqəti azalda və AUKUS və QUAD kimi digər ittifaqlara üstünlük verə bilər. Bu şəraitdə NATO formal olaraq mövcud qalsa da, real təsir gücü zəifləyərək simvolik quruma çevrilə bilər.
2026-cı ilin mart ayında BCA Research tərəfindən yayımlanan hesabata görə, növbəti on il ərzində NATO-nun dağılması ehtimalı 38 faizə çatıb ki, bu da Rusiya-Ukrayna münaqişəsindən əvvəlki dövrlə müqayisədə 26 faiz çoxdur. ABŞ-İsrailin İrana qarşı münaqişəsi isə bu prosesi sürətləndirən əsas amillərdən biri hesab olunur.
Nəticə
2026-cı ilin mart ayında ABŞ-İsrailin İrana qarşı münaqişəsinin kəskinləşməsi fonunda Avropanın əsas ölkələrinin iştirakdan imtina etməsi və ABŞ-yə hərbi bazalardan istifadə icazəsi verməməsi NATO daxilindəki parçalanmanı açıq şəkildə ortaya qoyub. Bu vəziyyət təsadüfi deyil, ABŞ ilə Avropa arasında illərdir yığılan struktur ziddiyyətlərin nəticəsidir. Qısa müddətdə NATO-nun dağılması ehtimalı aşağı olsa da, uzun müddətdə alyansın zəifləməsi və real dağılma riskinin artması gözlənilir.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
