İranlıların hazırkı ABŞ administrasiyasına inamı demək olar ki, yoxdur. Axı amerikalılar ötən ilin iyununda 12 günlük müharibə zamanı İsraillə koordinasiya şəraitində İranın nüvə obyektlərinə hücum ediblər, halbuki həmin vaxt Tehran ilə Vaşinqton arasında danışıqlar davam edirmiş. Prezident Donald Tramp ilk prezidentlik dövründə İranın yüksək rütbəli generalı Qasım Süleymaninin Bağdada diplomatik missiya ilə səfəri zamanı öldürülməsi barədə göstəriş verib.

İranda 1979-cu il inqilabından etibarən ən genişmiqyaslı etirazlardan biri hesab olunan son aksiyalardan sonra prezident Donald Tramp ölkədə rejim dəyişikliyi çağırışlarını yenidən gücləndirib və bu məqsədə çatmaq üçün hərbi gücdən istifadə etməklə hədələyib. Keçən ilin sonunda başlayan geniş küçə etirazlarında amerikalıların rolunun olduğuna dair sübutlar artır. Tehranın da daxil olduğu şəhərlərdə etirazçıların bir qismi sürgündə yaşayan şahın oğlu Rza Pəhləvinin portretlərini nümayiş etdirib. Şah 1953-cü ildə İranın xalq tərəfindən seçilmiş lideri Məhəmməd Müsəddiqin devrilməsindən sonra ABŞ və Böyük Britaniya tərəfindən yenidən hakimiyyətə gətirilib. Bu, üçüncü ölkədə enerji resurslarına nəzarəti qorumaq məqsədilə Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi və MI6 tərəfindən təşkil edilən ilk çevriliş olub.

Qərb kəşfiyyatı tərəfindən dəstəklənən “Mujahedin-e Khalq” təşkilatı da təxminən iki həftə davam edən ölümcül zorakılıqların qızışdırılmasında mühüm rol oynayıb. Bu təşkilat vaxtilə Qərb hökumətləri tərəfindən terror təşkilatı kimi tanınıb, lakin indi Qərb və İsraildən açıq dəstək alır. Təşkilat iddia edir ki, etirazlar zamanı onun 1499 üzvü öldürülüb. İranın İraqla apardığı səkkizillik müharibə dövründə isə bu qrup İraq tərəfdə döyüşüb. Həmin müharibənin özü də Vaşinqton tərəfindən təşviq edilib. Şahın devrilməsindən cəmi bir il sonra başlayan müharibə ABŞ-nin hərbi dəstəyi və müəyyən dərəcədə Rusiyanın yardımı ilə aparılan İraqın iştirakına baxmayaraq, nəticədə dalana dirənib. Bununla belə, hər iki tərəfdən bir milyondan çox insan həyatını itirib.

Son etirazlar zamanı etirazçıların az, lakin səs-küylü bir hissəsi rejim dəyişikliyi üçün xarici hərbi müdaxiləyə çağırıb. Rza şahın yaxın məsləhətçiləri ABŞ-nin hərbi müdaxiləsinin “qaçılmaz” olduğunu bildiriblər. Rza Pəhləvi Münhen Konfransının kuluarlarında çıxış edərkən Tramp administrasiyasını danışıqlara vaxt itirməməyə və hərbi hücum planlarını sürətləndirməyə çağırıb.

Yanvar hadisələrində Qərbin iştirakına dair getdikcə daha çox məlumat üzə çıxır. “The Wall Street Journal” yazır ki, etirazlar başlayandan və hökumət interneti məhdudlaşdırandan sonra ABŞ Dövlət Departamenti tərəfindən alınmış 6000-dən çox “Starlink” terminalı gizli şəkildə İrana gətirilib.

MOSSAD-a məxsus rəsmi hesab iranlıları küçələrə çıxmağa çağıraraq “biz sizinləyik” mesajı paylaşıb. İsrailin Kanal 14 televiziya kanalı bildirib ki, xarici qüvvələr etirazçıları silahlandırır və buna görə də “rejimin yüzlərlə əməkdaşı öldürülüb”. Tramp özü də etirazçıları dövlət institutlarını ələ keçirməyə çağırıb və onları təşviq edərək ABŞ-nin etirazçıları qorumaq üçün “tam hazır vəziyyətdə” olduğunu deyib. ABŞ və İsrailin hərbi müdaxiləsi iki ay sonra baş verib, lakin bütün məlumatlara görə, iranlıların böyük əksəriyyəti İran İslam Respublikasının bayrağı ətrafında birləşməyi seçib.

