İsrail quru əsaslı lazer hava hücumundan müdafiə sistemlərinin tətbiqində öncül olub. Hərbi məqsədlər üçün lazerlərin inkişafı onilliklərdir davam edir. İsrail, ABŞ və digər ölkələr bu sahədə çalışıblar. Lakin son texnoloji inkişaflar lazerlərin artıq daha praktik hərbi vasitəyə çevrilməsinə imkan verib.
Bu o deməkdir ki, lazerlər indi nisbətən kiçik və mobil qurğular şəklində hazırlanıb yerləşdirilə bilər. Onların təsir məsafəsi təxminən 10 kilometrə çata bilər. Lazerlərin istifadəsi ucuzdur, bu isə ucuz hədəfləri, məsələn, İran istehsalı olan “Shahed 136” Pilotsuz Uçuş Aparatlarını (PUA) məhv etmək üçün istifadə olunan bahalı raketlərin sayını azaltmağa kömək edə bilər. Ucuz sistemlər uğrunda yarış böyük əhəmiyyət daşıyır. ABŞ da “Shahed”ə bənzər kamikadze PUA-larına investisiya qoyur. Lazerlər ucuz hədəflərə qarşı effektiv vasitədir. Bu isə o deməkdir ki, lazerlərin vəd etdiyi imkanlar artıq reallığa çevrilməkdədir, baxmayaraq ki, hələ də çoxsaylı məhdudiyyətlər mövcuddur.
İsrail illərdir lazerlər üzərində işləyir. 2022-ci ildə baş nazir Naftali Bennet demişdi: “Biz yeni “Iron Beam” lazer hava hücumundan müdafiə sistemimizin sınaqlarını uğurla tamamladıq. Bu elmi fantastika kimi səslənə bilər, amma bu reallıqdır.” Həmin dövrdə İsrailin “Rafael Advanced Defense Systems” şirkəti “Iron Dome” sistemi ilə birlikdə işləməli olan quru əsaslı lazer sistemi üzərində çalışırdı.
“Iron Dome” İsrailin çoxsəviyyəli hava hücumundan müdafiə sisteminin bir hissəsidir. O, qısa mənzilli müdafiə sistemi kimi “David’s Sling” və “Arrow” sistemləri ilə yanaşı fəaliyyət göstərir. Lazerlər isə qısa mənzillidir. Eyni zamanda, İsrail quru əsaslı sistem üzərində işləyərkən, “Elbit Systems” şirkəti də havadan istifadə edilə biləcək lazer sistemi hazırlayırdı. Lazerin təyyarəyə və ya PUA-ya quraşdırılması imkanları xeyli genişləndirə bilər, çünki bu halda lazer yerdən deyil, havadan tətbiq olunur.
Ötən ilin sonunda İsrail ordusuna təhvil verilən “Iron Beam” sistemi tarixi mərhələ sayılır, bu, raketləri, PUA-ları və minaatan mərmilərini ənənəvi raketlərdən xeyli ucuz başa gəlməklə məhv edə bilən ilk operativ lazer müdafiə platformasıdır.
Texnoloji baxımdan qabaqcıl olsa da, “Iron Beam”in çatışmazlıqları var
Quru əsaslı lazerlər relyef kimi maneələrdən təsirlənir. Bu o deməkdir ki, onlar binaların və ya dağların arxasındakı hədəfləri vurmaq qabiliyyətinə malik deyil. Lazerin hədəfi məhv etməsi üçün onu müəyyən müddət ərzində bir nöqtədə saxlamaq lazımdır.
Bu isə o deməkdir ki, lazer müdafiəsi həm relyefdən, həm də vaxt amilindən asılıdır. Bundan əlavə, hava şəraiti, toz və digər atmosfer təsirləri lazerin effektivliyini azalda bilər. Lazer şüası çox nazikdir və havadakı hissəciklər onu zəiflədir. Bu problemi qismən çoxsaylı lazerlərin növbəli istifadəsi ilə azaltmaq olar, lakin əsas çətinlik qalır və lazerləri raketlərdən fərqləndirir.
