Yaxın Şərqdə davam edən münaqişələr qlobal ticarət və enerji axınlarının bir neçə strateji boğazdan nə dərəcədə asılı olduğunu bir daha açıq şəkildə göstərir. Qlobal nizam yalnız güc balansları üzərindən deyil, həm də ticarət marşrutları, maliyyə infrastrukturları və strateji əlaqə şəbəkələri vasitəsilə köklü transformasiya keçirir. Bu məqamda dünyanın ən kritik enerji keçid marşrutlarından biri olan Hörmüz boğazı ətrafında formalaşan risklər regional aktorları alternativ ticarət və əlaqə dəhlizlərini yenidən nəzərdən keçirməyə vadar edir.

Hörmüz boğazı: Müharibənin iqtisadi cəbhəsi

Hörmüz boğazında baş verən son hadisələr qlobal iqtisadiyyatın nə qədər həssas olduğunu bir daha göstərir. ABŞ və İsrailin İrana qarşı hücumları yalnız hərbi gərginliyi artırmaqla kifayətlənməyib, həm də dünyanın ən işlək ticarət marşrutlarından birində ciddi daralmanın başlanmasına səbəb olub. İran boğazı rəsmi şəkildə bağlamasa da, keçidləri ciddi şəkildə məhdudlaşdırıb. Normal şəraitdə gündə yüzlərlə gəminin keçdiyi və qlobal ticarətin təxminən 20 faizini daşıyan bu boğazda trafikin həftələrlə demək olar ki, sıfıra enməsi böhranın miqyasını açıq şəkildə nümayiş etdirir.

Bütün bunlar müharibələrin yalnız cəbhə xətlərində deyil, iqtisadi və logistika şəbəkələri üzərindən də aparıldığını və nəticələrinin bütün dünyanı sarsıtdığını bir daha sübut edir. Bu strateji marşrutdakı fasilələr, xüsusilə enerji daşımaları başda olmaqla qlobal neft və təbii qaz bazarlarında zəncirvari böhranlar yaratmaq potensialına malikdir. Gəmilərin alternativ marşrutlara yönəlmək məcburiyyətində qalması və bəzi yüklərin daşına bilməməsi isə qlobal təchizat zəncirlərini daha çətin bir mərhələyə aparır.

Digər tərəfdən, İranın mümkün cavab addımları və tranzit keçidlərə tətbiq etdiyi məhdudiyyətlər regiondakı qeyri-müəyyənliyi daha da dərinləşdirərək neft böhranı riskini artırır. Bu qeyri-müəyyənlik mühiti yalnız ticarəti deyil, ölkələrin uzunmüddətli iqtisadi planlaşdırmalarını da pozur. Nəticə etibarilə, Hörmüz boğazında fəaliyyətlərin getdikcə azalması qlobal sistemin nə qədər həssas tarazlıq üzərində qurulduğunu aydın şəkildə göstərir.

İraqın İnkişaf Yolunun strateji əhəmiyyəti

İnkişaf Yolu Layihəsi Bəsrə körfəzində yerləşən Fəv limanından İraq ərazisi üzərindən Türkiyəyə və oradan Avropaya uzanması planlaşdırılan çoxşaxəli nəqliyyat və logistika dəhlizidir. Layihə dəmir yolları, avtomobil yolları və logistika mərkəzlərini əhatə edən genişmiqyaslı infrastruktur şəbəkəsi vasitəsilə Körfəz ilə Avropa arasında yeni və güclü əlaqə qurmağı hədəfləyir.

Bu dəhliz yalnız ticarət daşımaları layihəsi olmaqdan əlavə, İraqın regional iqtisadi sistemə inteqrasiyasını dərinləşdirməyə və Yaxın Şərqdə enerji və ticarət axınlarının coğrafiyasını şaxələndirməyə yönəlmiş strateji təşəbbüs kimi ön plana çıxır. Boğazlara asılılığın getdikcə artdığı bir dövrdə İnkişaf Yolunun quru əsaslı alternativ təqdim etmə potensialı onu regional geosiyasətin mühüm elementinə çevirir. Enerji daşımalarında Hörmüz boğazını tam əvəz edə bilməsə də, quru və dəmir yolu əlaqələrinin gücləndirilməsi ticarət şəbəkələrini şaxələndirərək regional iqtisadi sistemlərin dayanıqlığını əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər.

Türkiyənin geosiyasi mövqeyi

Bəsrə körfəzini Türkiyə üzərindən Avropaya bağlayan bu layihə Türkiyəni qlobal ticarət şəbəkələrində əsas tranzit mərkəzə çevirmək potensialına malikdir. Türkiyənin Orta Dəhlizdəki mövqeyi, enerji tranzit xətləri və regional logistika sistemlərindəki strateji rolu nəzərə alındıqda, İnkişaf Yolu ölkənin geosiyasi çəkisini daha da artıracaq. Bu proses yalnız iqtisadi faydalar yaratmaqla kifayətlənməyəcək, həm də regional diplomatiya və enerji siyasətində yeni imkanlar açacaq.