İranlıların küçələrə çıxmasının əsas səbəbi ölkə iqtisadiyyatının ağır vəziyyətinə etiraz olub. Onilliklər boyu davam edən sərt ABŞ sanksiyaları öz təsirini göstərib. ABŞ rəsmiləri İran iqtisadiyyatının çökdürülməsində rol oynadıqlarını gizlətmirlər. ABŞ maliyyə naziri Scott Bessent Senatda bildirib ki, administrasiya “İranda ciddi dollar qıtlığı yaradıb”. O deyib ki, bu vəziyyət İranın ən böyük banklarından birinin iflasına səbəb olub. “Mərkəzi bank pul çap etməli olub, İran valyutası sürətlə dəyər itirib, inflyasiya kəskin artıb və buna görə də iranlıları küçələrdə görürük”, - deyə o əlavə edib. Tramp administrasiyasının əvvəlki dövründə ABŞ dövlət katibi olmuş Mayk Pompeo isə BBC-yə müsahibəsində bildirib ki, “əgər iranlılar xalqının yemək yeməsini istəyirsə”, ABŞ-nin tələblərini qəbul etməlidirlər.

Qərb akademik jurnallarında dərc olunan tədqiqatlar göstərir ki, sərt ABŞ sanksiyaları İranın orta təbəqəsinə ciddi zərbə vurub. Sanksiyalar olmasaydı, orta təbəqə 17 faiz genişlənə bilərdi. 2011-dən 2019-a qədər doqquz milyon iranlı orta təbəqədən yoxsulluğa düşüb. Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planının qüvvədə olduğu iki il ərzində (2014-2016) İran iqtisadiyyatı 6 faizdən çox artıb.

İran prezidenti Məsud Pezeşkian bildirib ki, ABŞ və tərəfdaşları “bizim problemlərimizdən istifadə ediblər” və İran cəmiyyətinin parçalanmasına nail olmağa çalışırlar.

Tramp administrasiyası indi ümid edir ki, qısa və amansız müharibə bu məqsədlərə çatmağa imkan verəcək. Amerikalılar siqnal veriblər ki, İraqın şimalındakı kürdlər İrana hücum etməyə hazırlaşırlar və İran daxilindəki kürd azlığını üsyana çağırırlar. Görünən odur ki, İranda ABŞ-nin planı istənilən kimi getmir. ABŞ hərbi qüvvələrinin Hindistan sahilləri yaxınlığında qızlar məktəbinə və silahsız İran hərbi dəniz qüvvələrinə məxsus freqata hücumu nəticəsində yüzlərlə insanın həlak olması beynəlxalq ictimaiyyətdə narahatlıq yaradıb. Sorğulara görə, amerikalıların 85 faizi İranla müharibəni dəstəkləmir.

İran ən pis ssenariyə hazırlaşmışdı. İyun müharibəsindən sonra ölkə ballistik raket istehsalını artırıb. İranın öldürülmüş ali lideri Əli Xameneyi və yüksək rütbəli hərbi rəsmilər xəbərdarlıq ediblər ki, ölkə hücuma məruz qalarsa, regiondakı bütün ABŞ bazaları hədəf alınacaq. “Bilməlidirlər ki, bu dəfə müharibə başlatsalar, bu, regional müharibə olacaq”, - deyə Xameneyi bildirib. Ötənilki 12 günlük müharibədən fərqli olaraq İran bildirib ki, regiondakı ABŞ hərbi bazalarına hücumdan əvvəl Vaşinqtona heç bir xəbərdarlıq edilməyəcək.

İran rəsmiləri bir müddətdir bildirirlər ki, Tramp administrasiyasının İranın ballistik raketlərinin uçuş məsafəsini məhdudlaşdırmaq və sülhməramlı nüvə proqramı üçün uranın zənginləşdirilməsindən imtina etmək tələblərini heç bir halda qəbul etməyəcəklər. ABŞ-nin əsas tələblərindən biri də İranın regiondakı müttəfiqləri ilə təhlükəsizlik əlaqələrindən imtina etməsidir.

İmam Ruhullah Xomeyni dövründən etibarən İran rəhbərliyi ölkənin nüvə proqramının yalnız sülh məqsədli olduğunu bildirir. ABŞ və İsrail hücumundan az əvvəl İran prezidenti yenidən bəyan edib ki, ölkəsi nüvə proqramının “istənilən yoxlanışına” hazırdır. İranın Atom Enerjisi Təşkilatının rəhbəri Məhəmməd Eslami bildirib ki, iqtisadi sanksiyalar ləğv olunarsa, İran 60 faiz zənginləşdirilmiş uranı daha aşağı səviyyəyə endirməyə hazırdır. Bildirilir ki, İranın 400-600 kiloqram yüksək səviyyədə zənginləşdirilmiş uranı var.

Vaşinqton son danışıqlar mərhələsində İranın bütün zənginləşdirilmiş uran ehtiyatını üçüncü ölkəyə köçürməsini də istəyib. İran hökuməti bu plana qəti şəkildə qarşı çıxır.

Məhz prezident Donald Tramp ABŞ-ni Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planından çıxarmaq barədə qərar verib. Bu sazişə əsasən İran zənginləşdirmə proqramını məhdudlaşdırmağa, ehtiyatlarını azaltmağa və sanksiyaların yumşaldılması müqabilində nüvə infrastrukturunu azaltmağa razılıq vermişdi. Bayden administrasiyası da İranla bağlı Tramp administrasiyasının maksimum təzyiq siyasətini davam etdirib.

