Əvvəlki təhlillərimizdə biz Naxçıvan hücumunun texniki tərəfini (radioüfüqün fizikasını, PUA-ların zəif və güclü cəhətlərini, aşkarlama ilə məhvetmə arasındakı çoxpilləli prosesi) ətraflı araşdırdıq. İranın rəsmi şəxslərinin bəyanatlarını, Pezeşkianın “daha hücum olmayacaq” etirafını, SEPAH-ın “sionistləri çıxarın” ultimatumunu, Laricaninin “problemimiz yoxdur, lakin...” şərtli xəbərdarlığını, İranın Ermənistandakı səfirinin “dəqiq vurardıq” lovğalanmasını hərbi-diplomatik kontekstdə deşifrə etdik. Azərbaycanın cavabını, Təhlükəsizlik Şurasının fövqəladə iclasını, ordunun tam döyüş hazırlığına gətirilməsini, hadisənin terror aktı kimi qəbul olunmasını, eyni zamanda İrana 30 ton humanitar yardım göndərilməsini təhlil etdik. İndi isə bu hadisələr zəncirinin ən son və bəlkə də ən əhəmiyyətli həlqəsini Türkiyənin hərbi reaksiyasını təhlil edəcəyik. Çünki Naxçıvanda türkiyəli generalının nə etdiyi, nə dediyi və nəyi müzakirə etdiyi bölgənin hərbi-strateji balansına birbaşa təsir göstərən hadisədir.

Birinci və ən vacib məqam səfərin zamanlamasıdır. Hərbi diplomatiyada zamanlama mesajın özüdür. Hansı generalın, hansı ölkəyə, hansı anda səfər etməsi heç vaxt təsadüfi olmur. Ordu generalı Metin Tokel Naxçıvana hücumdan cəmi 6 gün sonra, hadisənin diplomatik əks-sədası hələ tam sönməmiş, İranın bəyanatları hələ havada ikən, Azərbaycan ordusunun hələ tam döyüş hazırlığında olduğu bir anda gəlir. Bu zamanlama birmənalı şəkildə bildirir ki, səfər hücuma cavab olaraq planlaşdırılıb. Bu, əvvəlcədən təyin olunmuş rutin ziyarət deyil, bu, hərbi-siyasi reaksiyadır. Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin ən yüksək rütbəli quru qoşunları zabitinin İranın hücumuna məruz qalmış əraziyə şəxsən gəlməsi Ankaranın Bakının yanında olduğunu sözlə deyil, fiziki varlıqla göstərməsidir.

Hərbi terminologiyada buna “güc proyeksiyasının nümayişi” deyilir. Güc proyeksiyası həmişə raket atəşi və ya qoşun yerləşdirilməsi ilə olmur, bəzən generalın ayağının hücuma məruz qalmış torpağa basması kifayətdir. Bu, İrana və bütün bölgəyə verilən mesajdır: Naxçıvana toxunmaq Türkiyəyə toxunmaqdır.

İkinci məqam səfərin formatı və iştirakçılarıdır. Ordu generalı Tokel yalnız hərbi görüşlərlə kifayətlənmədi. O, həm Əlahiddə Ümumqoşun Ordunun komandanı general-leytenant Kənan Seyidovla, həm də Naxçıvan Muxtar Respublikasında Azərbaycan Prezidentinin səlahiyyətli nümayəndəsi Ceyhun Cəlilovla görüşdü. Bu ikili format (həm hərbi, həm siyasi) səfərin yalnız texniki hərbi əməkdaşlıq çərçivəsində olmadığını, dövlət səviyyəsində siyasi mesaj daşıdığını göstərir. General-leytenant Seyidovla görüş hərbi-operativ məzmunlu idi: qoşunların vəziyyəti, müdafiə imkanları, birgə planlaşdırma. Ceyhun Cəlilovla görüş isə siyasi-strateji məzmunlu idi: hücumun nəticələri, bölgənin təhlükəsizlik vəziyyəti, Türkiyənin dəstəyinin siyasi təminatı. İki formatın birləşməsi göstərir ki, Ankara məsələyə həm hərbi əməliyyat müstəvisində, həm də strateji-siyasi müstəvidə yanaşır.