Digər tərəfdən, layihə İraqın iqtisadi yenidənqurma prosesinə mühüm töhfə verərək regional sabitlik baxımından da həlledici nəticələr doğura bilər. Enerji ixracından ciddi şəkildə asılı olan modeldən ticarət və logistika mərkəzinə çevrilən bir İraq regiondakı geosiyasi rolunu da köklü şəkildə dəyişə bilər.

Yeni geoiqtisadi rəqabət sahəsi

Bununla belə, İnkişaf Yolu Layihəsinin həyata keçirilməsi asan deyil. İraqdakı siyasi qeyri-sabitlik, maliyyələşdirmə problemləri və regional rəqabət layihənin qarşısında duran əsas maneələrdir. Çinin “Kəmər və Yol” təşəbbüsü və Hindistan-Yaxın Şərq-Avropa Dəhlizi kimi rəqib layihələr də eyni coğrafiyada alternativlər təqdim edir. Bununla yanaşı, İnkişaf Yolunun arxasındakı strateji baxış öz əhəmiyyətini qoruyur və alternativ ticarət və nəqliyyat marşrutlarının yaradılması artıq yalnız iqtisadi seçim deyil, birbaşa təhlükəsizlik siyasətinin tələbinə çevrilir.

Bu baxımdan İnkişaf Yolu yalnız logistika dəhlizi kimi deyil, Yaxın Şərqin geosiyasi xəritəsini yenidən formalaşdıran yeni strateji yanaşmanın konkret ifadəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Hörmüz boğazı qlobal enerji sistemindəki kritik mövqeyini qorusa da, Bəsrədən Anadoluya uzanan yeni quru dəhlizi regional ticarət və güc balanslarında köklü dəyişikliklərin başlanğıcı ola bilər.

İraqın daxili dinamikalarının layihəyə təsiri

İraq 2003-cü ildən etibarən siyasi legitimlik böhranını aradan qaldıra bilməyib və bu problem qeyri-sabitliyin davamlı mənbəyi olaraq qalır. Xarici müdaxilələr, hərbi çevrilişlər və məzhəb və etnik kimlik əsasında formalaşan siyasi sistem sağlam mülki siyasi mədəniyyətin inkişafına mane olub. Şiə dini liderliyinin təsiri, kürdlərin muxtariyyət tələbləri və zəif dövlət institutları ölkədə daxili parçalanmanı dərinləşdirib. Digər tərəfdən, hökumətlərin iqtisadi potensialdan səmərəli istifadə edə bilməməsi işsizlik və infrastruktur problemlərini daha da ağırlaşdırıb, dövlətin ictimai legitimliyini isə ciddi şəkildə zəiflədib.

İraq mərkəzi hökuməti ilə İraq Kürd Regional İdarəsi arasında münasibətlər bu daxili dinamikaların ən həssas aspektlərindən biridir. Gömrük gəlirləri, sərhəd nəzarəti və neft resursları üzərində davam edən mübahisələr uzunmüddətli güc qarşıdurmasına zəmin yaradır. Bu səbəbdən İraqda davamlı sabitliyin təmin olunması üçün bu tərəflər arasında əməkdaşlıq və uzlaşma mədəniyyətinin formalaşdırılması zəruridir.

Böhrandan çıxış yolu: İnkişaf Yolu

İraq İnkişaf Yolu Layihəsi, xüsusilə ölkənin xroniki daxili problemləri başda olmaqla bir çox maneələrin aradan qaldırılması ilə mütləq həyata keçirilməli olan mühüm təşəbbüsdür. Quru əsaslı layihə olaraq dəniz yollarının rəqibi deyil, tamamlayıcısı rolunu oynayan bu dəhliz böhran dövrlərində ticarət axınlarının fasiləsiz davam etdirilməsində həlledici rol oynaya bilər.

İraqın daxili aktorlarının layihəyə konstruktiv yanaşması, aydın strateji baxış ortaya qoyması və bütün tərəflərin vahid iradə ilə qətiyyətli şəkildə hərəkət etməsi böyük əhəmiyyət daşıyır. Körfəz ölkələrinin enerji resurslarını və Asiya bazarlarını Avropaya bağlamağı hədəfləyən bu təşəbbüs Yaxın Şərqin logistika mərkəzləri ilə Avropanın istehsal və istehlak mərkəzləri arasında yüksək tutumlu və fasiləsiz nəqliyyat dəhlizi yaratmağı nəzərdə tutur. Bu çərçivədə İnkişaf Yolu Layihəsi yalnız nəqliyyat layihəsi olmaqdan çox daha artıq, qlobal təchizat zəncirlərini yenidən formalaşdırmaq və regional güc balansları, ticarət həcmləri ilə təhlükəsizlik arxitekturası üzərində uzunmüddətli təsir buraxmaq potensialına malik strateji quru dəhlizi kimi tarixdə yerini almağa hazırlaşır.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az