İran strateji baxımdan tükənmiş və həssasdır

Onilliklər ərzində tətbiq edilən ağır sanksiyalar İran iqtisadiyyatını dağıdıb və əhalinin ruhunu sarsıdıb, onsuz da parçalanmış cəmiyyətin daha da dağılmasına səbəb olub. Dini fanatiklərin kiçik bir hissəsi istisna olmaqla, iranlıların şəhidlik ideyasına marağı azdır və çox az insan əksəriyyətin siyasi və ideoloji baxımdan iflas etmiş hesab etdiyi rejim uğrunda həyatını itirməyə hazırdır. Rejimin İsrail və ABŞ-nin kəşfiyyat xidmətləri tərəfindən bu dərəcədə nüfuz olunması hakim elitanın, eləcə də sıravi funksionerlərin məyusluğunu göstərir.

Hərbi baxımdan bu, bərabər tərəflər arasında müharibə deyil. Fevralın 28-də Tehrana bombalar atılmağa başlamazdan əvvəl belə, İran silahlı qüvvələri və onun elit İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu ABŞ və İsraillə əvvəlki hərbi toqquşmalar nəticəsində ciddi şəkildə zəiflədilib. Müttəfiqlərinin və proksi qüvvələrinin dəstəyi ilə belə, İranın rəqiblərinin hərbi və kəşfiyyat resursları ilə rəqabət aparmaq iqtidarında olmadığı açıq görünür. Bir çoxlarının qeyd etdiyi kimi, Tehranın cavab zərbələri daha çox iqtisadi pozuntu yaratmağa və mülki əhali üzərində psixoloji təzyiqə yönəlib. Lakin İranın cavab hücumlarının miqyası və icrasında müşahidə olunan ciddi uyğunsuzluq onun koordinasiyalı şəkildə reaksiya verməkdə çətinlik çəkdiyini göstərir.

Bu arada Rusiya görünmür. Venesuela və Kuba nümunələrində olduğu kimi, Moskva bu böhrana cavabını diplomatik qınamalar və vasitəçilik təklifləri ilə məhdudlaşdırıb, Yaxın Şərqdəki müttəfiqinə hərbi yardım göstərməyib. Bu, Rusiyanın daha geniş strateji prioritetləri və Avropada davam edən ekspansionist məqsədlərini başqa bölgələrdə həddindən artıq yüklənmədən davam etdirmək istəyi nəzərə alındıqda təəccüblü deyil.

İran zəifdir, tükənib və təkdir. O, uçurumun kənarında dayanıb. Lakin bunu alqışlamaq əvəzinə, bu vəziyyət hətta ABŞ prezidentinin keçmiş milli təhlükəsizlik müşaviri Con Bolton kimi təcrübəli İran sərt xətt tərəfdarlarını da narahat edir. Respublikaçı veteran olan Bolton Qərb yarımkürəsində İranın ən ardıcıl və sərt tənqidçilərindən biridir. İran hökuməti son illərdə ona qarşı sui-qəsd planları hazırlayıb. Lakin son müsahibəsində Bolton Vaşinqtonun Yaxın Şərqdəki son addımlarında planlaşdırmanın olmaması barədə xəbərdarlıq edib və mövcud vəziyyətin “münaqişəni dərinləşdirə, təhlükəli hakimiyyət boşluğu yarada və [bütün Yaxın Şərqi] qarışıqlığa sürükləyə biləcəyini” bildirib. Boltonun gördüyünü Trampın ətrafı niyə görmür?

Bu müharibə tezliklə başa çatmayacaq

ABŞ-nin hava kampaniyaları Vaşinqtonun taktiki hədəflərini məhv etmək və rəqiblərini ciddi şəkildə zəiflətmək baxımından uzun tarixə malikdir. İranın bu qaydadan istisna olması ehtimalı azdır. Lakin hava kampaniyaları, nə qədər qabaqcıl olsa da, təkbaşına daxili siyasəti yenidən formalaşdıra və uzunmüddətli siyasi nəticələr yarada bilməz. Buna görə də İranın ali liderinin və onun yaxın ətrafının yüksək səviyyəli üzvlərinin öldürülməsi də daxil olmaqla bir sıra danılmaz taktiki uğurlara baxmayaraq, ABŞ və İsrailin hava gücü təkbaşına İranda Qərbyönlü nəticə təmin edə bilməz.