Ceyhun Cəlilovun görüş zamanı xüsusilə vurğuladığı bir detal ayrıca diqqətə layiqdir: hücumdan sonra Naxçıvan hava limanının fəaliyyətinin dayandırılması nəticəsində Naxçıvan-Bakı uçuşları müvəqqəti olaraq mümkün olmayıb və bu dövrdə Bakıdan Türkiyənin İğdır şəhərinə aviareyslərin təşkili Naxçıvanla əlaqəni təmin edib. Bu detal texniki-logistik məsələ kimi görünsə də, strateji mənada son dərəcə əhəmiyyətlidir. Naxçıvan coğrafi cəhətdən Azərbaycanın əsas ərazisindən ayrı, İran və Ermənistan ilə əhatə olunmuş eksklavdır. Onun xarici dünya ilə əlaqəsi məhdud sayda marşrutdan (hava yolu, İran tranziti və Türkiyə sərhədi) asılıdır. Hava limanı hücuma məruz qalanda Naxçıvanın əsas əlaqə xətlərindən biri kəsilib. Türkiyənin dərhal İğdır marşrutunu aktivləşdirməsi Naxçıvanın blokadaya düşməsinin qarşısını aldı. Bu, müttəfiqlik münasibətlərinin nəzəri bəyanat deyil, əməli mexanizm olduğunu göstərir, böhran anında Türkiyə alternativ əlaqə xətti təmin etdi. Hərbi terminologiyada buna “strateji əlaqə xətlərinin təminatı” deyilir və bu, istənilən hərbi əməliyyatın ən kritik elementlərindən biridir.

Üçüncü məqam ordu generalı Tokelin bəyanatlarının məzmunudur. General iki əsas mesaj verdi.

Birincisi: “Bölgədə sabitliyin gücləndirilməsi və təhlükəsizliyin tam təmin edilməsi məqsədilə Türkiyə daim Azərbaycanın yanındadır”. Bu cümlə adi diplomatik nəzakət ifadəsi deyil. “Daim yanında” davamlılıq vurğusudur. “Təhlükəsizliyin tam təmin edilməsi” konkret hərbi öhdəlik ifadəsidir. General bu sözləri Naxçıvanda, hücuma məruz qalmış ərazidə deyir ki, bu da sözlərin ağırlığını qat-qat artırır. Başqa bir paytaxtda, başqa bir kontekstdə deyilsəydi, bu, adi diplomatik bəyanat kimi qavranıla bilərdi. Naxçıvanda, hücumdan altı gün sonra, hücumun izləri hələ silinməmişkən isə bu, birbaşa hərbi təminatdır.

İkincisi: “Tarixi Şuşa Bəyannaməsinin müddəalarına uyğun olaraq istənilən hərbi yardımı göstərməyə hazırıq”. Bu cümlə bəyanatın ən ağır, ən konkret və ən strateji hissəsidir. Şuşa Bəyannaməsi 2021-ci ildə Prezident İlham Əliyev və Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən imzalanmış sənəddir. Bu bəyannamə Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərini strateji müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəldir və ən əhəmiyyətlisi, hərbi sahədə qarşılıqlı yardım öhdəliyini nəzərdə tutur. Generalın bu sənədə birbaşa istinad etməsi Türkiyənin hərbi yardım öhdəliyini konkret hadisə kontekstində təsdiqləməsidir. Bu, ümumi “yanınızdayıq” mesajından keçib “Şuşa Bəyannaməsi çərçivəsində hərbi yardıma hazırıq” konkretliyinə gəlir.

