Səngəçal Terminalı Azərbaycanın enerji ixrac arxitekturasının ürəyidir. Xəzər dənizindən hasil olunan neft və qazın qərb bazarlarına çatdırılma zəncirinin başlanğıc nöqtəsi, Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəmərinin, Cənubi Qafqaz Boru Kəmərinin və digər strateji enerji marşrutlarının çıxış terminalıdır. Bu obyektin fəaliyyətinin bir gün belə dayanması yalnız Azərbaycan iqtisadiyyatına deyil, Avropanın enerji təhlükəsizliyinə də birbaşa təsir göstərir. 2019-cu ildə Səudiyyə Ərəbistanının Abqayq neft emalı kompleksinə PUA hücumunun dünya neft bazarını necə silkələdiyini, qlobal neft qiymətlərinin bir gecədə 15 faiz sıçradığını xatırlayaq. Səngəçal Terminalına analoji hücumun və ya təxribatın nəticələri qlobal miqyasda eyni dərəcədə, bəlkə də daha ciddi ola bilər. Çünki bu terminal yalnız neft deyil, Avropanın artan qaz tələbatının təmin olunması baxımından da əvəzolunmaz funksiya daşıyır.
SEPAH-ın Səngəçalı hədəf seçməsi təsadüfi deyil, bu, düşmənin strateji hədəfləmə məntiqi barədə çox şey deyir. Naxçıvan hücumunda hədəflər mülki idi: hava limanı, məktəb. Səngəçal planında isə hədəf iqtisadi-strateji idi: enerji infrastrukturu. Bu iki hədəfləmə birlikdə oxunduqda ortaya İranın Azərbaycana qarşı çoxvektorlu təhdid arxitekturası çıxır: havadan PUA-larla mülki infrastruktura zərbə, qurudan agent şəbəkəsi vasitəsilə enerji infrastrukturuna təxribat, paralel olaraq yəhudi əsilli vətəndaşlara qarşı sui-qəsd planları ilə daxili ictimai sabitliyin pozulması cəhdi. Bu, tək bir hadisə deyil, koordinasiyalı strateji kampaniyadır. Və məhz buna görə Azərbaycanın cavabı da tək bir istiqamətdə deyil, çoxvektorlu olmalıdır. Səngəçal təlimi bu çoxvektorlu cavabın konkret nümunəsidir.
Təlimin iştirakçı tərkibi onun mahiyyətini sözlərdən daha aydın izah edir. Müdafiə Nazirliyi, Daxili İşlər Nazirliyi, Fövqəladə Hallar Nazirliyi, Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti və terminalın operatoru olan beynəlxalq enerji şirkətinin nümayəndələri eyni masada, eyni ssenari üzərində birlikdə işləyiblər. Bu tərkib müasir təhlükəsizlik doktrinasının ən vacib prinsiplərindən birini əks etdirir: strateji obyektin müdafiəsi tək bir qurumun işi deyil, çoxsaylı strukturların koordinasiyalı birgə fəaliyyətini tələb edir. Hərbi qüvvələr hava təhdidini dəf edir, təhlükəsizlik xidməti kəşfiyyat və əks-kəşfiyyat təmin edir, daxili işlər orqanları perimetr təhlükəsizliyini və ictimai asayişi qoruyur, fövqəladə hallar strukturları zədə nəticələrinin aradan qaldırılmasını planlaşdırır, şirkət isə texnoloji proseslərin təhlükəsiz şəkildə dayandırılması və ya davam etdirilməsi prosedurlarını təmin edir. Bu strukturlardan hər hansı birinin əksikliyi müdafiə zəncirində boşluq yaradır. Təlimin dəyəri məhz bu zəncirin bütöv şəkildə sınaqdan keçirilməsindədir.
Təlimin ssenarisi (“terminalın istismar sahəsində təxribata cəhdin qarşısının alınması”) xüsusilə diqqətəlayiqdir. Bu artıq hipotetik ssenari deyil. SEPAH-ın Səngəçal ətrafında real təxribat planı aşkar edilib, icraçı axtarılıb, maliyyələşdirmə mexanizmi müəyyən edilib. Təlim ssenarisi bu real təhdidin modelləşdirilməsidir. Hərbi təlim nəzəriyyəsində ən effektiv təlimlər abstrakt ssenarilərə deyil, real və ya reallığa yaxın ssenarilərə əsaslanan təlimlərdir. Çünki iştirakçıların motivasiyası, diqqət konsentrasiyası və qərar qəbuletmə keyfiyyəti təhdidin reallıq dərəcəsi ilə düz mütənasibdir. Səngəçal təliminin iştirakçıları bilirdilər ki, bu ssenari fantaziya deyil, real plan aşkar edilib, real agent tutulub, real təhlükə mövcuddur. Bu bilik təlimin keyfiyyətini və nəticəliliyini qat-qat artırır.
Daha geniş kontekstdə baxdıqda, Səngəçal təlimi Azərbaycanın Naxçıvan hücumundan sonra həyata keçirdiyi təhlükəsizlik tədbirlərinin məntiqi davamıdır. Naxçıvan hücumu hava təhdidinə cavab verdi: ordu tam döyüş hazırlığına gətirildi, Türkiyə ilə birgə hərbi təlimlərin planlaşdırılması müzakirə olundu. SEPAH-ın agent şəbəkəsinin aşkar edilməsi qurudan gələn kəşfiyyat-təxribat təhdidinə cavab verdi: Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti əməliyyatı ictimaiyyətə açıqladı, şəbəkə zərərsizləşdirildi. Səngəçal təlimi isə strateji infrastrukturun kompleks müdafiəsinə cavab verir: bütün aidiyyəti strukturlar vahid ssenari çərçivəsində birgə fəaliyyəti sınaqdan keçirir. Bu üç addım birlikdə, hava hücumundan müdafiənin gücləndirilməsi, əks-kəşfiyyat fəaliyyətinin intensivləşdirilməsi, strateji obyektlərin müdafiəsinin təkmilləşdirilməsi Azərbaycanın SEPAH-ın çoxvektorlu təhdid kampaniyasına çoxvektorlu müdafiə cavabı verdiyini göstərir.
Bir həftə ərzində İranın Azərbaycana qarşı hücum arxitekturasının bütün təbəqələri üzə çıxdı: havadan PUA, qurudan agent, hədəfdə məktəb, hava limanı, enerji terminalı. Eyni bir həftə ərzində Azərbaycanın müdafiə arxitekturasının bütün qatları da aktivləşdi: ordu, kəşfiyyat, diplomatiya, müttəfiqlik, infrastruktur müdafiəsi. Səngəçal təlimi bu aktivləşmənin son həlqəsi deyil, başlanğıcıdır. Çünki SEPAH-ın planları bir dəfə aşkar edildi, bu, gələcəkdə yenidən cəhd olunmayacağı demək deyil. Bu o deməkdir ki, hər dəfə hazır olmaq lazımdır. Və hazırlıq məhz təlimlə başlayır.
Firuz Bağırov
Ordu.az