Son illərdə İsrailin lazer hava hücumundan müdafiə sistemləri istifadəyə verilib. Onlar ilk dəfə İsrailin çoxcəbhəli müharibəsi zamanı tətbiq olunub. 2025-ci ilin mayında İsrail Müdafiə Nazirliyi lazerlərin “onlarla düşmən hədəfini uğurla məhv etdiyini” açıqlayıb. Daha sonra Rafael şirkəti “Iron Beam 450” adlı variantını Böyük Britaniyada keçirilən DSEI sərgisində təqdim edib. Bu model 450 millimetrlik aperturasına görə belə adlandırılıb.
İsrailin hazırladığı lazerlərin müxtəlif güc səviyyələri var. “Lite Beam” 10 kVt gücündə, “Iron Beam-M” isə 50 kVt gücündədir. Hər ikisi mobil qurğular olub nəqliyyat vasitələrinə quraşdırıla bilər. Bu sistemlər 2025-ci ilin dekabrında İsrail ordusunda istifadəyə verilib.
İsrail Müdafiə Nazirliyi bildirib ki, sistem müxtəlif təhlükələrə qarşı sınaqlarda effektivliyini sübut edib və raketləri, minaatan mərmilərini, PUA-ları uğurla məhv edib. O, İsrailin çoxtəbəqəli hava hücumundan müdafiə sisteminə əlavə vasitə kimi inteqrasiya olunacaq. Sistem variantlarından biri ivrit dilində “Or Eitan” adlanır.
Lazerlərin gələcəyi artıq real şəkildə müzakirə olunur. Onlar “Ulduz müharibələri” filmlərini xatırlatsa da, bu gün onların tətbiqi hələ məhduddur. Müasir döyüş meydanında lazerlər Birinci Dünya müharibəsində tankların ilk istifadəsinə bənzər mərhələdədir. Onların gələcəkdə necə istifadə olunacağı və hansı miqyasda tətbiq ediləcəyi hələ tam aydın deyil.
Hazırda lazerlər qısa mənzillə məhdudlaşır. Təxminən 10 km məsafə uzaqmənzilli təhlükələr üçün kifayət deyil. Məsələn, “Shahed 136” PUA-sının uçuş məsafəsi təxminən 2000 km-dir və lazer yalnız onun son mərhələdə vurulmasına imkan verir.
Bu isə hədəfin əvvəlcədən aşkarlanmasını və ona yaxınlaşaraq vurulmasını tələb edir. Lazerin məsafəsi gələcəkdə arta bilər, lakin problemlər qalacaq. Lazer qurğuları böyük kamera və ya teleskopu xatırladır və hədəfi məhv etmək üçün şüanı müəyyən müddət eyni nöqtədə saxlamaq lazımdır. Bu proses saniyələr çəkə bilər.
Bu da o deməkdir ki, bir lazer qurğusu eyni anda bir neçə hədəfi vurmaqda məhduddur. Əgər eyni vaxtda çoxsaylı raket və ya PUA hücumu olarsa, ya çoxlu lazer lazımdır, ya da kifayət qədər vaxt. “Iron Dome” isə eyni anda bir neçə hədəfə qarşı raket buraxa bilir.
Radar sistemləri də eyni anda bir neçə hədəfi izləyə bilir. Buna görə lazer müdafiəsi hazırda daha çox az sayda hədəfə qarşı və digər müdafiə sistemlərinə əlavə kimi istifadə olunur.
Lazerlər hələ tam dominant müdafiə vasitəsinə çevrilməsə də, gələcəkdə müharibə xarakterini dəyişdirə biləcək texnologiya hesab olunur. Texnologiya inkişaf etdikcə onun tətbiq sahələri də genişlənəcək.
Firuz Bağırov
Ordu.az