Bu kontekstdə “istənilən hərbi yardım” ifadəsinin əhatə dairəsini anlamaq lazımdır. Şuşa Bəyannaməsi çərçivəsində hərbi yardım yalnız silah tədarükü deyil. Bu, birgə hərbi planlaşdırma, kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi, birgə təlimlər, hərbi infrastrukturun birgə istifadəsi, böhran zamanı operativ dəstək və nəhayət, birbaşa hərbi müdaxilə imkanını əhatə edir. Generalın bu bəyanatı Naxçıvanda verməsi İrana birbaşa mesajdır: Naxçıvana növbəti hücum yalnız Azərbaycan ordusunun deyil, Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin də cavab verəcəyi hücum olacaq.

Dördüncü məqam müzakirə olunan konkret məsələdir: birgə hərbi təlimlərin planlaşdırılması. Bu, bəyanatlardan və diplomatik nəzakətlərdən kənara çıxan, tamamilə əməli və konkret hərbi addımdır. Birgə hərbi təlim iki ordunun müəyyən döyüş ssenarilərinə birgə hazırlaşması deməkdir. Təlimin planlaşdırılması ssenarilərin müəyyən edilməsi, qüvvələrin ayrılması, logistik təminatın hazırlanması, komandanlıq strukturunun razılaşdırılması kimi çoxpilləli prosesdir.

Bu təlimlərin məhz Naxçıvanda planlaşdırılması, məhz hücuma məruz qalmış ərazidə ssenarilərin nədən ibarət olacağını demək olar ki, aşkar edir. Söhbət Naxçıvanın hava hücumundan müdafiəsindən, PUA-lara qarşı mübarizədən, eksklavın müdafiə ssenarisi çərçivəsində birgə əməliyyatlardan gedir. Türkiyənin bu sahədə ciddi təcrübəsi var, həm öz PUA proqramı vasitəsilə bu texnologiyanın hücum tərəfini dərindən bilir, həm Suriya və Liviya təcrübəsindən PUA-lara qarşı mübarizənin taktikasını öyrənib, həm də öz ərazisinin müdafiəsi çərçivəsində müxtəlif hava hücumundan müdafiə sistemlərini istismar edir.

Bu təcrübənin Azərbaycan ordusuna, konkret olaraq Naxçıvandakı Əlahiddə Ümumqoşun Orduya ötürülməsi son dərəcə dəyərlidir. Birgə təlim yalnız əsgərlərin birlikdə manevrlər etməsi deyil, bu, doktrinaların uyğunlaşdırılması, rabitə sistemlərinin inteqrasiyası, komandanlıq dillərinin harmonizasiyası, əməliyyat prosedurlarının standartlaşdırılmasıdır. Böhran anında, yəni növbəti hücum baş verdikdə iki ordunun effektiv birgə fəaliyyət göstərə bilməsi üçün sülh dövründə bu hazırlığın aparılması zəruridir. Generalın Naxçıvana səfəri məhz bu hazırlığın başlanğıcıdır.

Beşinci məqam bu səfərin regional güc balansına təsiridir. İranın Naxçıvana hücumu bölgədəki güc balansını sınamaq cəhdi idi, bilərəkdən və ya bilməyərəkdən. Türkiyənin cavabı isə bu balansın necə işlədiyini göstərdi. İranın hərbi hesablamalarında Naxçıvan coğrafi cəhətdən təcrid olunmuş, müdafiəsi nisbətən zəif, əsas Azərbaycan ərazisindən ayrı olan hədəf kimi qiymətləndirilə bilərdi. Türkiyənin bu hesablamanı alt-üst etməsi, Naxçıvanın yalnız Azərbaycan deyil, Türkiyə üçün də strateji əhəmiyyət daşıdığını nümayiş etdirməsi İranın gələcək hərbi planlamasına birbaşa təsir edir.