İran rejiminin hərbi imkanlarının məhv edilməsi və öz əhalisinə qarşı zor tətbiq etmə qabiliyyətinin zəiflədilməsi ehtimal ki, hakimiyyət boşluğu yaradacaq. Lakin bu, yaranacaq siyasi nəticələrin idarə olunması demək deyil. Rejim süqut etsə belə, bu isə ən real ssenari deyil, onu əvəz edəcək qüvvənin ABŞ və ya İsrailə dost olması ehtimalı azdır. Bir əsrdən artıqdır ki, İran güclü millətçilik, inqilabi narrativlər və xarici müdaxiləyə qarşı müqavimət üzərində qurulmuş siyasi mədəniyyətlə formalaşıb. Bu xüsusilə 1979-cu ildən sonra daha da güclənib, teokratik rejim ölkənin kimliyini “Böyük Şeytan”a və onun regional müttəfiqlərinə, o cümlədən İsrail və Səudiyyə Ərəbistanına qarşı müqavimət ideyası üzərində qurub. Bu kimlik İranın təhlükəsizlik aparatına, dövlət institutlarına və təhsil sisteminə nüfuz edib. Hətta rejimə qarşı olan iranlılar, o cümlədən Xameneyinin ölümünü alqışlayan tələbə etirazçıları belə, bu narrativin əsas elementlərini bölüşür.

İran rejimi hazırda öz mövcudluğu uğrunda ekzistensial müharibə aparır. Onu şəhidlik ideyasına həqiqətən inanan dini fanatiklər idarə edir. Buna görə də onların təslim olması ehtimalı azdır, çünki özlərini məhdudlaşdırmaq üçün demək olar ki, heç bir motivləri yoxdur. Böyük şəhərlərdə, eləcə də Kürdüstan və Bəlucistan kimi etnik azlıqların üstünlük təşkil etdiyi bölgələrdə təzyiqlərin artması gözlənilir. Bu bölgələr silahlı toqquşmalara çevrilə bilər və bu qarşıdurmalar son dərəcə qanlı ola bilər. Belə bir proses baş versə belə, bu, ABŞ prezidenti Donald Trampın dediyi kimi dörd-beş həftə davam etməyəcək. Bu, illərlə davam edəcək.

İran paradoksu

Beləliklə, İranın mövcud vəziyyəti bir paradoks yaradır. Bir tərəfdən, rejim strateji baxımdan gərginlik altındadır, hərbi baxımdan geri qalır və getdikcə təcrid olunur. Onun iqtisadi bazası zəiflədilib, ənənəvi çəkindirmə qabiliyyəti aşındırılıb və asimmetrik cavab tədbirlərinə arxalanması gücdən çox struktur zəifliyini göstərir. Rusiyanın ciddi hərbi dəstəyinin olmaması Tehranın strateji dərinliyinin məhdudluğunu daha da vurğulayır. Yalnız əməliyyat baxımından yanaşdıqda, onun rəqibləri eskalasiyada üstünlüyü asanlıqla saxlaya bilər.

Digər tərəfdən isə strateji zəiflik avtomatik olaraq siyasi transformasiya demək deyil. Mövcudluq təhlükəsi ilə üzləşən rejimlər çox vaxt təslim olmaq əvəzinə daha da radikallaşır, xüsusilə də qurbanı və müqaviməti ucaldan ideoloji baxışlarla idarə olunduqda. İran İslam Respublikasının institusional arxitekturası (təhlükəsizlik xidmətləri, dini şəbəkələr və ideoloji aparat daxil olmaqla) kəskin böhran şəraitində belə məcburetmə və milli səfərbərlik qabiliyyətini qoruyur. Bundan əlavə, mərkəzləşdirilmiş hakimiyyətin dağılması etnik gərginlik və fraksiya münaqişələri kimi bir sıra parçalanma meyillərini üzə çıxara bilər ki, bu da təkcə İranı deyil, bütövlükdə regionu destabilizasiya edə bilər.

Beləliklə, əsas sual İranın zəifləyib-zəifləməməsi deyil, bu, aydındır, əsas məsələ xarici hərbi təzyiqin sabit və strateji baxımdan əlverişli nəticə yaradıb-yarada bilməyəcəyidir. Taktiki uğur əldə etmək mümkündür, davamlı siyasi həll isə daha az ehtimallıdır. Münaqişədən sonrakı mərhələ üçün aydın strategiya olmadan nəticə strateji qələbə deyil, uzunmüddətli qeyri-sabitlik ola bilər.

Firuz Bağırov
Ordu.az