İran uzun illərdir Hörmüz boğazını bağlamaqla hədələyirdi. Buna görə də bu təhdidin reallaşdırılması təəccüblü deyil. Lakin bu dəfə İran sözünü həyata keçirib və indi növbəti addımın nə olacağına qərar verməlidir. Tehranın geri çəkilmə variantı varmı? Tehran bunu aylarla davam etdirə biləcəyini düşünür, yoxsa illərlə gəmiləri təqib etməyi planlaşdırır? İran bununla beynəlxalq ictimaiyyətə təzyiq göstərərək müharibəni dayandırmağa nail olacağını ümid edirmi?

İranın strategiyası və taktikası ilə bağlı cavablardan çox suallar var. İranın boğazı minalayıb-minalamadığı, yaxud keçməyə çalışan gəmilərə qarşı qanadlı raketlərdən, artilleriyadan, hətta ballistik raketlərdən və pilotsuz uçuş aparatlarından istifadə edib-etməyəcəyi barədə kifayət qədər məlumat yoxdur. Sığorta riskləri və ehtiyatlılıq səbəbindən gəmilər boğaz daxilində hərəkətsiz qalıb. Görünür, bəzi gəmilər keçə bilib. Keçə bilən gəmilərdən birinin marşrutu onun İran sahillərinə çox yaxın hərəkət etdiyini göstərir və bu da onun marşrut boyunca İran tərəfindən istiqamətləndirildiyi ehtimalını yaradır. Bu, İranın bəzi ölkələr və ya şirkətlərlə gizli razılaşma əldə etməsi ilə bağlıdırmı?

İran əvvəllər nə edib?

Son dörd onillik ərzində İran dəfələrlə Hörmüz boğazını bağlamaqla hədələyib, xüsusilə ABŞ və ya Qərb ilə qarşıdurma dövrlərində. Dünyada neft daşımalarının təxminən 20 faizinin həyata keçirildiyi bu dar su yolu ən mühüm dəniz tranzitlərindən biridir.

Tehran ilk dəfə bu təhdidi 1980-ci illərdə, İran-İraq müharibəsi zamanı, “Tanker müharibəsi” adlandırılan dövrdə səsləndirmişdi. O vaxtdan bəri İran rəsmiləri böhranlar zamanı bu təhdiddən dəfələrlə istifadə ediblər. 2011-2012-ci illərdə İran öz neft ixracına yönəlmiş Qərb sanksiyalarına cavab olaraq boğazı bağlaya biləcəyini bildirmişdi.

Oxşar ritorika 2018 və 2019-cu illərdə də səslənmişdi. Həmin vaxt İran rəhbərliyi bildirmişdi ki, əgər sanksiyalar səbəbindən onların nefti dünya bazarlarına çıxarıla bilməzsə, digər ölkələrin nefti də daşınmayacaq. Həmin dövrdə İran Oman körfəzi yaxınlığında BƏƏ sahilləri yaxınlığında dörd gəmini minalamış, tranzit zamanı daha iki gəmiyə hücum etmişdi. İran həmçinin başqa bir gəmini ələ keçirmişdi.

İran ABŞ-nin növbəti addımlarını izləyir

İran açıq şəkildə ABŞ-nin növbəti addımlarını izləyir. O bilir ki, ABŞ dəniz piyadaları yoldadır və bir-iki həftə ərzində çata bilər. Eyni zamanda, İsrailin bir neçə həftə daha zərbələri davam etdirmək istədiyini də bilir. Bununla yanaşı, İran bəzi ölkələrin boğazın təhlükəsizliyini təmin etmək üçün ABŞ-nin dəniz qüvvələri ilə bağlı çağırışlarını rədd etdiyini görür.


ABŞ bəzi ölkələrdən kömək istəyib, lakin bu ölkələrin bir qismi hesab edir ki, ABŞ İran əleyhinə ilkin zərbələri koordinasiya etmədiyi və onların mövqeyini nəzərə almadığı üçün indi bu prosesə qoşulmaq istəmirlər. Buna görə də İran dünyada və regionda baş verən prosesləri diqqətlə izləyir.

İran həmçinin bilir ki, Səudiyyə Ərəbistanı, İraq və digər ölkələr alternativ boru kəmərlərinə yönələcəklər. Buna görə də Tehran anlayır ki, bu vəziyyət uzun sürərsə, ölkələr alternativ infrastrukturun inkişafına investisiya yatıracaqlar. Məsələn, İraq nefti Türkiyə üzərindən nəql etmək üçün iki boru kəmərindən istifadə etməyə çalışır.

Hazırda İran ehtimal ki, hesab edir ki, hətta kiçik bir təhdid belə boğazın bağlı qalmasına kifayət edir. Bu isə o deməkdir ki, bütün gəmiləri məhv etməyə ehtiyac yoxdur. Sadəcə hədələmək və ya dənizdə bir neçə mina yerləşdirmək kifayətdir. Bundan əlavə, eyni risk iri hərbi gəmilərə də aiddir. İranın pilotsuz uçuş aparatları dar və məhdud sularda təhlükəli ola bilər.

İran regionla bağlı təhdidlərində də eyni yanaşmanı tətbiq edir. O, raket və pilotsuz uçuş aparatı hücumlarını xeyli azaldıb.

Bəlkə də onun imkanları azalıb. Lakin az sayda hücum belə xaos yaratmağa kifayət edir. Bu azsaylı zərbələr “keyfiyyətli” zərbələr ola bilər və enerji obyektlərini, hava limanlarını və ya radiolokasiya sistemlərini hədəfə ala bilər. İran bu yanaşma ilə, yəni az ehtimallı, lakin təsirli zərbələrlə çəkindirməni qoruyub saxlamağa çalışır. Ölkələr kiçik riskləri belə qəbul etmək istəmir, eyni şey gəmiçilik şirkətlərinə də aiddir. Onlar ekipaj və mülki şəxslər üçün heç bir risk istəmirlər.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az