İran hazırda, əvvəlki təhlillərimizdə ətraflı izah etdiyimiz kimi eyni anda ABŞ, İsrail və Körfəz dövlətləri ilə hərbi qarşıdurmadadır. Hava hücumundan müdafiə sistemi zədələnib, hərbi resursları bir neçə cəbhəyə səpələnib, iqtisadiyyatı sanksiyalar və müharibə yükü altındadır, daxili siyasi keçid dövrü yaşayır. Bu şəraitdə Naxçıvan istiqamətində təkcə Azərbaycan ordusunu deyil, həm də Türkiyə Silahlı Qüvvələrini – 400 mindən artıq aktiv hərbi qulluqçuya, müasir hava qüvvələrinə, güclü zenit-raket sistemlərinə, dünyanın ən inkişaf etmiş PUA arsenallarından birinə malik olan ordunu nəzərə almağa məcbur olmaq İran üçün strateji cəhətdən dözülməz yükdür. Bu, artıq dörd cəbhə deyil, İranın hərbi planlaşdırma imkanlarının fiziki hüdudlarını aşan vəziyyətdir.

Altıncı məqam bu səfərin İranın öz bəyanatları ilə yaratdığı kontrastdır. Son bir həftədə İrandan Azərbaycana ünvanlanmış bəyanatları xatırlayaq: Pezeşkianın “daha hücum olmayacaq” etirafı, SEPAH-ın “sionistləri çıxarın” ultimatumu, Laricaninin “problemimiz yoxdur, lakin cavab verəcəyik” xəbərdarlığı, Ermənistandakı səfirin “dəqiq vurardıq” lovğalanması. Bütün bu bəyanatlar sözdür. Ritorikadır. Kağız üzərindəki hədədir. İndi isə Türkiyənin cavabına baxaq: ordu generalının şəxsən Naxçıvana gəlməsi, birgə hərbi təlimlərin konkret planlaşdırılması, Şuşa Bəyannaməsi çərçivəsində hərbi yardım öhdəliyinin təsdiqlənməsi, İğdır marşrutu vasitəsilə Naxçıvanın əlaqə xətlərinin dərhal təmin edilməsi. Bunlar söz deyil. Bunlar əməldir. Hərbi güc proyeksiyasıdır. Konkret hərbi hazırlıqdır. İranın ritorikası ilə Türkiyə-Azərbaycan tandeminin əməli addımları arasındakı kontrast bölgədəki güc dinamikasının ən aydın ifadəsidir.

SEPAH sözçüsü Azərbaycana ultimatum verir, Türkiyənin ordu generalı Naxçıvanda birgə təlim planlaşdırır. Laricani “cavab verəcəyik” deyir, Tokel “istənilən hərbi yardıma hazırıq” deyir. İranın Ermənistandakı səfiri İrəvandan “dəqiq vurardıq” deyə lovğalanır, Türkiyənin generalı Naxçıvanda Azərbaycan generalının yanında oturub əməliyyat planını müzakirə edir. Bir tərəfdə söz, o biri tərəfdə əməl var. Hərbi tarixdə sözün əmələ qalib gəldiyi hal yoxdur.

Nəticə olaraq, ordu generalı Metin Tokelin Naxçıvan səfəri forma etibarilə hərbi diplomatiya tədbirlərinin adi nümunəsidir: görüşlər, brifinqlər, şərəf kitabının imzalanması, bəyanatlar. Lakin mahiyyət etibarilə bu, Naxçıvan hücumundan sonra bölgədə baş verən ən əhəmiyyətli hərbi-strateji hadisədir. Bu səfər İrana və bütün bölgəyə beş mesaj verir. Birincisi: Naxçıvan tək deyil. İkincisi: Şuşa Bəyannaməsi kağız üzərində qalmır, böhran anında aktivləşir. Üçüncüsü: Naxçıvanın müdafiəsi birgə planlaşdırılır, birgə təlim keçirilir, birgə hazırlıq aparılır. Dördüncüsü: Naxçıvanın əlaqə xətləri (hava yolu bağlansa belə) Türkiyə üzərindən təmin olunur, eksklavın blokadası mümkün deyil. Beşincisi: Naxçıvana növbəti hücum İranın yalnız Azərbaycanla deyil, bölgənin ən güclü hərbi qüvvələrindən biri olan Türkiyə ilə birbaşa qarşıdurma riskini qəbul etməsi deməkdir.

Firuz Bağırov
Ordu.az