ABŞ-nin JCPOA-dan birtərəfli və qanunsuz şəkildə çıxmasından və sanksiyaların tam bərpa olunmasından sonra İran uranı 60 faizə qədər zənginləşdirmək qərarı verib.

Sanksiyalar əslində iqtisadi müharibə formasıdır. İran xalqı 1979-cu il inqilabından etibarən sanksiyaların təsiri altındadır. Bu sanksiyalar insanların həyatını çətinləşdirmək və sosial sabitsizlik yaratmaq üçün tətbiq olunub. İndi isə sanksiyaların yaratdığı sabitsizlik Qərb tərəfindən vasitəyə çevrilib. “İqtisadiyyatı qışqırmağa məcbur edin”, - deyə Riçard Nikson 1970-ci ildə Çilidə sol hökumət seçiləndən sonra göstəriş verib. Sanksiyalar Çili iqtisadiyyatını sarsıtsa da, Vaşinqton nəticədə prezident Salvador Alyendenin demokratik yolla seçilmiş hökumətini devirmək üçün çevrilişə əl atmalı olub.

İranda rejim dəyişikliyi ilə bağlı ABŞ-nin istəkləri regionda baş verən proseslərdən ayrı qiymətləndirilməməlidir. İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi son çıxışlarından birində bildirib ki, İsrail qonşularının hamısının zəifləməsini istəyir ki, ekspansionist proqramını davam etdirə bilsin.

İran regionda sionist layihəyə qarşı qəti mövqe tutan azsaylı ölkələrdən biridir. Əslində İranın hazırkı geostrateji vəziyyəti 2024-cü il oktyabrın 7-də baş verənlərlə birbaşa bağlıdır. İran həmin hücumun planlaşdırılması və vaxtı barədə məlumatlı olmayıb. HƏMAS rəhbərliyinin müəyyən dövrlərdə İranla münasibətləri gərgin olub. “Ərəb baharı” dövrünün böyük hissəsində onlar qarşı tərəflərdə yer alıblar.

Lakin İsrailin Fələstində soyqırımı həyata keçirmək niyyətində olduğu aydın olanda İran müttəfiqləri olan “Hizbullah” və husilərin İsrailə qarşı mübarizəyə qoşulmasına mane olmayıb. “Hizbullah” ağır itkilər verib. Qəzza müharibəsinin yaratdığı sabitsizlik İranın uzunmüddətli müttəfiqi olan Suriyada Əsəd hökumətinin süqutunda da rol oynayıb. ABŞ-nin 2003-cü ildə İraqa müdaxiləsindən sonra İranın yaratdığı güclü “müqavimət oxu” ciddi zərbə alıb.

ABŞ-nin İsraillə koordinasiya şəraitində İrana qarşı apardığı yeni “seçim müharibəsi”nin tezliklə bitəcəyinə dair əlamət yoxdur. Prezident Donald Tramp özü deyir ki, müharibə “dörd-beş həftə və ya daha uzun” davam edə bilər. O, artıq İranda “ABŞ hərbçilərinin birbaşa iştirakı” ehtimalını da istisna etmir. İran ötənilki 12 günlük müharibədən dərs çıxarıb. Dünyanın neft tədarükünün 20 faizinin keçdiyi Hörmüz boğazı faktiki olaraq bağlanıb. Qətərdə qaz hasilatı ciddi şəkildə azalıb. ABŞ-də benzin qiymətləri artıq artıb və müharibə uzanarsa qlobal iqtisadiyyat da zərər görə bilər. Amerikalılar regionda daha bir bataqlığa sürüklənə bilərlər. İranlılar uzunmüddətli müharibə və çətinliklərə öyrəşiblər. Müharibənin beşinci gününə qədər İranda ölənlərin sayı min nəfəri keçib. Minab şəhərində məktəbə hücum nəticəsində 160 qız uşağı həlak olub.

Beynəlxalq ictimaiyyət, bir neçə istisna olmaqla, ABŞ-İsrailin İrana qarşı müharibəsini pisləyib. İran Çin, Rusiya və digər BRICS ölkələrindən güclü diplomatik dəstək alıb, Hindistan isə istisna kimi qeyd olunur. Rusiya prezidenti Vladimir Putin ali lider Əli Xameneyinin öldürülməsini “bütün mənəvi normaların kinayəli şəkildə pozulması” kimi qiymətləndirib. Çin bu qətlin “qəbulolunmaz” olduğunu bildirib. Rusiya və İran 2025-ci ildə “hərtərəfli strateji sülh” sazişi imzalayıb. Lakin bu sənəddə qarşılıqlı müdafiə maddəsi yoxdur. Məlumatlara görə, Rusiya yaxın vaxtlarda İrana müasir daşınan zenit-raket kompleksləri (MANPADS) verib. Bu sistemlər aşağı hündürlükdə uçan təyyarələri vurmaq üçün istifadə olunur.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az